Κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές
Το έργο του Παπαδιαμάντη τράβηξε από την αρχή το ενδιαφέρον των Ελλήνων σκηνοθετών όντας ένας συγγραφέας που είναι άρρηκτα δεμένος με την ελληνική παράδοση και ταυτότητα. Η εκκίνηση γίνεται στα μέσα της δεκαετίας του ’60 με την ταινία Ο μετανάστης (1965), όπου ο σκηνοθέτης Κλέαρχος Κονιτσιώτης συνενώνει τα διηγήματα, όπως Η μετανάστις και Η τύχη απ’ την Αμέρικα σε μία περίοδο που υπάρχει κατακόρυφη αύξηση του τουρισμού και η Ελλάδα πλήττεται από την μάστιγα της μαζικής μετανάστευσης. Η γοητεία της αμόλυντη, ακόμη, ελληνικής υπαίθρου και ο πόνος του Έλληνα μετανάστη για την πατρίδα του συνδυάζονται αρμονικά. Ακολουθεί η τηλεταινία Οι έμποροι των εθνών και η τηλεοπτική σειρά Η γυφτοπούλα. Στην περίοδο 1974-1998 ανήκει η Φόνισσα (1974) του Κώστα Φέρρη με έντονο το μοντερνιστικό στοιχείο. Η τηλεταινία του Γιάννη Σμαραγδή Καλή σου νύχτα, κυρ-Αλέξανδρε (1981) επικεντρώνεται σε βιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα με την ερμηνεία του Βασίλη Διαμαντόπουλου στο ρόλο του Παπαδιαμάντη να ξεχωρίζει. Τα Ρόδινα ακρογιάλια (1998) σε σκηνοθεσία του Ευθύμιου Χατζή παραμένει πιστό στην παράδοση του ομότιτλου διηγήματος εξυμνώντας την αυθεντικότητα του ελληνικού τοπίου. Από το 1998 ως σήμερα πολλοί σύγχρονοι σκηνοθέτες παραδίδουν στο κοινό τη δική τους ματιά πάνω στην οπτικοποίηση του παπαδιαμαντικού έργου. Η Λένα Βουδούρη με την ταινία της Γωνιά του παραδείσου (1998), η Ελένη Αλεξανδράκη στη Νοσταλγό (2006) και στον Αρσιβαρίστα και τον άγγελο (2009), η Δώρα Μασκλαβάνου στο φιλμ Κι αν φύγω…θα ξανάρθω (2005) διασκευάζουν διηγήματα του συγγραφέα τοποθετώντας τα στη σύγχρονη εποχή αποδεικνύοντας το αδιάπτωτο ενδιαφέρον των δημιουργών για το παπαδιαμαντικό έργο. Ο Άγγελος Κοβότσος στην τηλεοπτική μεταφορά της Φόνισσας στην ομότιτλη τηλεοπτική σειρά και τηλεταινία (1993-95). Η ταινία της Στέλλας Αρκέντη Η Φόνισσα-Η λογική γεννάει τέρατα (2012) έχει και πάλι ως κέντρο αναφοράς το κείμενο του Παπαδιαμάντη. Η πρόσφατη μεταφορά της νουβέλας το 2022 από την Εύα Νάθενα παραμένει στο πλαίσιο της εποχής με συνειρμούς που οδηγούν στη σύγχρονη επικαιρότητα. Πολλές είναι και οι τηλεοπτικές μεταφορές διηγημάτων του συγγραφέα στα πλαίσια της Εκπαιδευτικής Τηλεόρασης και όχι μόνο στα κρατικά κανάλια (Φαρίνου-Μαλαματάρη, 2021/Κυριακός, 2019: 9-18).
Κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές της Φόνισσας (1903) του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη
Η κλασική νουβέλα Η Φόνισσα του Παπαδιαμάντη γνώρισε τρεις κινηματογραφικές και τηλεοπτικές μεταφορές από το 1974 ως σήμερα. Θα ξεκινήσουμε με την κινηματογραφική μεταφορά του Κώστα Φέρρη το 1973.
Η Φόνισσα (1973)-Κώστας Φέρρης
Η Φόνισσα του Κώστα Φέρρη, σε σενάριο του ίδιου, παρουσιάζεται στο κινηματογραφικό κοινό το 1974, αμέσως μετά την πτώση της Χούντας των Συνταγματαρχών στο 15ο
Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης. Την εποχή αυτή αρχίζει μία νέα δημιουργική περίοδος για τον σύγχρονο ελληνικό υπό τον όρο Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος και σημείο εκκίνησης την ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου Αναπαράσταση (1970).
