Γη μοιρόγραφτη, πάνε εκατό χρόνια.
Πώς τη δαρμένη κράτησες Ελλάδα
στο λιγισμένο το κορμί σου απάνου.
Κωστής Παλαμάς, «Η δόξα στο Μισολόγγι», 1926 

Κι ως ήταν μαζεμένοι όλοι,
αρχές και λαϊκοί φορώντας τα καλά τους,
με τα λιβάνια και τα φλάμπουρα στον «Κήπο των Ηρώων»,
ήχησε η σάλπιγγα, ενός λεπτού σιγή, στη μνήμη των πεσόντων.

Κι όλοι κι όλα σώπασαν,
εκτός απ τον μαΐστρο τον γλυκό, της λιμνοθάλασσας το φίλημα που φέρνει
και τ’ άηχα σκιρτήματα της φύσης με τον έρωτα,
ίδια ο χορός γαλάζιας πεταλούδας,
που παίζει με τον ίσκιο της στης λίμνης τα νερά.

Τ’ Απρίλη οι δωρεές, όσα χρόνια κι αν περάσουν, δεν αλλάζουν,
και τώρα όπως και τότε, διακόσια χρόνια πριν, ίδιες είναι.

Η φύση πάντα λέει μιαν αλήθεια,
δεν έχει ανάγκη λέξεις να τη μεσιτεύουν.
Και είναι αυτές οι προσφορές, οι μόνοι αυτόπτες μάρτυρες
που δε μπορούν, δε γίνεται, ψέματα να πούνε.

Ως δόθηκε το παράγγελμα της σιγής, άστραψε ο τόπος και φοβερή βροντή,
σαν του Καψάλη τον δαυλό στο μαύρο το μπαρούτι, και πιο μεγάλη ακόμα
και τραντάχτηκε το σύμπαν,

«κι η γη έτρεμε από κάτου από τα πόδια» και σκοτείνιασε,
«κι όλων ταράχτηκαν τα σωθικά κι έλεγαν πως ήρθε η ώρα να ξεψυχήσουν»,
και δεν ήξεραν αν είναι συνέργεια δυνάμεων ή ανθρώπου λάθος.

Κι όλοι έστεκαν ενεοί , ακίνητοι, μαρμαρωμένοι,
κι έμοιαζε ο τόπος μ’ έκθεση ανθρώπινων ομοιωμάτων,
ενώ της Άνοιξης οι λευκές πεταλούδες,
ταραγμένες κι αυτές, στη σιωπή των αγαλμάτων μετάγγιζαν ψυχές.

Οι θρυλικές μορφές της «Εξόδου»,
που ‘ταν διακόσια χρόνια στη σκλαβιά στο κρύο του μαρμάρου,
πήραν ζωή, το άψυχο ράγισαν, κι από τα βάθρα ξεπεζέψαν.
Και δεν υπήρχε πέτρα σκανδάλου,
αφού αθάνατος είναι αυτός που πάει για την πατρίδα.

Πέρα απ’ τον χρόνο και την ιστορία η Έξοδος,
μοιάζει με χνάρι θεού πάνω στη γη.
Αυτοί οι αθάνατοι, εξώκοσμου βιώματος ανθός,
γεννήματα ανείπωτης θυσίας,
σε μιαν αναλαμπή, διάβηκαν την κερκόπορτα της δόξας,
και στη ρωγμή του χρόνου
―καθώς τ’ αγάλματα ζωντάνεψαν κι άνθρωποι μαρμαρώσαν―
μετά το πριν, πριν το μετά, κατά το ανάμεσό τους,
είδαν αλλιώς τον μύθο και τον βυθό των λέξεων,
κάνοντας το πλήθος των συγκεντρωμένων να καθηλωθεί ,
όχι μόνο απ’ την έκπληξη του θαύματος,
αλλά και από τον φόβο της κρίσης.

Και τότε, λες κι ήταν η ανάσα των προγόνων,
ψίθυρος βραχνός απλώθηκε στον κήπο, σαν τραγωδίας χορικό:

―Πυρσού η φλόγα που δεν άναψες, ιδίως ευθύνες αν κρατάς,
σου καίει τα δάχτυλα,
αν δεν μπορείς, το αξίωμα του Χρέους και της Θυσίας να σηκώσεις.
Και ακούστηκε φωνή:

Σωπάστε, ο Φρούραρχος, ο Θανάσης ο λεβέντης μας,
και κάποιοι σιγοσφύριξαν:
«Παιδιά μ’ δεν λείπει ο Κότσικας, δεν λείπει ο Αρχηγός μας».

Κι έπεσε σιωπή:
―Ακούτε αδέρφια, εμείς αποφασίσαμε να πάμε
«εκείθε με τους αδερφούς εδώθε με το χάρο».
Και το χρέος μας το πράξαμε στα γεμάτα.
Κι όλοι λέν ότι κάναμε κάτι αδευτέρωτο.
Και χορτάσαμε δόξα και τιμές, ολούθε.
Μα εμείς δεν θυσιαστήκαμε να δοξαστούμε.
Αυτά τα πράξαμε με λογισμό και μ’ όνειρο
για την ελευθερία, την πατρίδα, την πίστη και το γένος.

