Από την σκοπιά του ανθρώπου μικρό μπορεί να είναι οτιδήποτε, από ένας μεμονωμένος κυτταρικός οργανισμός έως τα μικροσκοπικά αντίγραφα πολύ μεγαλύτερων πραγμάτων. «Το μεγάλο είναι όμορφο, αλλά το μικρό είναι ακόμα πιο όμορφο», λέει ένα γνωμικό. Ακολουθώντας αυτή την αλήθεια, η κλίμακα του μικρού μειώνεται διαρκώς στο πέρασμα των χρόνων. Το «Think Small» αποτελεί μια ιστορική διαφημιστική καμπάνια του 1959, για τον «Σκαραβαίο» της Φολκσβάγκεν. Το σύνθημα έφερε την επανάσταση στο μάρκετινγκ, χρησιμοποιώντας τον μινιμαλισμό, την ειλικρίνεια και το χιούμορ για να μετατρέψει το μικρό μέγεθος του μοντέλου σε αρετή, αμφισβητώντας την εμμονή της εποχής για τα μεγάλα, φανταχτερά αυτοκίνητα. Το έλασσον που προπαγάνδιζε η διαφήμιση, συνδέεται, κατά μια έννοια, με την ιδέα της μικρής εκδοχής μιας μεγαλύτερης πρόσληψης. Είναι ένας τρόπος να εκτιμήσουμε το οικείο σε πολύ μικρότερη διάσταση. Τα τρενάκια-μοντέλα, τα στρατιωτάκια (μεμονωμένα ή μέχρι την ανάπτυξη στρατιάς), τα σετ της Playmobile, τα κουκλόσπιτα κ.λπ. είναι κλασικά παραδείγματα μικροσκοπικών αντιγράφων. Μας προσφέρουν ολόκληρους κόσμους σε μια νέα συμπαγή μορφή.
Στην ελάχιστη κλίμακα, τα αντικείμενα μπορεί να κυμαίνονται από «μικρά» (περίπου 20 χιλιοστά), έως «πολύ μικρά» (με μεγέθη που κυμαίνονται από 1,2 χιλιοστά έως 2,5 χιλιοστά για εξειδικευμένες κατασκευές). Με τη συμβολή της τεχνολογίας σμίκρυνση συνεχίζεται με διαρκώς μικρότερες κατασκευές, απολύτως λειτουργικές παρά το λιλιπούτειο μέγεθός τους. Η σμίκρυνση έχει φτάσει τη νανοκλίμακα και χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα ραδιόφωνα. Το 1937 παρουσιάστηκε ο «Κολοσσός του Ραδιοφώνου» της Crosley Radio, βάρους 215,65 κιλών και ύψους 1,47 μέτρων, σηματοδοτώντας τη χρυσή εποχή του ραδιοφώνου. Ακολούθησαν, διαρκώς μειούμενα σε όγκο, τα ραδιοέπιπλα του σαλονιού, κατόπιν τα φορητά τρανζίστορ, φτάνοντας στο μικρότερο (μέχρι στιγμής) ραδιοφωνικό δέκτη, που κατασκεύασε το 2007 μια ομάδα ερευνητών του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας: Αποτελείται από νανοσωλήνα άνθρακα με μήκος 100 μικρομέτρων (μονάδα όση με το ένα εκατομμυριοστό του μέτρου) και διάμετρο 10 μικρομέτρων. Ένα άλλο Πανεπιστήμιο κατάφερε να σμικρύνει τις διαστάσεις ενός υπολογιστή στο κοινώς λεγόμενο «μη παρέκει». Το 2015, το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν παρουσίασε τον μικρότερο υπολογιστή στον κόσμο. Το μοντέλο M3 (MichiganMicroMote) έχει μέγεθος μισού εκατοστού και φέρει μια ηλιακή κυψέλη που παράγει 20 νανοβάτ (μονάδα μέτρησης ισχύος ίση με ένα δισεκατομμυριοστό του βατ), αρκετά ώστε η συσκευή να λειτουργεί αδιάκοπα υπό κατάλληλες συνθήκες.

