ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ το φως Και η ώρα η πρώτη
                που τα χείλη ακόμη στον πηλό
                    δοκιμάζουν τα πράγματα του κόσμου
Αίμα πράσινο και βολβοί στη γη χρυσοί
Πανωραία στον ύπνο της άπλωσε και η θάλασσα
γάζες αιθέρος τις αλεύκαντες…
(Οδυσσέας Ελύτης, Το Άξιον Εστί)

Η φωτογραφία που βλέπετε, ως θέμα, δεν είναι κάτι ιδιαίτερο. Πρόκειται για τον Ναυτικό Όμιλο της Θεσσαλονίκης, φωτογραφισμένο από το Μέγαρο Μουσικής.
Εκείνο που μου έκανε τεράστια εντύπωση, και πάτησα το κουμπί, ήταν αυτό το απίστευτα ασημένιο χρώμα της θάλασσας. Και ποιος το δίνει αυτό το χρώμα; Απάντηση: το φως! Ωραία, και τι είναι το φως; Μην σας φανεί παράξενο, το ερώτημα αυτό απασχολεί την ανθρωπότητα από τότε που υπάρχουν κοινωνίες.
Στους στίχους του Ελύτη, που έβαλα ως τίτλο, ο ποιητής το τοποθετεί πρώτο στην αντίληψη που είχε για τον κόσμο, όταν γεννήθηκε. Αυτό του έκανε εντύπωση, λέει, όταν μωρό(Τα χείλη ακόμη στον πηλό) ανακάλυπτε τον κόσμο. Τη θάλασσα, τη φαντάζεται οντότητα όμορφη που κοιμάται, και ότι απλώνει: γάζες αιθέρος τις αλεύκαντες. Προσέξτε μαγεία που τα σπάει: Τη λέει γάζες διότι μέσα από μια γάζα βλέπεις τα πάντα, έχει διαφάνεια, όπως έχει και το νερό της. Η θάλασσα, στην πραγματικότητα είναι άχρωμο νερό. Και μετά, ο νομπελίστας μας, λέει: κι αν δεν καταλάβατε πως είναι στην πραγματικότητα διαφανής η θάλασσα, σας λέω πως είναι γάζες αιθέρος, δηλαδή είναι το αόρατο υλικό που γεμίζει τον χώρο, όπως πίστευαν κάποτε. Και κορυφώνει αυτή τη μεγαλοπρεπή εικόνα, που δυστυχώς λίγοι δάσκαλο εξηγούν, με το επίθετο αλεύκαντες, δηλαδή εκείνες που δεν έχουν υποστεί λεύκανση, άσπρισμα, διαφάνεια. Συνολικά: για τον νήπιο Ελύτη, η θάλασσα ήταν εκείνο το πανέμορφο διαφανές θηρίο που κοιμάται και που ποτέ δεν ασπρίζει τελείως διότι τη χρωματίζει το φως. Άλλοτε την κάνει μπλε, άλλοτε μαύρη, συχνά γαλάζια κ.λπ.
Αυτό, φυσικά, είναι μια δική μου ερμηνεία. Στο πιο φιλολογικό, θα λέγαμε ότι αυτοί οι στίχοι αποδίδουν την ποιητική του κοσμογονία: τη στιγμή δηλαδή που η γη, η θάλασσα και ο άνθρωπος αναδύονται στο εκράν τη συνείδησής μας. Το πράσινο αίμα παραπέμπει στη χλωρίδα, στη ζωτικότητα των φυτών. Οι χρυσοί βολβοί είναι οι καρποί της γης, ο πλούτος της. Το φως, συνολικά, είναι η ελληνική εμπειρία του κόσμου, στοιχείο ταυτότητας.

