Επικούρειος ή Στωικός; Το ερώτημα απασχόλησε τους Ρωμαίους τους πρώτους αιώνες της αυτοκρατορίας, και αποτέλεσε αντικείμενο συζήτησης σε πολλά δείπνα, όχι μόνο στη Ρώμη αλλά και στην περιοχή της Πομπηίας όπου οι πλούσιοι Ρωμαίοι είχαν τις καλοκαιρινές τους κατοικίες. Το ενδιαφέρον των Ρωμαίων για το θέμα ήταν τόσο μεγάλο που ένα κύπελλο που βρέθηκε στα ερείπια μιας παραθεριστικής κατοικίας στο Μποσκορεάλε (Boscoreale), κοντά στην Πομπηία απεικονίζει έναν εικονικό διάλογο του Επίκουρου με τον Ζήνωνα.
Επίκουρος και επικούρειος, για πολλούς, αποτελούν συνώνυμα του φιλήδονα, του καλοπερασάκια και του τρυφηλού. Σε πολλά «έγκυρα» λεξικά όλου του κόσμου, διαβάζουμε ότι ο επικουρισμός, η επικούρεια αντίληψη για τη ζωή, δεν είναι τίποτα άλλο παρά η λατρεία των ευχαριστήσεων, η μόνιμη αναζήτηση τέρψεων, ηδονών και καλοπέρασης. Ο σεφ Charles Ranhofer του φημισμένου εστιατορίου Ντελμόνικο (Delmonico) στη Νέα Υόρκη, ονόμασε το βιβλίο του The Epicurean: The Classic 1893 Cookbook (Ο Επικούρειος: Το κλασικό βιβλίο μαγειρικής του 1893). Όμως όλα αυτά απέχουν πολύ από την ζωή και τη διδασκαλία του Επίκουρου.
Ο Επίκουρος ήταν Αθηναίος φιλόσοφος που έζησε από το 341 έως το 270 π.Χ. Σε αντίθεση με τους ιδεαλιστές, η Επικούρεια Σχολή έχει μια υλιστική θεώρηση του κόσμου και δίνει πρωτεύουσα θέση στην ηδονή στα πλαίσια μιας συνταγής για την καλοζωία. Στην είσοδο της Φιλοσοφικής Σχολής του Πλάτωνα στην Αθήνα, την Ακαδημία, υπήρχε η επιγραφή: «Μηδεἰς ἀγεωμέτρητος εἰσίτω», δηλαδή «Να μην εισέλθει αυτός που δεν ξέρει γεωμετρία». Αντίθετα, στην Σχολή του Επίκουρου, λίγο παραδίπλα, η επιγραφή έλεγε: «Ξένε, εδώ θα περάσεις καλά. Εδώ το υπέρτατο αγαθό είναι η ηδονή».
Κατά τον Επίκουρο η ηδονή (ευχαρίστηση) είναι το άλφα και το ωμέγα μιας ευτυχισμένης ζωής. Μια ηδονή, για τον Επίκουρο, είναι θεμιτή από ηθική πλευρά και πρέπει να την επιδιώκουμε, εφόσον αποτελεί μέσο διασφάλισης της κορυφαίας ηδονικής κατάστασής μας, που δεν είναι άλλη από την ψυχική μας ηρεμία. Ακόμα και ο πόνος αποκτά θετική σημασία, εάν ορισμένες φορές μας βοηθάει στην κατάκτηση της ψυχικής μας ηρεμίας,. Όμως η ηδονή κατά τον Επίκουρο είναι ορισμένη αρνητικά, σαν «η απουσία του πόνου από το σώμα και του φόβου από την ψυχή». Όταν μια επιθυμία είναι δύσκολο να πραγματοποιηθεί, αυτό είναι σημάδι ότι είτε είναι αφύσικη είτε είναι περιττή. Η ευχαρίστηση είναι το υπέρτατο αγαθό, όμως για να μπορέσει κανείς να την απολαύσει, θα πρέπει να διαθέτει τις αρετές της σύνεσης, της εντιμότητας και της δικαιοσύνης.
Ο Επίκουρος μπορούσε να ικανοποιηθεί με ολίγα, και με μια λιχουδιά γινόταν ολόκληρο συμπόσιο. Η ικανοποίηση με ολίγα οδηγεί στην αυτάρκεια, που με τη σειρά της καταλήγει στην ελευθερία. Με τον θάνατο έρχεται το τέλος όχι μόνο του σώματος αλλά και της ψυχής. Οι θεοί ούτε επιβραβεύουν ούτε τιμωρούν τους ανθρώπους. Το σύμπαν είναι άπειρο και αιώνιο. Τα γενόμενα στον κόσμο συμβαίνουν τελικά, με βάση τις κινήσεις και τις αλληλεπιδράσεις των ατόμων που διακινούνται στον κενό χώρο.