«Οι άνθρωποι λατρεύουν να κοιτάζουν μικρούς κόσμους – κάτι μέσα τους έλκεται έμφυτα από το “μικροσκοπικό” βασίλειο» έχει πει ο Αμερικανός σκηνοθέτης κινουμένων σχεδίων Τζον Λάσιτερ, («Ζουζούνια» «Toy Story» και άλλοι συναφείς μικρόκοσμοι). Από έρευνες προκύπτει ότι τα αντικείμενα μικρών διαστάσεων προσελκύουν τους ανθρώπους. Αυτό συμβαίνει επειδή η διαχείριση των πραγμάτων, ιδίως σε μικρή κλίμακα, μπορεί να βοηθήσει στη μείωση των συναισθημάτων άγχους και χάους, παρέχοντας μια αίσθηση ελέγχου. Ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βιέννης διαπίστωσαν ότι απελευθερώνεται ντοπαμίνη, η γνωστή χημική ουσία που ο εγκέφαλος συνδέει με την ευτυχία και μας κάνει να νιώθουμε καλά, όταν κοιτάμε μικρά χαριτωμένα πράγματα όπως τις μινιατούρες.
Οι μινιατούρες δεν αποτελούν σύγχρονο φαινόμενο, χρησιμοποιούνταν ήδη από το 6000 π.Χ. σε αιγυπτιακούς τάφους και εξελίχθηκαν σε περίτεχνα συλλεκτικά αντικείμενα. Τα ιστορικά διοράματα, τα κουκλόσπιτα εποχής, τα διάφορα μοντέλα σε κλίμακα και άλλα παρόμοια υπό σμίκρυνση, μας επιτρέπουν να οπτικοποιούμε, να μελετάμε και να αλληλεπιδρούμε με ιστορικές εποχές και πολιτιστικά αντικείμενα. Παρουσιάζει ενδιαφέρον το γεγονός ότι η λέξη μινιατούρα έχει ιστορικές ρίζες που συνδέονται με την τέχνη. Αρχικά, δεν αφορούσε το μέγεθος, αλλά το χρώμα, καθώς προέρχεται από το λατινικό miniare, που σημαίνει «βάφω κόκκινο» (το σημερινό προστατευτικό μίνιο) και αναφερόταν στη χρήση κόκκινης χρωστικής μολύβδου στα εικονογραφημένα χειρόγραφα. Στα μεσαιωνικά χειρόγραφα αναφερόταν στους μικρούς, λεπτομερείς πίνακες ή διακοσμήσεις, συχνά με έντονα χρώματα, που κοσμούσαν τις σελίδες. Έτσι, ενώ θεωρούμε τις μινιατούρες απλώς ως πολύ μικρά αντικείμενα, υπάρχει μια πλούσια καλλιτεχνική κληρονομιά που ενσωματώνεται στον όρο, διεκδικώντας σήμερα σημαντικό μερίδιο στην καλλιτεχνική δημιουργία. Σε γκαλερί και εικαστικές εκδηλώσεις, τα μικρών (έως πολύ μικρών) διαστάσεων έργα βρίσκονται στο επίκεντρο, με αρκετούς δημιουργούς να ενδιαφέρονται για την κλίμακα (και) από εννοιολογικής άποψης. «Παρατηρήστε τα μικρά πράγματα. Η ανταμοιβή είναι αντιστρόφως ανάλογη», έχει πει ο Καναδός εικαστικός, Κέρτις Σαντιάγκο, του οποίου πίνακες, εγκαταστάσεις και γλυπτά, όλα μικρών διαστάσεων, εκτίθενται διεθνώς σε μουσεία. Ο Σαντιάγκο επικεντρώνεται στις μινιατούρες, δημιουργώντας μικροσκοπικά αλλά συναισθηματικά σύμπαντα που χωρούν μέσα σε μια κοσμηματοθήκη, ή σε ανάλογων διαστάσεων συσκευασίες από πλεξιγκλάς. Τα διοράματα «τσέπης» που αποτελούν τον πυρήνα της δουλειάς του, αντλούν έμπνευση από παιδικές αναμνήσεις και εικόνες της ενήλικης ζωής: Σε ένα κουτάκι, αρκετά μεγάλο για ένα ζευγάρι μανικετόκουμπα, μια ομάδα κολυμβητών παίζει σε μια παραλία που δεν ξεπερνά τα δέκα εκατοστά σε μήκος.
Οι μικρογλυπτικές είναι ντελικάτες, μινιμαλιστικές δημιουργίες, προσανατολισμένες στις λεπτομέρειες παρά το μέγεθός τους. Συχνά εστιάζουν στην ήρεμη οικιακή ζωή, ή σε ειδυλλιακές σκηνές στη φύση. Κάποιες φορές αποκτούν «αιρετικό» χαρακτήρα, όπως στην εντελώς ρεαλιστική (παρά τα 3,5 Χ 5 εκατοστά της) αναπαράσταση της κινηματογράφησης ενός οικιακού πορνό. Σε εντελώς διαφορετικό επίπεδο, αλλά με ανάλογες διαστάσεις, είναι οι πίνακες του Αμερικανού Έιβερι Σίνγκερ, γνωστού για τη δημιουργία ψηφιακών πινάκων όπως η «Κυκλαδική Μάσκα» και η «Βάση Ιαπωνικού Κράνους», με διαστάσεις περίπου 20 Χ 20 εκατοστά και 12 Χ 16 εκατοστά, αντίστοιχα.