Η Μεταπολίτευση συνιστά μία περίοδο αναγέννησης και αισιοδοξίας για τη χώρα, τις εκδηλώσεις του δημόσιου βίου και τις τέχνες. Ο Κώστας Φέρρης εμφανίζεται στον χώρο του κινηματογράφου, όπου ο εμπορικός κινηματογράφος που ανθούσε ως τότε στην Ελλάδα παρακμάζει, ενώ η τηλεόραση αναπτύσσεται με γοργά βήματα με την πρώτη εκπομπή να γίνεται το 1966 (Μπακογιαννόπουλος, 2002: 13). Οι δημιουργοί του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, μέσα σε αυτές τις συνθήκες, αναγκάζονται να επωμιστούν οι ίδιοι τα έξοδα παραγωγής, κάτι, που, ωστόσο, σημαίνει και πλήρη καλλιτεχνική ελευθερία (Μπακογιαννόπουλος, 2002: 15/Καραλής, 2023: 222). Ο Φέρρης ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την πρωτοπορία και το περιθώριο (Βαλούκος, 2011: 136) έχοντας στο ενεργητικό του σημαντική προσφορά στην έρευνα για το ρεμπέτικο τραγούδι με αποκορύφωμα την ταινία Ρεμπέτικο του 1982.
Ζωντανεύοντας την ιστορία της Χαδούλας της Φραγκογιαννούς, ο Φέρρης βασίζεται στην τεχνική των flash backs και της ανατροπής της ευθύγραμμης αφήγησης που ακολουθείται από την πλειοψηφία των σκηνοθετών. Δίνεται έμφαση στην ψυχική κατάσταση της ηρωίδας που προκαλείται από την σχεδόν αδύνατη ύπαρξη της γυναίκας ως αυτόνομου όντος στην Ελλάδα των αρχών του 20ού αιώνα (Ζωγράφος, 2001). Ο σκηνοθέτης ανατρέπει τη σειρά των φόνων, όπως αναφέρονται στο λογοτεχνικό κείμενο (Βαλούκος, 2011: 137). Βασική του επιδίωξη αποτελεί η ευθύγραμμη κινηματογραφική αφήγηση, που επικρατεί, σχεδόν, από την εμφάνιση του μέσου του κινηματογράφου (Κυριακός, 2011). Η πρωταγωνίστρια Μαρία Αλκαίου ξεχωρίζει με την ερμηνεία της και συμβάλλει καθοριστικά στην επιτυχία του φιλμ (Βαλούκος, 2011: 138/Καραλής, 2023: 222-223). Ο Φέρρης θεωρεί πως δεν είναι διαστρεβλωμένος ο νους της ηρωίδα, αλλά η ίδια η πραγματικότητα (Καραλής, 2023: 223).
Οι σκηνοθέτες του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου αποτυπώνουν τις δομές της εξουσίας που έχουν εμποτίσει τη σκέψη και τη συνείδηση για να καταγγείλουν το βαλτωμένο κατεστημένο και να παρακινήσουν τους ήρωες-και κατ’ επέκταση το κοινό να αντιδράσει. Η σύγκρουση μεταξύ τους διαφαίνεται από την καθημερινότητα των ηρώων και όχι μέσα σε κάποιο ηρωικό πλαίσιο (Καραλής, 2023: 223-224).
Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Κυριακό (2019: 56), η ταινία εντάσσεται στα πλαίσια της παράδοσης των ελληνικών heritage films, όπου με τη μεταφορά κλασικών λογοτεχνικών κειμένων στην μεγάλη οθόνη προάγεται η παίδευση του κοινού με εντελώς ανανεωμένους τρόπους. Ο Φέρρης χρησιμοποιεί καινοτόμες κινηματογραφικές τεχνικές και εκφραστικά μέσα (θεατρικό ύφος, πλάνα ζενερίκ, αφηγητή off camera, έγχρωμο και ασπρόμαυρο φιλμ, αμιγώς κινηματογραφική οργάνωση της αφήγησης, χρωματικές εναλλαγές, μίξη φυσικών και τεχνητών ήχων) (2019: 56-58).
