Kατά τον L.Van Duk, η μόδα είναι συνυφασμένη με την ιδέα ότι οι άνθρωποι κατέχουν έμφυτο ένα συναίσθημα δυναμισμού και ότι όλη η διαδικασία της μάθησης συνίσταται στην ανακάλυψη και στην εξέλιξη του δυναμισμού αυτού.[1] Όταν η μόδα προσεγγίζεται ως σύστημα υλικών αντικειμένων, η παρουσία του ανθρώπου είναι απαραίτητη για την ύπαρξή της. Στο πλαίσιο αυτό, τα ρούχα καθίστανται αντικείμενα κυριότητας, οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ του ανθρώπινου σώματος και του συστήματος εκδηλώνονται σε επιφάνειες υλικών «καλυμμάτων».[2] Συνεπώς, τα ρούχα αποκτούν ζωή μέσα στο κοινωνικό σύνολο όταν, μέσω χωρικότητας, συμμετέχουν στις εμπειρίες των καθημερινών δραστηριοτήτων. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, καθίστανται φορείς ανθρώπινης εμπειρίας και κοινωνικής παρουσίας.[3]
Όπως, εξάλλου, έχει διατυπωθεί και στη θεωρία της μόδας, η σχέση μεταξύ σώματος και ενδύματος δεν είναι απλώς λειτουργική αλλά αποτελεσματική: τα ρούχα λειτουργούν ως σύστημα σημείων που μεταφέρουν πολιτισμικό περιεχόμενο και κοινωνικές αξίες, ενώ οι επιλογές του σώματος καθορίζουν πώς τα ρούχα λαμβάνονται και ερμηνεύονται, με το ρούχο να ανάγεται σε αναπόσπαστο μέρος μιας ευρύτερης κοινωνικής και σημειολογικής διαδικασίας.[4]
Η μόδα, συνεπώς, συχνά αντιμετωπίζεται ως φαινόμενο καθαρά αισθητικό ή καταναλωτικό: ένα παιχνίδι τάσεων, στυλ, επιθυμιών που αντανακλούν την προσωπικότητα ή την κοινωνική θέση του ατόμου.[5] Αυτή η οπτική, όμως, παραβλέπει τη δομή πίσω από το φαινόμενο: η μόδα δεν είναι απλώς εικόνα, αλλά σύστημα που οργανώνει νόημα, επιθυμία και κοινωνική κανονικότητα. Μέσα από τις επιλογές ρούχων, τις εμφανίσεις, τις συλλογές και τις φωτογραφίσεις, δημιουργείται μια αόρατη αλλά πανταχού παρούσα δομή που καθορίζει όχι μόνο τι θεωρείται “μοντέρνο”, αλλά και πώς η κοινωνία κατανοεί την επιθυμία και την ίδια την κανονικότητα.[6]
Στο πλαίσιο αυτό, η θεωρία των συστημάτων, ως αρωγός, προσφέρει ένα χρήσιμο πλαίσιο για να καταστεί αυτή η διαδικασία κατανοητή: κάθε κοινωνικό φαινόμενο λειτουργεί αυτοαναφορικά, αναπαράγoντας τους κανόνες που το καθορίζουν, ενώ ταυτόχρονα ενσωματώνει την κριτική και τις νέες τάσεις, χωρίς να καταρρέει.[7] Στην περίπτωση της μόδας, αυτό σημαίνει ότι οι τάσεις δεν εμφανίζονται τυχαία ούτε ως αποτέλεσμα ατομικής δημιουργικότητας. Αντιθέτως, παράγονται και ανακυκλώνονται μέσα σε ένα σύστημα που καθορίζει ποιες διαφορές γίνονται ορατές, ποιες απορρίπτονται και ποιες τελικά μετατρέπονται σε κανονικότητα.[8]
Το σύστημα αυτό λειτουργεί με ανατροφοδότηση και επιλεκτική ένταξη. Οι νέες ιδέες, τα “παράξενα” στυλ ή οι περιθωριακές τάσεις δεν απορρίπτονται άμεσα. Αντίθετα, υποβάλλονται σε έναν κύκλο ενσωμάτωσης: πρώτα γίνονται παρατηρήσιμες, ύστερα προσαρμόζονται στα υφιστάμενα πρότυπα, και τελικά αποκτούν ή όχι θέση μέσα στο mainstream. Με αυτόν τον τρόπο, η μόδα γίνεται ένα αυτορυθμιζόμενο σύστημα που διατηρεί την ισορροπία του, χωρίς να εξαντλεί ποτέ το νέο.[9]