Πάμε τώρα στην ουσία: Τι είναι το φως; Η Φυσική μας λέει πως: είναι το μέρος της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας που γίνεται αντιληπτό από το ανθρώπινο μάτι. Λέμε μέρος, διότι η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία αποτελείται κι από άλλα κομμάτια, που δεν τα βλέπουμε: από τα κύματα της τηλεόρασης και του ραδιοφώνου, από τα μικροκύματα, από την υπέρυθρη και την υπεριώδη, από τις ακτίνες Χ, και από τις ραδιενεργές ακτίνες α, β, γ.
Στην αρχαιότητα, Εμπεδοκλής, Πλάτων, Ευκλείδης, πίστευαν κάτι που ήταν τελείως λάθος. Ότι δηλαδή το φως το εκπέμπουν τα μάτια μας προς τα αντικείμενα που βλέπουμε. Ο Αριστοτέλης κι ο Δημόκριτος, αντίθετα, θεωρούσαν ότι τα αντικείμενα εκπέμπουν σωματίδια που μπαίνουν στα μάτια μας, και μας κάνουν να βλέπουμε. Κι αυτό είναι πολύ κοντά στη σύγχρονη γνώμη μας για το φως.
Η ποιητική αντίληψη που είχαν για το φως οι αρχαίοι, είναι επίσης ενδιαφέρουσα. Το φως, έγραψαν, είναι λαμπερός ατμός, ενώ το σκοτάδι είναι μαύρος ατμός που αναδύεται από τη γη. Στην ελληνική μυθολογία, το ουράνιο τόξο, η Ίρις, το αναλυμένο σε χρώματα φως, εθεωρείτο αγγελιοφόρος των θεών.
Και υπάρχει κι ένα άλλο εντυπωσιακό φως, η λεγόμενη Φωτιά του Αγίου Έλμου. Είναι συνήθως μια βιολετί-μπλε φλόγα, σαν μαλλί της γριάς, στην κορυφή των καταρτιών των πλοίων κατά τη διάρκεια ισχυρών καταιγίδων. Δεν είναι ακριβώς φως, είναι πλάσμα, η τέταρτη κατάσταση της ύλης. Έχουμε στερεά, υγρά, αέρια και πλάσμα. Σε καταιγίδες, η ατμόσφαιρα έχει ηλεκτρισμό που σπάζει τα μόρια του οξυγόνου και του αζώτου που υπάρχουν στον αέρα. Με κάθε σπάσιμο, παράγεται λίγο φως. Τα κομμάτια των μορίων του αέρα, τα κομμάτια του ηλεκτρισμού, μαζί και το φως, τα λέμε πλάσμα. Είναι μπλε, διότι τέτοιο φως βγάζει το οξυγόνο όταν σπάζει. Είναι όπως τα φώτα νέον: Ανάλογα με το αέριο που υπάρχει στους σωλήνες στις φωτεινές επιγραφές, βγαίνει και το χρώμα που έχει το φως. Η Φωτιά του Σαν Έλμο, είναι σπάνιο φαινόμενο. Εμφανίζεται γενικά σε αιχμηρά αντικείμενα κατά τη διάρκεια, όπως είπαμε, των ισχυρών καταιγίδων. Στα κατάρτια, σε κεραίες, στις άκρες των φτερών στα αεροπλάνα, στα ηφαίστεια, ακόμη και στα κέρατα μεγάλων ζώων.
Ο Σαν Έλμο ήταν ο άγιος Έρασμος της Φόρμια, προστάτης των ναυτικών. Στην αρχαιότητα, αυτό το φαινόμενο, το έλεγαν Φως των Διοσκούρων. Σύμφωνα με τη μυθολογία, όταν κινδύνευαν οι Αργοναύτες, εμφανίστηκαν δυο τέτοιες φλόγες, που τις είπαν Κάστωρ και Πολυδεύκης, οι Διόσκουροι. Στον κινηματογράφο, αυτό το φαινόμενο αξιοποιείται σε πολλές ταινίες. Έχει βάλει, για παράδειγμα, τη Φωτιά του Σαν Έλμο ο Λαρς Φον Τρίερ στο έργο «Μελαγχολία». Στη λογοτεχνία τη χρησιμοποίησε ο Σαίξπηρ στην Τρικυμία. ο Σάμουελ Τέιλορ τη λέει φωτιές του θανάτου που χόρευαν τη νύχτα. Χιλιάδες βιβλία την καταγράφουν ως στοιχείο ύφους για να δημιουργήσουν δραματικότητα σε κάποια σκηνή.
Πριν φύγουμε από την αρχαιότητα, να πούμε για το απόσπασμα του Πλούταρχου, στα Συμποσιακά. Σε αυτό, μιλάει για κάποιον Ευτελίδη, και λέει ότι: “ωραία πέφτανε παλιότερα σε μπούκλες τα μαλλιά του. Μα είδε ο κακόμοιρος τη φάτσα του στον ποταμό, και μάτιασε τον εαυτό του”.