Η Φόνισσα (1993-95)-Άγγελος Κοβότσος
Στην αρχή της δεκαετίας του ’90 με την δυναμική είσοδο της ιδιωτικής τηλεόρασης στα ελληνικά πράγματα, έπειτα από τις αντίστοιχες εξελίξεις στις ΗΠΑ επί προεδρίας Ronald Reagan με την πλήρη απελευθέρωση της τηλεοπτικής αγοράς, τα ιδιωτικά κανάλια κυριαρχούν. Η ιδιωτική τηλεόραση καρπώνεται τη μερίδα του λέοντος στην διαφημιστική πίτα. Η κρατική τηλεόραση υποφέρει από την οικονομική διαχείριση των προηγούμενων ετών και δυσκολεύεται να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Ωστόσο, παράγει πάντα ποιοτικά προγράμματα, όπως η μεταφορά της
Φόνισσας από τον Άγγελο Κοβότσο (Βαλούκος, 2018: 145, 147-148, 160-161).
Η τηλεοπτική μεταφορά της Φόνισσας (1993-95) από τον Άγγελο Κοβότσο σε σενάριο Βάσως Χεκίμογλου πραγματοποιείται σε μία περίοδο άνθησης για τη χώρα και τα τηλεοπτικά πράγματα. Η εθνική αυτοπεποίθηση ενισχύεται, η οικονομική ένωση της Ευρώπης βρίσκεται όλο και πιο κοντά και η κοινωνία εκσυγχρονίζεται αργά, αλλά σταθερά. Η παραγωγή μεταδόθηκε από την κρατική τηλεόραση αρχικά ως σειρά τριών επεισοδίων το 1993 και δύο χρόνια αργότερα ως τηλεταινία. Το φιλμ παραμένει σε γενικές γραμμές πιστό στην παράδοση του παπαδιαμαντικού κειμένου. Δίνεται έμφαση στην σκιαγράφηση του ψυχισμού των γυναικών και την προβολή των ασχολιών τους. Τα κοντινά πλάνα στο εκφραστικό πρόσωπο της πρωταγωνίστριας Τούλας Σταθοπούλου με το κουρασμένο, ταλαιπωρημένο και αγριεμένο πρόσωπο από τις κακουχίες συμβάλλει ιδιαίτερα στο δέσιμο του καλλιτεχνικού αποτελέσματος. Παρεμβάλλονται, επίσης, flash backs, τριτοπρόσωπη αφήγηση off camera, αξιοποίηση των φυσικών χώρων ως χώρων προστασίας και καταδίωξης, προσθήκη τελετουργικών στοιχείων (σφαγή κόκορα στα θεμέλια) (Κυριακός, 2019: 59-60).
Η Φόνισσα-Η λογική γεννά τέρατα (2012)-Στέλλα Αρκέντη
Με την έναρξη της οικονομικής κρίσης το 2009, επιβλήθηκαν σημαντικοί περιορισμοί στην ελληνική κινηματογραφία και παράλληλα, παρουσιάστηκαν απροσδόκητες ευκαιρίες. Για ένα μεγάλο διάστημα από το 2010 παύει η χρηματοδότηση από το Κέντρο Ελληνικού Κινηματογράφου. Ως το 2016 τα πράγματα παραμένουν κρίσιμα. Παρόλ’ αυτά στις τέχνες και τον κινηματογράφο σημειώνεται αξιόλογη ανάπτυξη με αποκορύφωμα το λεγόμενο Greek weird wave (Καραλής, 2023: 397-398, 400).
Η Φόνισσα-Η λογική γεννά τέρατα (2012) της Στέλλας Αρκέντη σε σενάριο της ίδιας συμπίπτει με την δίνη των γεγονότων της οικονομικής κρίσης που έχουν μουδιάσει την ελληνική κοινωνία. Πρόκειται για μία ανεξάρτητη παραγωγή με περιορισμένη διανομή στους κινηματογράφους. Η σκηνοθέτης παραμένει πιστή στο πνεύμα του λογοτεχνικού κειμένου. Χρησιμοποιεί λιτά εκφραστικά μέσα και αναδεικνύεται κυρίως η θεατρικών διαστάσεων ερμηνεία της πρωταγωνίστριας Ιωάννας Γκαβάκου. Στα πλαίσια αυτά, αφαιρούνται ορισμένα επεισόδια από την νουβέλα για να προβληθεί η προσωπικότητα της ηρωίδας. Η χρήση της φωτιάς σε αντιπαράθεση με το ανθισμένο ανοιξιάτικο τοπίο τονίζει το παράλογο και αυθαίρετο χαρακτήρα των βρεφοκτονιών. Γενικά, το σύμπαν της ταινίας είναι περίκλειστο και απομονωμένο τονίζοντας τον περιχαρακωμένο ψυχισμό της Φραγκογιαννούς (Κυριακός, 2019: 59-60).
