Η γκραβούρα του Αριστοτέλη / Στυλιανός Σκαρλάτος

Το διαδίκτυο, έχοντας περάσει από μια πρωτόγονη εποχή, μόνο για ερευνητές και λίγους «μυημένους», σταδιακά μπήκε στα εργαστήρια των ελληνικών πανεπιστημίων. Γύρω στο 2000, η πρόσβαση είχε γίνει πλέον κοινό κτήμα για κάθε φοιτητή. Δεν άργησαν να δημιουργηθούν τα μεγάλα φοιτητικά forums, ομάδες συζητήσεων δηλαδή, όπως το THMMY των Ηλεκτρολόγων στη Θεσσαλονίκη. Ξεχύθηκαν λοιπόν οι άγουροι φοιτητές του Αριστοτέλειου και έλεγαν με θάρρος τη γνώμη τους για ένα θέμα που τους έκαιγε, καταφεύγοντας όχι λίγες φορές σε χαρακτηρισμούς όπως «εντελώς ζντόινγκ» και «οπτικό διδακτικό βοήθημα». Λίγο αργότερα, ένας ακόμη αγανακτισμένος φοιτητής εξέφρασε με σθένος και παρρησία σε γνωστό ηλεκτρονικό περιοδικό το μανιφέστο του κατά του θεσμικού αναχρονισμού, με γλαφυρές αναφορές στο «σεμεδάκι της γιαγιάς». Γιατί, ο άνθρωπος αδυνατούσε, από το εξωτερικό που έγραψε το άρθρο, ντρεπόταν να βάλει το ακραία ρουστίκ σήμα δίπλα στους θυρεούς των ιδρυμάτων των Ευρωπαίων συνεργατών του.

Ναι αλλά αυτοί οι νέοι δεν διαβάζουν πια. Γιατί τα εξηγούσε όλα η πρώτη σοβαρή επιστημονική παράθεση του ιστορικού και του παρασκηνίου. Ήδη, από το 1988, ο τώρα ομότιμος καθηγητής της νεοελληνικής φιλολογίας Γιώργος Κεχαγιόγλου, στο βιβλίο του τα είχε πει έξω από τα δόντια. Ανάμεσα στα κείμενα που συγκέντρωσε, η μαρτυρία του καθηγητή μετεωρολογίας Βασίλειου Κυριαζόπουλου εξηγεί ακριβώς πώς το πανεπιστήμιο ονομάστηκε Αριστοτέλειο, αλλά έχει σαν έμβλημα τον Άγιο Δημήτριο, που είναι όμως ο Άγιος Νέστωρ. Μάλιστα, το 2004, ο καθηγητής μαθηματικών Μιχάλης Μαριάς του ιδρύματος προσφέρει στα πάρεργά του μια δυνατή πολιτική ερμηνεία, μιλώντας για «σχιζοφρενικό συμβιβασμό». Πολύ λογικά λοιπόν, παραμένοντας παρά τα βιβλία άλυτο το πρόβλημα, η ίδια η βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου αναγκάζεται το 2016 να πάρει το αφήγημα στα χέρια της, δημοσιεύοντας ξανά το απόσπασμα του Κυριαζόπουλου, αυτή τη φορά ηλεκτρονικώς στο κοινωνικό μέσο, ως μια χαριτωμένη ιστορία.