Μόλις μπήκαμε σε κάτι άλλο, που πιστεύουν ακόμη και σήμερα πολλοί: πως εκπέμπεται από τα μάτια μας κακή ενέργεια, ένα φως. Είναι το λεγόμενο μάτιασμα, η βασκανία, που μπορεί να μας αρρωστήσει. Κι εμάς και τα ζώα.
Γούστο έχει μια τεχνική ξεματιάσματος προβάτων, που αναφέρει ο καθηγητής Θεοχάρης Προβατάκης(!). Διέσωσε ένα λαϊκό βιβλιάριο ευχών που ονομάζεται πεδουλοχάρτι, στο οποίο περιέχεται μία ευχή που διαβάζεται σε στάνη με ματιασμένα πρόβατα. Η ευχή τελειώνει με την προσδοκία: …και ποίησον αυτήν εις χιλιάδας και μυριάδας ως τα άστρα του ουρανού κι ως την άμμον της θαλάσσης. Αφού τη διαβάσει ο παπάς, ραίνει με αγιασμό τα πρόβατα και πετά το δοχείο ανάμεσά τους. Όποιο πρόβατο χτυπήσει το τσίγκινο συνήθως δοχείο, το παίρνει ως αμοιβή. Μόνο έτσι πιάνει το ξεμάτιασμα.
Δεν είναι, φυσικά, ελληνικό φαινόμενο. Η Αδελαΐδα Μοράλες λέει στο βιβλίο της Η σιωπή των Σειρήνων ότι: Υπάρχουν άνθρωποι που ματιάζουν φυτά, ζώα και παιδιά. Κυρίως γίδες όταν κατεβάζουν γάλα. Παρακάτω, περιγράφει το ξεμάτιασμα μιας γίδας. Λέει ότι για να πετύχει χρειάζονται τρεις Γιάννηδες και τρεις Μαρίες, που κόβουν όλοι μια τούφα από τα μαλλιά τους, τη ρίχνουν σε λιβανιστήρι, λιβανίζουν το ζώο, μια Μαρία ρίχνει λάδι σε κούπα με νερό, κι από το σκόρπισμά του συμπεραίνει αν θα επανέλθει το γάλα στη γίδα.
Στην Κίνα επίσης έκαναν ένα πείραμα. Έβαλαν σε δύο βάζα το ίδιο ψημένο ρύζι. Στο ένα έγραψαν καλό ρύζι και στο άλλο κακό ρύζι, κι είπαν στα παιδιά ενός σχολείου να τα κοιτούν κάθε μέρα και να κάνουν καλές σκέψεις όταν περνούν μπροστά από το καλό ρύζι και κακές σκέψεις όταν περνούν μπροστά από το άλλο. Σε ένα μήνα, το κακό ρύζι είχε βρομίσει.

Καταλαβαίνω ότι πάμε από το ένα στο άλλο, αλλά δεν φταίω εγώ. Έτσι είμαστε οι άνθρωποι.
Όχι μόνο το μάτιασμα, αλλά κι οι κακές σκέψεις πιστεύουμε πως επιδρούν πάνω μας, αλλά και στα πράγματα. Ερευνητές γιατροί λένε πως αρρωσταίνουμε διότι κρύβουμε από τον εαυτό μας τις επιθυμίες που δεν μπορούμε να πραγματοποιήσουμε και τις ενορμήσεις που δεν εγκρίνει η συνείδησή μας. Και λένε ότι αν οι συγκρούσεις αυτές διαρκέσουν πολύ, ο εγκέφαλός μας δίνει εντολή να παραχθούν υπερκύτταρα που θα αντιμετωπίσουν τον διχασμό. Αλίμονο! Συχνά αυτά τα υπερκύτταρα είναι καρκινικά και μας σκοτώνουν. Γι’ αυτό, λένε, πρέπει να κλείνουμε γρήγορα τους λογαριασμούς με τον εαυτό μας, να τον συγχωρούμε για την όποια εναντιοδρομία του, και να φροντίζουμε να μαθαίνει ο εγκέφαλός μας ότι οι μάχες ―με όσα δεν δεχόμαστε ότι περιέχουμε― τελείωσαν, ότι παραδόθηκαν κι οι δυο αντίπαλοι, κι ότι θα συνεχίσουν εφεξής μονιασμένοι.