Φόνισσα (2022)-Εύα Νάθενα
Η πιο πρόσφατη κινηματογραφική μεταφορά της Φόνισσας (2022) από την Εύα Νάθενα σε σενάριο Κατερίνας Μπέη ανανέωσε το κινηματογραφικό και λογοτεχνικό ενδιαφέρον του κοινού για την νουβέλα του Παπαδιαμάντη. Μέσα στα απόνερα της οικονομικής κρίσης, της πανδημίας και της συνεχούς ενδυνάμωσης του κινήματος Me Too, η ταινία σημείωσε ρεκόρ εισιτηρίων και παρέμεινε στους κινηματογράφους για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από όσο συνηθίζεται για ταινίες ελληνικής παραγωγής. Σε συνεντεύξεις της σκηνοθέτης αναφέρει πώς μάζευε υλικό για την ταινία ήδη από το 2009 και τα γυρίσματα λειτούργησαν για εκείνη ως μία θεραπευτική διαδικασία για όσα είχε ζήσει ως παιδί στην πατριαρχική κοινωνία της Κρήτης, όταν η μητέρα της έχοντας ήδη δύο κόρες βρέθηκε στο στόχαστρο της οικογενειακής και κοινωνικής κριτικής για την αδυναμία της να αποκτήσει αγόρι (Σκαράκη, 2023/Δημητρόπουλος, 2023).
Τα γυρίσματα της ταινίας έγιναν στη Σκιάθο, την Κρήτη και τη Μάνη. Σε αντίθεση με το μειλίχιο χαρακτήρα του σκιαθίτικου τοπίου, τα τραχιά χαρακτηριστικά της Μάνης και της Κρήτης ανταποκρίνονται στις προεκτάσεις που ήθελε να δώσει η σκηνοθέτης (Δανιήλ, 2023) ασκώντας κριτική στην αδυναμία της σύγχρονης κοινωνίας να αναγνωρίσει τη συμβολή και την σημασία της αξίας του γυναικείου φύλου, ενώ καταγράφονται καθημερινά νέες γυναικοκτονίες. Ορισμένοι θεατές και κριτικοί θεώρησαν πως ίσως ενείχε δόσεις υπερβολής η καταγγελτική αυτή διάθεση της δημιουργού (Βαγγελοκώστας, 2024/Δανιήλ, 2023/Κατσιγιάννης, 2023/Σούμας, 2023).
Η μεταφορά της νουβέλας του Παπαδιαμάντη δεν είναι πιστή με αποτέλεσμα να υπάρξουν αρκετές αντιδράσεις εκ μέρους του κοινού τον μελετητών. Κάτι τέτοιο δεν ορίζεται εκ των προτέρων και αποτελεί απόφαση του ίδιου του δημιουργού πώς θα διαχειριστεί το λογοτεχνικό υλικό. Έτσι, η σκηνοθέτης σε καμία περίπτωση δεν πρόδωσε το πνεύμα του κειμένου, αλλά προχώρησε σε μία ελεύθερη ερμηνεία στο να συνδεδεμένη μετά κοινωνικοπολιτισμικά τεκταινόμενα της εποχής μας. Σε μία πρωτόλεια σκηνοθετική απόπειρα δεν θα μπορούσαν να λείψουν, τέλος, κάποιες αδυναμίες, όπως η υπερβολή στο στιλιζαρισμένο ύφος της ταινίας και στο, εν γένει, ακαδημαϊκό τρόπο αφήγησης που ακολουθεί (Σούμας, 2023/Δανιήλ, 2023).