Μετά τον θάνατο του Επίκουρου κάποιοι από τους ακόλουθους του πήγαν στη Ρώμη, βρήκαν ομοϊδεάτες τους που είχαν ασπασθεί τις ιδέες του Επίκουρου, και συνέστησαν Επικούρειες Κοινότητες εκεί. Η φιλοσοφία του Επίκουρου έγινε πολύ δημοφιλής στους κύκλους των μορφωμένων Ρωμαίων. Μια επιφανής Επικούρεια Σχολή ιδρύθηκε στη Νάπολη, με πρώτο διευθυντή τον Σύρο. Στην παραθαλάσσια πόλη του Ηρακλείου (Ερκουλάνουμ), ο Έλληνας φιλόσοφος Φιλόδημος ίδρυσε την μεγαλύτερη βιβλιοθήκη με πάπυρους για τον Επίκουρο.
Κατά τον 19ο αιώνα, η φιλοσοφία του Επίκουρου εντυπωσίασε τον Κάρολο Μαρξ, ο οποίος το 1841 έγραψε διατριβή υπό τον τίτλο: «Διαφορά μεταξύ της Φυσικής Φιλοσοφίας του Δημόκριτου και του Επίκουρου», την οποία υπέβαλε στην Φιλοσοφική Σχολή τού Πανεπιστημίου της Ιένας στη Γερμανία. Με αυτήν έλαβε τον τίτλο του διδάκτορα. Αργότερα ο Μαρξ ασπάστηκε τις στωικές ιδέες του Χέγκελ για το «Πνεύμα της (προδιαγεγραμμένης) Ιστορίας».
Ο Έλληνας φιλόσοφος Ζήνων από τη Σιδώνα (334-262 π.Χ.) είχε απόψεις αντίθετες από τον Επίκουρο. Ίδρυσε στην Αθήνα την Στωική Σχολή φιλοσοφίας, στην οποία δίδαξε γύρω στο 300 π.Χ. Ο Στωικισμός διδάσκει ότι ο άνθρωπος πρέπει να καθοδηγείται από τη λογική και όχι από το συναίσθημα, εστιάζοντας στον έλεγχο όσων μπορεί και στην αποδοχή όσων δεν μπορεί να αλλάξει. Για τους Στωικούς, η ηθική αρετή (σοφία, δικαιοσύνη, θάρρος, εγκράτεια) αποτελεί τον μοναδικό δρόμο προς την ευτυχία. Η ηδονή ανήκει στην κατηγορία των «αδιάφορων» στοιχείων της ζωής.
Ο σοφός, για τους Στωικούς διακατέχεται από τρεις βασικές και σταθερές συναισθηματικές προδιαθέσεις που είναι η χαρά, η βούληση και η ευλάβεια. Η απάθεια αποτελεί ιδανική κατάσταση, κατάσταση μόνο του σοφού, στην οποία και φτάνει κανείς ύστερα από διαρκή και συνεπή προσπάθεια εναρμονισμού του προσωπικού με το συμπαντικό λόγο. Παρακινούμενος από μια αισιόδοξη θεώρηση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης φύσης, ο Στωικός θέτει ως στόχο την τελική νίκη του λόγου επί των παθών και δεν παραιτείται παρά δρα, σύμφωνα μ’ αυτά που πιστεύει, για το καλό το δικό του και των άλλων, δηλαδή ταυτόχρονα για την προσωπική και συλλογική ευδαιμονία. Ο Στωικισμός αναδείχθηκε στην πιο δημοφιλή φιλοσοφία στη μορφωμένη ελίτ του Ελληνιστικού κόσμου και την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Σενέκας, κορυφαίος Στωικός φιλόσοφος, που έζησε τον πρώτο μετά Χριστόν αιώνα, έτρεφε μεγάλο σεβασμό για τον Επίκουρο και την Επικούρεια φιλοσοφία, παρά τις δογματικές διαφορές των δύο σχολών. Υποστήριζε ότι, αντίθετα με τη λαϊκή παρανόηση που ήθελε τους Επικούρειους να κυνηγούν την ηδονή, η πραγματική φιλοσοφία του Επίκουρου ήταν «άγια, ορθή και αυστηρή», καθώς περιόριζε τις απολαύσεις στα απολύτως φυσικά και αναγκαία.