Πριν ξαναγυρίσουμε στο φως ως ουσία, ας δούμε μερικές έννοιες για τις οποίες υπάρχει άγνοια ή σύγχυση στο μυαλό μας:

Τι είναι «ενέργεια»; Επίσημα λέμε ότι είναι η ικανότητα ενός συστήματος να παράγει έργο ή να προκαλεί αλλαγές. Την βρίσκουμε σε διάφορες μορφές: κινητική, δυναμική, θερμική, χημική, ηλεκτρική, πυρηνική, και ακτινοβολία. Πιο απλά: Έστω είμαι μπρατσαράς και φορτώνω κιβώτια . Η ικανότητα μου να το κάνω σημαίνει ότι περιέχω ενέργεια.

Τι είναι «σωματίδιο»; Επίσημα λέμε ότι είναι μια μικρή, διακριτή μονάδα ύλης ή ενέργειας.
Αν πάμε απλά, θα πούμε αυτό που απάντησε ο νομπελίστας Φέινμαν, όταν ρωτήθηκε για το ποια είναι η σημαντικότερη ιδέα στην επιστήμη της Φυσικής. Είναι, απάντησε, αυτό που εμπνεύστηκαν οι αρχαίοι Έλληνες Λεύκιππος και Δημόκριτος. Ότι κάθε πράγμα στον κόσμο αποτελείται από μικρά κομματάκια, τα άτομα. Αυτά είναι τα σωματίδια, τα μικρά κομματάκια. Παραδείγματα τέτοιων στοιχειωδών σωματιδίων είναι το ηλεκτρόνιο, το πρωτόνιο, το νετρόνιο και το φωτόνιο. Κάποια από αυτά έχουν μάζα, κάποια άλλα μόνο ηλεκτρικό φορτίο, άλλα είναι ας πούμε, ουδέτερα κ.λπ.

Τι είναι «κύμα»; Επίσημα λέμε ότι είναι μια περιοδική διαταραχή που διαδίδεται στο χώρο και μεταφέρει ενέργεια χωρίς να μεταφέρει ύλη. Παραδείγματα κυμάτων είναι ο ήχος, τα κύματα στη θάλασσα κ.λπ. Υπάρχουν επίσης τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα, στα οποία ανήκει και το φως.

«Ενέργεια» και «Ακτινοβολία» είναι το ίδιο πράγμα; Απάντηση: Όχι. Η ενέργεια είναι αόρατη μεν αλλά φυσική ποσότητα. Είπαμε πως είναι η ικανότητα να παραχθεί κάποιο έργο, να κινηθεί κάτι, να ανυψωθεί, να ζεσταθούμε από μια σόμπα κ.λπ. Αντίθετα η ακτινοβολία είναι ο τρόπος με τον οποίο μεταφέρεται η ενέργεια. Και υπάρχουν πολλοί τρόποι; Απάντηση: δύο, με κύματα ή με σωματίδια μεταφέρεται η ενέργεια.

Κι εδώ φτάσαμε στο ψητό: Το φως μεταδίδεται ΚΑΙ με ηλεκτρομαγνητικά κύματα ΚΑΙ με σωματίδια, τα οποία ονομάζουμε φωτόνια. Κι αυτό προκάλεσε μια από τις μεγαλύτερες επιστημονικές διαμάχες.
Από το 1678 ακόμη ο Κρίστιαν Χόιχενς έκανε ένα πείραμα που εξηγούσε τη συμπεριφορά του φωτός, αν το θεωρήσουμε κύμα. Την ίδια εποχή ο Ισαάκ Νεύτων υποστήριξε πως το φως αποτελείται από μικρά σωματίδια τα οποία κινούνται ευθύγραμμα.
Εκατό και, χρόνια αργότερα ο Τόμας Γιανγκ με το περίφημο πείραμα της διπλής σχισμής απέδειξε κι αυτός ότι το φως είναι κύμα. Ακολούθησαν και άλλοι, με κορυφαίο τον Τζέιμς Κλερκ Μάξγουελ που απέδειξε ότι το φως είναι ηλεκτρομαγνητικό κύμα.
Κι έρχεται το 1905 ο Μέγας Αϊνστάιν, που αποδεικνύει ότι το φως συμπεριφέρεται σαν να αποτελείται από σωματίδια που έχουν συγκεκριμένη ενέργεια. Δημοσιεύει μια εργασία για την οποία, αρκετά χρόνια αργότερα, πήρε το Νομπέλ.