Οι μινιατούρες συχνά περιγράφονται ως «μικρόκοσμοι του σύμπαντος». Αντιπροσωπεύουν τη μαγεία του (απειρο)ελάχιστου, αιχμαλωτίζοντας τη φαντασία μέσα από την σχολαστική λεπτομέρεια. Από τη δική τους πλευρά, τα βιβλία δεν έμειναν αμέτοχα σε αυτή τη διαδικασία, σημειώνοντας, μάλιστα, εντυπωσιακά αποτελέσματα σε επίπεδο μεγέθους. Μιλώντας για αυτό, ο Άγγλος δραματουργός και συγγραφέας Ντάγκλας Άνταμς («Γυρίστε τον γαλαξία με ωτοστόπ») ξεκαθάρισε τα πράγματα: «Κοιτάξτε ένα οποιοδήποτε βιβλίο. Έχει πάντα το σωστό μέγεθος για να είναι βιβλίο. Ακόμα και αν ελαχιστοποιήσεις τις διαστάσεις του, θα συνεχίσει να είναι βιβλίο». Σε ένα κόσμο που κυριαρχείται, πλέον, από απέραντες ψηφιακές βιβλιοθήκες, το πολύ μικρών διαστάσεων βιβλίο παρέχει μια ευχάριστη οικειότητα. Το ελάχιστο δέμας καλεί τους αναγνώστες να δουν (έστω και με τη βοήθεια μεγεθυντικού φακού) και να εκτιμήσουν την τέχνη της αφήγησης στην πιο συμπυκνωμένη μορφή της. Αυτές οι ιδιαίτερες εκδόσεις έχουν αγαπηθεί για την ικανότητα να μεταφέρουν στα μέτρα τους τις λογοτεχνικές ιδέες, χωρίς να προδίδουν την ουσία της αφήγησης. Κλασικές νουβέλες όπως η Μεταμόρφωση του Κάφκα ή Ο γέρος και η θάλασσα του Χέμινγουεϊ, ξεδιπλώνουν τις ιστορίες τους σε ελάχιστο όγκο. Μπορεί να μην στέκονται επάξια ―και εμφανώς― στα ράφια μιας βιβλιοθήκης, έχουν όμως τη δική τους ξεχωριστή θέση σε βιτρίνες και συρτάρια συλλεκτικών αποκτημάτων. Αξιοθαύμαστα είναι και τα συγγενή εικονογραφημένα βιβλία-μινιατούρες, με άριστες τεχνικές προδιαγραφές. Τα σκληρόδετα εξώφυλλα, το χαρτί των εσωτερικών σελίδων, το τυπογραφικό μελάνι και οι κόλλες βιβλιοδεσίας είναι αρχειακής ποιότητας, χωρίς οξύ. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα σε αυτή την κατηγορία είναι το επισήμως καταγεγραμμένο ως «μικρότερο βιβλίο σε δημοσιευμένη έκδοση», μεταφέροντας την τέχνη της εκτύπωσης σε μια εντελώς νέα διάσταση ακρίβειας. Παρήχθη το 2020 στην Λειψία, παραδοσιακή πόλη των βιβλίων, από τον Τζόσουα Ράιχτερ (1937-2020), που θεωρείται ο σημαντικότερος σύγχρονος Ευρωπαίος καλλιτέχνης στον τομέα της Τυπογραφίας. Για αυτόν, το γράμμα, το αλφάβητο, η λέξη, ήταν εικονογραφικοί φορείς μηνυμάτων (ο όρος poesia typographica αναφέρεται στο σύνολο των δραστηριοτήτων του πολυσχιδούς καλλιτέχνη). Για τις ανάγκες τού μόλις 2,4 Χ 2,9 χιλιοστών δερματόδετου βιβλίου με εικόνες (4χρωμη εκτύπωση), ο Ράιχτερ δημιούργησε ένα ειδικό αλφάβητο που μπορεί να ιδωθεί μόνο με μεγεθυντικό φακό.