Νωρίς το πρωί της 24^ης Αυγούστου του σωτηρίου έτους 79, μετά από πολλές προειδοποιητικές δονήσεις, το μέχρι τότε θεωρούμενο ανενεργό ηφαίστειο του Βεζούβιου καλύφθηκε από ένα γκρίζο σύννεφο. Πολλοί από τους τρομοκρατημένους κατοίκους τράπηκαν σε φυγή. Αυτοί σώθηκαν. Όσοι έμειναν σκοτώθηκαν από τη βροχή μικρών σωματιδίων (lapilli) και σκόνης που έριξε το σύννεφο του Βεζούβιου από το απόγευμα μέχρι το τέλος της μεθεπόμενης μέρας, καλύπτοντας με ένα στρώμα τέφρας βάθους από 4 έως 15 μέτρα ολόκληρη την περιοχή στα νότια του ηφαιστείου, συμπεριλαμβανομένης της Πομπηίας. Η παραθαλάσσια πόλη του Ηρακλείου (Ερκουλάνουμ), που βρισκόταν δυτικά του ηφαιστείου, καλύφθηκε από αλλεπάλληλα κύματα στάχτης και λάσπης σε βάθος μέχρι 33 μέτρα.
Το Μποσκορεάλε (Boscoreale) είναι μια περιοχή περίπου 2 χιλιόμετρα βόρεια της Πομπηίας, που ήταν διακεκριμένη από την αρχαιότητα επειδή εκεί είχαν κτισθεί πολλές παραθεριστικές κατοικίες αριστοκρατών. Ο διακεκριμένος χαρακτήρας της περιοχής διατηρήθηκε και στην εποχή των Βουρβόνων Βασιλέων, όπως επιβεβαιώνεται και από το όνομα της, που σημαίνει «Βασιλικό Δάσος», δηλαδή μια περιοχή στην οποία πήγαινε για κυνήγι ο βασιλιάς με τους ακολούθους του.
Στις 9 Νοεμβρίου 1876 ο Λουίτζι Μοντεστίνο Πουλτζέλα (Luigi Modestino Pulzella) έκανε εκσκαφές στην οδό Σέτε-τέρμινι αλα Πιζανέλα (Settetermini alla Pisanella), στο Μποσκορεάλε, για να θεμελιώσει ένα μαντρότοιχο. Καθώς έσκαβε βρήκε θαμμένο στο κτήμα του ένα τμήμα παραθεριστικής κατοικίας. Η κατοικία αυτή είχε εμβαδό περίπου 1000 τετραγωνικά μέτρα και ήταν μια παραλλαγή της λεγόμενης «αγροτικής» κατοικίας, μιας εξοχικής κατοικίας στην οποία το μεγαλύτερο μέρος του ισογείου λειτουργούσε σαν αγροικία με υπνοδωμάτια για τους υπηρέτες, ένα φούρνο, ένα στάβλο, ένα χώρο για την παραγωγή κρασιού με δύο πιεστήρια (torcular), και ένα ελαιοτριβείο (trapetum). Από το μέγεθος των 82 πιθαριών που βρέθηκαν στο κελάρι των κρασιών, εικάζεται ότι το κτήμα είχε έκταση 24 εκτάρια. Ο πρώτος όροφος της κατοικίας χρησιμοποιούνταν σαν κατοικία του ιδιοκτήτη, που ήταν ένας πλούσιος Ρωμαίος πολίτης που κατείχε και άλλες τέτοιες εξοχικές κατοικίες.
Μετά από δεκαεννέα χρόνια, την 13 Απριλίου 1895 ανακαλύφθηκε σε ένα μεγάλο δοχείο στο οινοποιείο της κατοικίας ένας θησαυρός αποτελούμενος από 1037 χρυσά νομίσματα και 103 ασημένια αντικείμενα από την εποχή του Αυτοκράτορα Αυγούστου. Πολλά αντικείμενα έχουν χαραγμένο επάνω τους το όνομα Μάξιμα (Maxima), που θεωρείται ότι ήταν η κόρη του ιδιοκτήτη Λούσιους Κεκίλιους Ιουκούντους (Lucius Caecilius Iucundus), γνωστού τραπεζίτη της Πομπηίας, που κληρονόμησε την περιουσία της Ιουλιανής – Κλαυδιανής δυναστείας στην Καμπανία. Η κατοικία του θησαυρού έγινε γνωστή ως Βίλα ντέλα Πιζανέλα (Villa della Pisanella) και σήμερα είναι θαμμένη κάτω από την γη.