Όμως τώρα ανησυχούμε και κάποτε γανιάζουμε με διάφορα που βλέπουμε.
Ο τόπος μαραίνεται, οι νοματαίοι λιγοστεύουν,
πολλοί είναι στο εγώ και όχι στο εμείς.
Κι εσείς κοιτάξτε να κόψτε δρόμο και να δέστε χρόνο.
Αλλάζουνε πολλά και θα πιλαλάτε πίσω απ τα γεγονότα και τον καιρό, 
και δεν θα φτάνετε αδερφοί…

Δεν απόσωσε τα λόγια του και ήχησε η σάλπιγγα
που σήμανε το τέλος της σιγής.

Πολλοί ύψωσαν τα βλέμματα στον ουρανό,
κι εκεί, πάνω απ΄ τον «Κήπο των Ηρώων» ένα σμήνος φλαμίνγκο,
που άργησε στου γυρισμού το μακρινό ταξίδι,
έβαφε κόκκινο, ροζ, πορτοκαλί, τον ουρανό τ’ Απρίλη.

Αυτά τα αέναα χρώματα των δειλινών της Αιτωλίας.

_{ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:}

1. Το ποίημα «Η δόξα στο Μισολόγγι» απάγγειλε ο Κωστής Παλαμάς στον «Κήπο των Ηρώων», στην εκδήλωση της «Επετείου της Εκατονταετηρίδας της Εξόδου του Μεσολογγίου», το 1926.
2. Στο ποίημα ενυπάρχουν ενσωματωμένα στοιχεία στίχων και αποσπασμάτων από τα Σχεδιάσματα των «Ελεύθερων Πολιορκημένων», καθώς και από τα έργα «Η γυναίκα της Ζάκυνθος» και «Ο Κρητικός» του Σολωμού. Πιο συγκεκριμένα:
α)« Και μεσ’ της λίμνης τα νερά, όπ’ έφθασε μ’ ασπούδα/έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλούδα…» Από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους, Σχεδίασμα Β [2]. Σε παλαιότερο χειρόγραφο αναφέρεται «βωδάτη πεταλούδα». Στο παρόν ποίημα αυτό το απόσπασμα εμφανίζεται αρκετά διαφοροποιημένο, ως: «Ίδια ο χορός γαλάζιας πεταλούδας που παίζει με τον ίσκιο της στης λίμνης τα νερά». Για αυτό και στο ποίημα ο στίχος αυτός δεν είναι σε εισαγωγικά.
β) «Κι η γη έτρεμε από κάτου από τα πόδια μας». Από τη «Γυναίκα της Ζάκυνθος», κεφ. 3, «Οι Μισολογγίτισσες», παράγραφος 10.
γ) «Ετότες εταραχτήκανε τα σωθικά μου κι έλεγα πως ήρθε η ώρα να ξεψυχήσω». Από τη «Γυναίκα της Ζάκυνθος», κεφ. 5, «Οι Μισολογγίτισσες ‘’ το αλωνάκι’’ » παράγραφος 9. Εδώ το απόσπασμα εμφανίζεται ελαφρώς διαφοροποιημένο.
δ) «Και έφυγα από την πέτρα του σκανδάλου, εγώ ο Διονύσιος Ιερομόναχος ». Από τη «Γυναίκα της Ζάκυνθος», κεφ. 4. «Αλλά εγώ έχω δουλειά. Ακούσ’τε; Έχω δουλειά.», παράγραφος 37. Στο ποίημα αναφέρεται μόνο το «πέτρα σκανδάλου».
ε) «Με λογισμό και με όνειρο». Αναφέρεται σε τουλάχιστον δύο έργα του Σολωμού όπως στα «Ο Κρητικός» και «Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι».
στ) «Εκείθε με τους αδερφούς, εδώθε με το χάρο» («Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», Σχεδίασμα Γ΄).

3. Θανάσης: Πρόκειται για τον Αθανάσιο Ραζή-Κότσικα, από τις συγκλονιστικές μορφές του αγώνα. Γεννήθηκε το 1798 στο Μεσολόγγι και εκλέχτηκε από τους συμπολίτες του αρχηγός της φρουράς. Είναι από τους πρώτους που έπεσε τη νύχτα της Εξόδου. Ο στίχος που εντάχθηκε στο ποίημα «Παιδιά μ’ δεν λείπει ο Κότσικας, δεν λείπει ο αρχηγός μας» (αναφέρει ότι δεν λείπει, ενώ στο τραγούδι λέγεται ότι λείπει ο Κότσικας) και είναι ένα είδος ευχής, μια αντιστροφή στίχου του τραγικού, μα και υπέροχου, τραγουδιού της λαϊκής μούσας που συνδέεται με την απώλεια του Θανάση Ραζηκότσικα:

«Θανάσης Κότσκας φώναξε Θανάσης Κότσκας λέει
Για μάστε τα μικρά παιδιά, βάλτε τα στα ζεμπίλια,
μάστε και τους γέροντες, αρρώστους, λαβωμένους,
βάλτε τους στο Τζεμπιχανέ στο Μύλο να καούνε
να μη τους ευρ’ η αραπιά και τους περιφρονέψει»

«Παιδιά μ’ μας λείπει ο Κότσικας, μας λείπει ο αρχηγός μας»

4. Να είμαστε στο «εμείς» κι όχι στο «εγώ». Στρατηγός Γιάννης Μακρυγιάννης (1797-1864)