Η φράση «σωματίδια που έχουν συγκεκριμένη ενέργεια», θέλει εξήγηση. Ο Αϊνστάιν απέδειξε δηλαδή πως η φύση δεν πουλάει χύμα ενέργεια, αλλά μόνο εμφιαλωμένη σε συγκεκριμένη ποσότητα. Ότι κάθε πράγμα στον κόσμο, στέλνει γύρω του, άρα και προς τα μάτια μας μια βροχή από πακέτα που το καθένα έχει συγκεκριμένη ενέργεια. Δεν υπάρχει δηλαδή μισό πακέτο ή ένα τρίτο του πακέτου. Ενώ μπορείς να πεις κόψε μου μισό κιλό φέτα, δεν μπορείς να πεις ρίξε μου εδώ την τάδε ποσότητα ενέργειας. Αυτά τα πακέτα ονομάστηκαν κβάντα, από τη λατινική λέξη quantum, που σημαίνει ποσότητα, και τα κβάντα του φωτός είναι τα φωτόνια.
Πριν από τον μεγαλύτερο σοφό όλων των εποχών, και ο Πλανκ, υπέθεσε πως η ενέργεια στη φύση, άρα και το φως, δεν κυκλοφορεί χύμα, αλλά σε πακέτα. Αλλά αυτό το έκανε για να του βγαίνουν κάποια μαθηματικά. Δεν το απέδειξε, ούτε το εξήγησε.
Σήμερα πιστεύουμε στη δυαδικότητα του φωτός. Δεχόμαστε πως είναι ταυτόχρονα και σωματίδιο και κύμα.
Εκείνο όμως που δεν πρέπει να παραλείψουμε, είναι ότι το φως αποτελεί καθολική προϋπόθεση για τη ζωή στη Γη. Χωρίς το φως, δεν θα υπήρχε ζωή όπως την ξέρουμε. Αυτό δεν αφορά μόνο τα φυτά που κάνουν φωτοσύνθεση, αλλά ολόκληρο το οικοσύστημα. Το ηλιακό φως είναι η βασική πηγή ενέργειας για τον πλανήτη. Μέσω της φωτοσύνθεσης, τα φυτά μετατρέπουν το φως σε χημική ενέργεια, παράγοντας τροφή και οξυγόνο. Χωρίς φυτά, δεν θα υπήρχε τροφική αλυσίδα. Τα ζώα και οι άνθρωποι εξαρτώνται από τα φυτά και τους μικροοργανισμούς που αξιοποιούν το φως. Έτσι, το φως στηρίζει έμμεσα κάθε μορφή ζωής. Το φως επηρεάζει τον κιρκάδιο ρυθμό μας (ύπνος-εγρήγορση), τη διάθεση και την παραγωγή ορμονών όπως η μελατονίνη και η σεροτονίνη. Η έκθεση στο φυσικό φως βελτιώνει την ψυχική ευεξία, μειώνει την κατάθλιψη και ενισχύει το ανοσοποιητικό. Το φως θερμαίνει τη Γη, καθορίζει το κλίμα και επιτρέπει την ύπαρξη υγρού νερού, απαραίτητου για τη ζωή.
Παρόλα αυτά η ανάγκη για περισσότερο φως σε όλα, είναι όλο και μεγαλύτερη. Σύμφωνα με την παράδοση, λίγο πριν αφήσει την τελευταία του πνοή, ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, είπε Mehr Licht! (= Περισσότερο φως).