Και τώρα η ίδια ωραία ιστορία, επανήλθε δριμύτερη όταν ο διοικητικός υπάλληλος στο κέντρο ηλεκτρονικής διακυβέρνησης του ιδρύματος δεν μπορούσε με τίποτα να συμφωνήσει με αυτά που διάβαζε στην ανάρτηση της βιβλιοθήκης. Όχι χωρίς το δίκιο του και αυτός, προχώρησε με τόλμη να εξαλείψει την αντίφαση. Η σφραγίδα πραγματικά έφερε τον πολιούχο Δημήτριο ή τον Νέστορα, πάντως όχι τον φιλόσοφο Αριστοτέλη που έδινε τον τίτλο. Αυτό δεν ήταν μια απλή ασυμφωνία στα μάτια του, ήταν ακόμη περισσότερο, μία αντινομία.
Με καθαρά αγαθό σκοπό λοιπόν, να ρετουσάρει μόνο την αντινομία, ο πληροφορικάριος του ΚΗΔ αντικατέστησε τον άγιο στο έμβλημα με μια γελοία μεσαιωνική γκραβούρα του αρχαίου φιλοσόφου, κάνοντας όμως έτσι μια πολύ χειρότερη επιλογή. Χάθηκαν όλες οι πολυάριθμες και φιλοτεχνημένες ρωμαϊκές προτομές του Σταγειρίτη; Ήταν πέρα ως πέρα τραγελαφικό. Ο Αριστοτέλης με βικτωριανή μπέρτα, μυτόγκα και ξινισμένο ύφος, «κοσμούσε» τον παραποιημένο ακαδημαϊκό λογότυπο για μία συνεχόμενη εβδομάδα. Ο τεχνικός πληροφορικής είχε εργαστεί αυτοβούλως με μυστικοπάθεια, γιατί ήταν κάπως αναμενόμενες οι αντιδράσεις. Είχε προλάβει να τυπώσει μπροσούρες κι είχε αλλάξει τους λογότυπους σε μερικές ιστοσελίδες. Η Σύγκλητος κατά συνέπεια αναστατώθηκε και το Πρυτανικό Συμβούλιο τον κάλεσε να απολογηθεί.
Ο Αλέξιος Παπαμάρκου ήταν παρών στη διοικητική εξέταση, γιατί είχε οριστεί –όπως συνέβαινε από παλιά– μέλος μιας πρόχειρα συγκροτημένης επιτροπής με ασαφή αντικείμενο: κάτι ανάμεσα σε ακαδημαϊκή δεοντολογία, ιστορική ευαισθησία και αισθητική ευθύνη. Ήταν από εκείνες τις επιτροπές που δεν είχαν ακριβή αρμοδιότητα, αλλά παρήγαγαν βαρύτητα.