Τα 103 ασημένια αντικείμενα του θησαυρού ανήκουν σήμερα στην συλλογή του Μουσείου του Λούβρου στο Παρίσι, και περιλαμβάνουν ένα σερβίτσιο με πολλά κομμάτια που χρησιμοποιούνταν για την ετοιμασία, την ανάμειξη, και το σερβίρισμα του κρασιού. Στην αρχαιότητα προσέθεταν στο κρασί ανάμεσα σε άλλα μέλι, καρυκεύματα, αρωματισμένα ξύλα, μύρο, αρώματα, οπότε έπρεπε να το φιλτράρουν πριν το σερβίρουν. Το σερβίτσιο περιλαμβάνει ανάμεσα σε άλλα κουτάλες, κουτάλια, κύπελλα, κανάτες, δίσκους για το σερβίρισμα, πιάτα, και σαλτσιέρες. Ανάμεσα στα 16 κύπελλα που βρέθηκαν, δύο είναι διακοσμημένα με σκελετούς, και για το λόγο αυτό είναι γνωστά ως «τα κύπελλα των σκελετών».
Τα κύπελλα έχουν ύψος 10.2 εκατοστά, διάμετρο 10.3 εκατοστά, και ζυγίζουν 479 γραμμάρια το καθένα. Φτιάχτηκαν την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου για να είναι γεμάτα με υπέροχα κρασιά και να προτρέπουν τους περιχαρείς πότες να απολαμβάνουν τη ζωή όσο μπορούν, γιατί το αύριο είναι αβέβαιο, και μια μέρα θα είναι και αυτοί σαν τους εικονιζόμενους σκελετούς. Η επιλογή να διακοσμηθούν τα κύπελλα με σκελετούς δεν εκπλήσσει, ούτε είναι κάτι μακάβριο. Αντίθετα, είναι ένας ύμνος στη ζωή, μια προτροπή να απολαμβάνουμε το σήμερα. Τα κύπελλα σε κάποια μέρη τους είναι επιχρυσωμένα, και ένα από αυτά φέρει στη βάση του χαραγμένο το όνομα Γκαβία (Gavia), που ανήκε σε μια διακεκριμένη οικογένεια της Πομπηίας, και έδωσε βάση στην υπόθεση ότι τα κύπελλα φτιάχτηκαν από έναν Έλληνα τεχνίτη κατά παραγγελία για αυτήν την οικογένεια στην Πομπηία, και στη συνέχεια τα απέκτησε η Μάξιμα, που συγκρότησε τη συλλογή του θησαυρού.
Το ένα κύπελλο που στην συλλογή του Μουσείου του Λούβρου στο Παρίσι έχει τον τίτλο «Από τον θησαυρό του Μποσκορεάλε: Κύπελλο με σκελετούς» με αριθμό καταλόγου Bj 1923, έχει ύψος 10,2 εκατοστά, πλάτος 12,2 εκατοστά, και διάμετρο 10,3 εκατοστά. Το βάρος του είναι 479 γραμμάρια. Κατασκευάστηκε στην περίοδο από το τελευταίο τέταρτο του πρώτου αιώνα π. Χ. μέχρι το πρώτο μισό του πρώτου αιώνα μ. Χ. Ανήκε στον βαρόνο Έντμοντ Τζέιμς ντε Ρόθσιλντ (Baron Edmond James de Rothschild) που το 1895 το δώρησε μαζί με άλλα κομμάτια του θησαυρού στο Παρισινό Μουσείο.