Στους βιβλιοφιλικούς θησαυρούς περιλαμβάνεται μια παραλλαγή στην κλίμακα του μικρότατου: Το «Teeny Ted from Turnip Town» του Καναδού Ρόμπερτ Τσάπλιν, που κυκλοφόρησε το 2007 και απευθύνεται σε νεαρούς αναγνώστες με σκοπό να τους φέρει σε επαφή με προηγμένες έννοιες της φυσικής, έχει πιστοποιηθεί από τα Παγκόσμια Ρεκόρ Γκίνες ως «η μικρότερη αναπαραγωγή έντυπου βιβλίου στο κόσμο». Η εντυπωσιακή σμίκρυνσή του συντελέστηκε στο Εργαστήριο Nano Imaging του Πανεπιστημίου Simon Fraser, στο Βανκούβερ του Καναδά. Το μέγεθος του είναι κυριολετικά ελάχιστο (0,07 Χ 0,10 χιλιοστά και τα γράμματα είναι σκαλισμένα σε γυαλισμένο κομμάτι μονοκρυσταλλικού πυριτίου, χρησιμοποιώντας μια δέσμη εστιασμένων ιόντων γαλλίου. Το πρωτοφανές βιβλίο έχει κυκλοφορήσει σε περιορισμένη έκδοση 100 αντιτύπων και απαιτείται ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης για την ανάγνωσή του.

Σύμφωνα με τις διεθνείς προδιαγραφές, τα μικρογραφικά βιβλία δεν πρέπει να ξεπερνούν τα 7,6 εκατοστά σε ύψος, πλάτος και πάχος. Παλαιότερα, τυπώνονταν για λόγους ευκολίας στη μεταφορά (π.χ. βιβλιαράκια προσευχής). Σήμερα, κάποια έχουν πολύ πιο γήινες και πρακτικές χρήσεις, όπως ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ε.Ε., που κυκλοφορεί από την Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε έκδοση «τσέπης» (αν και η τσέπη είναι πολύ ευρύχωρος όρος για τις διαστάσεις του), Η έκδοση, η οποία περιλαμβάνει τον Χάρτη μαζί με τις ενοποιημένες Συνθήκες της Ε.Ε., συγκεντρώνει τα βασικά αστικά, πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Πενήντα κανόνες για τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών της Ε.Ε. συνωθούνται σε 2,5 Χ 3 εκατοστά, διατηρώντας ευανάγνωστο το περιεχόμενό τους.

Από τη δική τους, επίσης θεμελιώδη πλευρά, τα λεξικά συγκεντρώνουν στις σελίδες τους το σύνολο των λέξεων που χρησιμοποιούνται για την ερμηνεία ενός άπειρου κόσμου. Εδώ η πρόκληση ήταν ισχυρή για όσους θέλησαν να μεταφέρουν το σύμπαν των (διαρκώς προστιθέμενων) λέξεων στις διαστάσεις μιας μικρογραφικής έκδοσης. Πρωτοπόρος υπήρξε ο σκωτσέζικος εκδοτικός οίκος David Bryce & Son of Glasgow, που είχε ιδρυθεί το 1832 και ασχολήθηκε με την έκδοση μικροσκοπικών βιβλίων μέχρι το 1913, όταν έκλεισε οριστικά. Το λεξικό που εκδόθηκε το 1896 είχε διαστάσεις 27 Χ 19 χιλιοστά, εκτεινόταν σε 385 σελίδες και περιείχε περισσότερες από 5.000 λέξεις και ιδιωματικές φράσεις τυπωμένες σε μέγεθος 1,5 στιγμής (περίπου 0,529 χιλιοστά). Στο εξώφυλλο ανέφερε: «Περιλαμβάνει, εκτός από τις συνηθισμένες και νεότερες λέξεις της γλώσσας, σύντομες εξηγήσεις μεγάλου αριθμού επιστημονικών, φιλοσοφικών, λογοτεχνικών και τεχνικών όρων». Η μικροσκοπική έκδοση, πολύτιμο συλλεκτικό απόκτημα σήμερα, συνοδεύεται από ένα ειδικά κατασκευασμένο μενταγιόν για μεταφορά και προστασία. Αυτή η εξίσου μικροσκοπική θήκη είναι ο λόγος που το λεξικό παρέμεινε σε άψογη κατάσταση για χρόνια. Κατά ειρωνικό τρόπο, τα μεταλλικά προστατευτικά της θήκης έχουν υποστεί πολύ μεγαλύτερη φθορά από το χάρτινο περιεχόμενό της.