Η κοινωνική διάσταση της μόδας συνδέεται στενά με την έννοια της επιθυμίας. Η μόδα καθορίζει τι επιθυμούμε όχι μόνο για λόγους προσωπικής έκφρασης, αλλά μέσα από κοινωνικούς μηχανισμούς που κανονικοποιούν τη διαφορά. Ένα ρούχο δεν είναι μόνο ύφασμα ή σχέδιο, είναι ένδειξη ταυτότητας, στάσης και κοινωνικής θέσης. Όπως σε κάθε σύστημα, η μόδα παράγει συνεχή αναφορά στον εαυτό της: η επιθυμία για το νέο, για το “διαφορετικό”, για το εντυπωσιακό, αναπαράγεται μέσα από τον ίδιο τον μηχανισμό που τη δημιουργεί.[10]
Η αυτοαναφορικότητα της μόδας διαφαίνεται επίσης και στον τρόπο που ενσωματώνει την κριτική. Οτιδήποτε εμφανίζεται ως αμφισβήτηση της τάσης ή ως εναλλακτικό στυλ αντιμετωπίζεται από το σύστημα είτε ως εμπλουτισμός είτε ως “εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα”. Κατ΄αυτόν τον τρόπο, η μόδα παραμένει πάντα ικανή να συνεχίζει τον κύκλο της ανανέωσης, ενσωματώνοντας νέα στοιχεία χωρίς να διακινδυνεύει την ίδια την αναγνωρισιμότητά της. Αυτός ο μηχανισμός εξηγεί γιατί οι τάσεις φαίνονται ταχύτατα παγιωμένες και ταυτόχρονα συνεχώς μεταβαλλόμενες.[11]
Η θεωρητική αυτή προσέγγιση μπορεί να γίνει αντιληπτή και μέσα από τον χώρο της δημιουργικής πρακτικής, καθώς αποτελεί μέρος ενός συστήματος που ορίζει πώς θα γίνει αντιληπτό και πώς θα αξιολογηθεί. Όπως το κοινωνικό σύστημα, που καθορίζει τη μόδα, έτσι και το σώμα λειτουργεί αυτοαναφορικά: επαναλαμβάνει, αναπροσαρμόζει, ενσωματώνει, δημιουργεί διαφορά, ως ενεργό στοιχείο που αποκαλύπτει τη δυναμική του συστήματος.[12] Η εφαρμογή αυτής της θεωρίας στη μόδα δεν περιορίζεται στη θεωρητική ανάλυση. Στο επίπεδο της performance ή της πρακτικής δημιουργίας, μπορεί να αναδειχθεί μέσα από τη χρήση του χώρου, της κίνησης και της ένδυσης, στοιχεία τα οποία εκτίθενται ως “συστατικά του συστήματος”, όχι ως τελικά προϊόντα.
Τέλος, η μόδα ως σύστημα κοινωνικής οργάνωσης αποτελεί μία ζωντανή διαδικασία που διαμορφώνει, καθορίζει και οργανώνει την κοινωνική αίσθηση του καινούργιου, της κανονικότητας και της επιθυμίας. Το σύστημα της μόδας είναι αυτορυθμιζόμενο, αλλά ταυτόχρονα καθορίζει τι είναι επιθυμητό, τι είναι αποδεκτό, και πώς η κοινωνία παρακολουθεί και συμμετέχει στη δημιουργία αυτών των προτύπων.[13] Με αυτόν τον τρόπο, η μόδα γίνεται περισσότερο από ρούχα ή τάσεις: γίνεται μηχανισμός κοινωνικής οργάνωσης, που λειτουργεί με κανόνες και λογική δική της, εμφανίζοντας μια συνεχή αλληλεπίδραση μεταξύ επιθυμίας, έκφρασης και κανονικότητας.
Συνολικά, η θεώρηση της μόδας ως αυτοαναφορικού συστήματος αποκαλύπτει μια πολύπλοκη δομή πίσω από ό,τι φαινομενικά φαίνεται επιφανειακό, δίνοντας τη δυνατότητα να καταστεί καλύτερα κατανοητή η κοινωνική και πολιτισμική σημασία της. Το γεγονός αυτό καθιστά τη μόδα όχι μόνο αισθητικό φαινόμενο, αλλά και κοινωνική διαδικασία, έναν ζωντανό μηχανισμό που οργανώνει τη συνείδηση, την αντίληψη και τη συμπεριφορά μέσα σε ένα συνεχώς μεταβαλλόμενο κοινωνικό περιβάλλον.