Σε αυτό αναπαρίστανται δύο σκελετοί, ο Ζήνων στα αριστερά και ο Επίκουρος στα δεξιά. Ανάμεσα τους έχει στηθεί ένα μικρό στρογγυλό τραπέζι. Ο Ζήνων στέκεται αριστερά κρατώντας το ραβδί του στο αριστερό χέρι. Με τον δείκτη του δεξιού του χεριού δείχνει υποτιμητικά τον Επίκουρο, που στέκεται δεξιά. Αυτός, χωρίς να δίνει καμιά σημασία στον Ζήνωνα, παίρνει ένα κομμάτι από την πίτα που βρίσκεται επάνω στο τραπεζάκι που έχει στηθεί ανάμεσα στους δύο φιλοσόφους. Στα πόδια του Επίκουρου βρίσκεται ένα γουρουνάκι που έχει σηκωθεί στα δύο πισινά του πόδια και με υψωμένη τη μύτη και το αριστερό μπροστινό πόδι, προσπαθεί να φτάσει και να αρπάξει ένα κομμάτι της πίτας. Πάνω από την πίτα υπάρχει η επιγραφή:

TO TEΛΟC HΔΟΝΗ, δηλαδή:

«ο σκοπός είναι η ηδονή».

Στο ένα κύπελλο αναφέρονται τα εξής ονόματα:

CΟΦΟΚΛΗΣ ΑΘΗΝΑΙΟC και ΜΟCΧΙΩΝ ΑΘΗΝΑΙΟC,

ΖΗΝΩΝ ΑΘΗΝΑΙΟC και ΕΠΙΚΟΥΡΟC ΑΘΗΝΑΙΟC.

Ανάμεσα στους σκελετούς υπάρχουν οι εξής λέξεις με ελληνικά γράμματα:

COΦΙΑ, ΔΟΞΑΙ, ΤΕΡΨΙΣ, ΦΘΟΝΟΙ, ΨΥΧΙΟΝ, ΚΛΩΘΩ, ΑΝΘΟC, ΖΩΗ

και οι εξής φράσεις:

ΖΩΝ ΜΕΤΑΛΑΒΕ ΤΟ ΓΑΡ ΑΥΡΙΟΝ ΑΔΗΛΟΝ ΕCΤΙ
(απόλαυσε όσο είσαι ζωντανός, γιατί η επόμενη μέρα είναι αβέβαιη)

CKHNH O BIOC
(η ζωή είναι ένα θέατρο)

TEΡΠΕ ΖΩΝ CEATON
(να χαίρεσαι ενώ είσαι ζωντανός)

TO TEΛΟC HΔΟΝΗ
(το ύψιστο αγαθό είναι η ηδονή)

Ο δημιουργός του κυπέλλου τοποθέτησε το γουρουνάκι στη σύνθεση προφανώς με χιουμοριστική διάθεση. Οι Επικούρειοι παρομοιάζονταν από τους αντιπάλους τους με γουρούνια, προκειμένου να τους υποτιμήσουν και να απαξιώσουν την βασική άποψη τους ότι ο σκοπός της ζωής είναι η ηδονή.
Η όλη σύνθεση στο κύπελλο με τους δύο φιλοσόφους μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι είχαν γίνει πολλές συζητήσεις ανάμεσα σε Επικούρειους και Στωικούς στη διάρκεια των γευμάτων που έλαβαν χώρα στην Βίλα ντέλα Πιζανέλα

_ΠΗΓΕΣ:

Boscoreale's Treasure: Skeleton Goblet. Μουσείο του Λούβρου. https://collections.louvre.fr/...
Héron de Villefosse, Antoine, «Le trésor de Boscoreale ». Le Trésor de Boscoreale - Persée
Τάκης Παναγιωτόπουλος, Τα κύπελλα με τους σκελετούς. www.epicuros.gr/arthra/a_arthr...