Η διαφορά από τα (πολύ) μικρού μεγέθους βιβλία στα (πολύ) μικρού μεγέθους περιοδικά, έγκειται μόνο στον αριθμό των σελίδων. Με διαστάσεις 7 Χ 11 εκατοστά και 24 σελίδες, το Public Illumination Magazine, τουτέστιν Περιοδικό Δημόσιου Διαφωτισμού, κατέχει τα πρωτεία στην κλίμακα του ελάχιστου. Πρωτοεμφανίστηκε το 1979 και συνεχίζει να εκδίδεται κατά διαστήματα από τον Δόκτορα Ζαγκρέους Μπάουερι (ψευδώνυμο του Τζέφρι Ίσαακ), ένα πολιτικά σκεπτόμενο ζωγράφο και βιντεοκαλλιτέχνη από τη Νέα Υόρκη. Αρχικά «μη εβδομαδιαίο», αργότερα «μη μηνιαίο», στη συνέχεια «μη εξαμηνιαίο» και τώρα πια «μη περιστασιακό», το μίνι περιοδικό προσφέρει στους αναγνώστες κείμενα και εικόνες για ένα δεδομένο θέμα σε κάθε τεύχος. Η μέχρι τώρα έκδοση έχει καλύψει μια μεγάλη όσο και ετερόκλητη γκάμα: Πολιτισμός, Παραισθήσεις, Είδωλα, Πόνος, Προπαγάνδα, Σάρκα, Θλίψη κ.ά. Το περιοδικό που «χωράει σε μια παλάμη», σύμφωνα με το σύνθημά του, διανέμεται κυρίως σε ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία και πάγκους με περιοδικά στη Νέα Υόρκη. Το μέγεθος και τα ανατρεπτικά κείμενα το διαφοροποιούν από τις προσδοκίες που καλλιεργούν στους αναγνώστες τα λουστραρισμένα περιοδικά μεγάλου σχήματος: Το δικό του πεδίο είναι τελείως διαφορετικό. Επιπλέον, είναι σχεδόν χειροποίητο. Για να κατασκευαστεί αυτό το sui generis έντυπο, κάθε φύλλο κόβεται στα τέσσερα, διπλώνεται υπολογισμένα και ενώνεται με συρραπτικό, ώστε να είναι φθηνό στην παραγωγή, τη μεταφορά και την τοποθέτηση στα ράφια και τους πάγκους που το βρίσκουν οι αναγνώστες του. Συνεργάτες όπως ο Κιθ Χάρινγκ έχουν κοσμήσει τις μικροσκοπικές του σελίδες, αν και αυτό δεν είναι σίγουρο: Σύμφωνα με τον εκδότη όλο το περιεχόμενο ήταν και παραμένει αυστηρά ψευδώνυμο. «Λιγότερο Εγώ και περισσότερη ελευθερία», είναι το σύνθημά του.

Οι εφημερίδες αποτελούν το τρίτο σκέλος της έντυπης μικρογραφίας. «Μια καλή εφημερίδα είναι ένα έθνος που μιλάει στον εαυτό του», έχει πει ο Άρθουρ Μίλερ. Τι γίνεται όμως, όταν η «κουβέντα» αυτή μειώνεται σε επίπεδο ψιθύρου; Μια λιλιπούτεια εφημερίδα έχει την απάντηση. Με έδρα τις Αζόρες, η πορτογαλική Terra Nostra δεν αρκείται στο εμβαδόν ενός ταμπλόιντ, αλλά εκδίδεται σε πολύ μικρότερες διαστάσεις. Πρόκειται για μια μικροσκοπική καινοτομία 32 σελίδων και μεγέθους 25Χ18 χιλιοστών, που ζυγίζει μόλις ένα γραμμάριο και δεν θα την δείτε ποτέ κρεμασμένη στα μανταλάκια των περιπτέρων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το φύλλο, με την ευκαιρία της Παγκόσμιας Ημέρας Κοινωνικής Δικαιοσύνης. Αποτελώντας μικρογραφία μιας τυπικής ταμπλόιντ, η εφημεριδούλα καλύπτει στις 32 σελίδες της την επικαιρότητα με διεθνή νέα, ειδήσεις από το Αρχιπέλαγος των Αζορών, κοινωνικά και κοινοτικά θέματα κλπ. Με τίτλο «Μια αγκαλιά στον κόσμο», η έκδοση έχει σχεδιαστεί για να διαβάζεται με μεγεθυντικό φακό, ο οποίος επιτρέπει στο κείμενο να φαίνεται 6 έως 8 φορές μεγαλύτερο από τα τυπωμένο μέγεθός του. Στα θετικά συγκαταλέγεται το γεγονός ότι ακυρώνει, εκ των πραγμάτων, κάθε απόπειρα λαθρανάγνωσης.

( Εικονογράφηση: Αρχείο Α. Μαλανδράκη )