Επίλογος
Δημιουργημένες σε καταστάσεις ύψιστων προσδοκιών, ακμής και κρίσης, οι τρεις οπτικοποιήσεις της Φόνισσας αναδεικνύουν τον κλασική και αέναη αξία του έργου αυτού του Παπαδιαμάντη. Νικώντας τα ανυπέρβλητα εμπόδια του χρόνου, η Φόνισσα εκφράζει κάθε εποχή, δημιουργό και κοινό. Η πειραματική ταινία του Φέρρη αντικατοπτρίζει την επιθυμία των Ελλήνων να απενοχοποιηθούν από το παρελθόν της στέρησης και της φτώχιας εισερχόμενοι στην πρωτοπορία της Ευρώπης. Η τηλεοπτική μεταφορά του Κοτσόβου δένει ξανά το κοινό με την παράδοσή του τοποθετώντας την σε πιο ρεαλιστικές βάσεις. Η ταινία της Νάθενα ενώνει τη φωνή των Ελληνίδων με εκείνη των γυναικών παγκοσμίως, όπου ανήκαν εξαρχής.
Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α
Αρκέντη, Στέλλα, σκην. «Φόνισσα» ―Η λογική γεννά τέρατα, 2012
Βαγγελοκώστας, Γ. «“Πρόδωσε“ η Νάθενα τον Παπαδιαμάντη; – Μια αναδρομή στις κινηματογραφικές μεταφορές της “Φόνισσας“ και ορισμένες χρήσιμες παραδοχές», 2023 (www.bookpress.gr)
Βαλούκος, Σ. Ιστορία της ελληνικής τηλεόρασης (1960-2018), Αιγόκερως/Εταιρεία Ελλήνων Σκηνοθετών 2018.
Βαλούκος Στάθης, Νέος Ελληνικός Κινηματογράφος (1965-1981). Ιστορία και Πολιτική, Αιγόκερως 2011.
Δανιήλ, Χ. «Η “Φόνισσα“ της Εύας Νάθενα και η “Φόνισσα“ του Παπαδιαμάντη, 2023 (www.oanagnostis.gr)
Δημητρόπουλος, Θ. «“Φόνισσα“: Η Εύα Νάθενα μάς εξηγεί πώς γυρίστηκε η κινηματογραφική επιτυχία της χρόνιας», 26 Δεκεμβρίου 2023 (www.news247.gr)
Τάσος Ζωγράφος, «Σκηνοθετώντας Παπαδιαμάντη», στο: Πρακτικά Β’ διεθνούς συνεδρίου για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, εκδ. Δόμος 2001, σ. 658.
Καραλής, Β. Μία ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου (μτφρ. Α. Ντελλής), Δώμα 2023
Κατσιγιάννης, Α. «Το δάγκωμα της Φόνισσας» 2023 (www.oanagnostis.gr)
Κοβότσος Άγγελος, σκην. «Φόνισσα», 1993-95
Κωνσταντίνος Κυριακός, «Λογοτεχνία και Ελληνικός κινηματογράφος. Το παράδειγμα των διασκευών έργων του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στην οθόνη» στο: Από τη λογοτεχνία στον κινηματογράφο, επιμ. Φ. Ταμπάκη-Ιωνά, Μ. Ε. Γαλάνη, Αιγόκερως 2011, σ. 9.
Γιάννης Μπακογιαννόπουλος, «Ένα σύντομο ιστορικό» στο: όψεις του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, επιμ. Διαμαντής Λεβεντάκος, Κέντρο Οπτικοακουστικών Μελετών 2002, σ. 13
Νάθενα Εύα, σκην. «Φόνισσα», 2022
Σκαράκη, Α. Συνέντευξη Εύας Νάθενα: «Στη “Φόνισσα” θέλαμε να πάμε πιο βαθιά, να πούμε την πικρή» (5 Δεκεμβρίου 2023). (www.kathimerini.gr)
Σούμας, Θ. «H “Φόνισσα“ της Εύας Νάθενα (κριτική) – Μια φεμινιστική και αντιπατριαρχική διασκευή», 2023 (www.bookpress.gr)
Φαρίνου-Μαλαματάρη, Γ. «Ο Παπαδιαμάντης στη σκηνή και την οθόνη». The Books’ Journal, 115 (2021), 76-78.
Φέρρης Κώστας, σκην. «Φόνισσα», 1973.
Χατζή, Φ. «Είναι η “Φόνισσα“ ένα φεμινιστικό έργο; – Από το παπαδιαμαντικό κείμενο, στην ταινία της Εύας Νάθενα: μια συγκριτική ανάγνωση