Η αίθουσα του Πρυτανικού Συμβουλίου στον έβδομο όροφο του κτιρίου Καραθεοδωρή ήταν υπερβολικά φωτισμένη, το γυαλισμένο ξύλο του τεράστιου οβάλ τραπεζιού αντανακλώντας τις αυστηρές φιγούρες των συγκλητικών, κεκλεισμένων των βαριών κουρτινών που έκρυβαν τον κόλπο του Θερμαϊκού. Ο διοικητικός υπάλληλος στεκόταν όρθιος, με τα χέρια κολλημένα στους μηρούς, όταν o Πρύτανης τον ρώτησε αν είχε συναίσθηση της ζημιάς που προκάλεσε στο κύρος του Ιδρύματος.
Στην απάντησή του, ο υπάλληλος του ΚΗΔ μιλούσε γρήγορα, με εκείνον τον τόνο που δεν είναι ούτε αμυντικός ούτε προκλητικός, αλλά βαθιά καλόπιστος. Επανέλαβε πως δεν επρόκειτο για αστεϊσμό· πως το πρόβλημα ήταν πραγματικό· πως δεν είναι δυνατόν ένα ίδρυμα, που φέρει το όνομα του Αριστοτέλη, να έχει πάνω στο λάβαρό του κάποιον άλλο. Επανέλαβε μάλιστα τη λέξη «αντινομία» περισσότερες φορές απ’ όσες χρειαζόταν.
Κάποιος από τους αντιπρυτάνεις τον ρώτησε γιατί δεν συμβουλεύτηκε κανέναν.
Αυτός τότε απάντησε με ειλικρίνεια πως φοβήθηκε ότι θα τον καθυστερούσαν.
Ένας άλλος ρώτησε γιατί διάλεξε τη συγκεκριμένη εικόνα;
Τότε κοντοστάθηκε. Είπε κάτι για ελεύθερα δικαιώματα, για μια παλιά γκραβούρα που του φάνηκε αυστηρή και σοβαρή, για μια μορφή που ενέπνεε κύρος.
Αλλά ενέδωσε στην πίεση του συμβουλίου, παραδίδοντας με σεμνότητα ένα πολύ μικρό, πανέμορφο βιβλιαράκι λίγων σελίδων μόνο. Ήταν ένα non-fiction, πανέντιμο και θαρραλέο κομψοτέχνημα ενός πραγματικά καλού μαθηματικού και μέλους ΔΕΠ του πανεπιστημίου: ῾Ο Θεὁς ἀεὶ γεωμετρεῖ, Μιχάλης Μαριάς.
Ο Παπαμάρκου δεν μίλησε. Κοίταζε το εξώφυλλο από το βιβλιαράκι που περνούσε χέρι χέρι στα μέλη του συμβουλίου. Δεν τον απασχολούσε τόσο ο Σταγειρίτης όσο η γραμμή· εκείνη η υπερβολική καμπύλη του υφάσματος, η αχρείαστη λεπτομέρεια, το γύρισμα που έκανε η μορφή άθελά της, παιχνιδιάρικα. Δεν ήταν λάθος ιστορικό· ήταν λάθος ύφους. Από αυτά που γεννιούνται όχι από άγνοια, αλλά από περίσσεια φαντασίας σε ακατάλληλη ώρα.
Σκέφτηκε πως τέτοια πράγματα συμβαίνουν συνήθως μετά από περιόδους έντασης. Όταν ο άνθρωπος ψάχνει διέξοδο και τη βρίσκει εκεί που δεν πρέπει. Μπράβο του στον συγγραφέα που το παραδέχθηκε, μουρμούρισε ο Παπαμάρκου. Του ήρθε κατά νου ο καπνός και, παράξενα, ένα όραμα καλοκαιριού, με τον νέο του φίλο Ζαννή Λογοτριβή να πίνουν καϊπιρίνια στον Άγιο Μάμα. Δεν χαμογέλασε.
Η απόφαση ανακοινώθηκε λίγο αργότερα με τη δέουσα σοβαρότητα. Η πράξη χαρακτηρίστηκε ως ανεύθυνη, το γούστο ακατάλληλο, η πρωτοβουλία επιζήμια για το κύρος του ιδρύματος. Ο διοικητικός υπάλληλος απολύθηκε αμέσως και το έμβλημα επανήλθε στην πρότερη μορφή του.
Αλλά ο Αλέξιος Παπαμάρκου γνώριζε καλύτερα απ’ όλους πως τα βιβλία τα έλεγαν πολύ καλά, όπως και η ανάρτηση της βιβλιοθήκης. Το έμβλημα ήταν ο Άγιος Δημήτριος, από την ίδρυση του πανεπιστημίου, το 1927. Πως όταν ήταν τότε πρύτανης ο Περικλής Βιζουκίδης, το 1931, είχε ήδη αποφασιστεί ο Αριστοτέλης να κοσμεί μόνο το χρυσό εγκόλπιο της δικής του αρχής της Νομικής. Όταν το 1954 το ίδρυμα επίσημα μετονομάστηκε σε Αριστοτέλειο συνυπήρξε απολύτως αρμονικά με τη διατήρηση του θρησκευτικού εμβλήματος. Ότι ο Άγιος ήταν τελικά ο Νέστωρ, είναι η ειρωνική εκδίκηση της σωφροσύνης απέναντι σε έναν συμβιβασμό που έγινε με το ραβδί του γνωστού και με το ψευδώνυμο Φον Βιζουκίδη.

[ «Η γκραβούρα του Αριστοτέλη» είναι ένα κεφάλαιο του μυθιστορήματος σε πρόοδο Η κένωση του δόκτορος Λογοτριβή ]

ΠΗΓΕΣ:

Βασίλειος Κυριαζόπουλος, 1985: κείμενο από το βιβλίο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και πνευματική ζωή: συναγωγή κειμένων, Γιώργος Κεχαγιόγλου, Πολύτυπο 1988.
Μιχάλης Μαριάς, Ο Θεός αεί γεωμετρεί, εκδ. Ζήτη, Θεσσαλονίκη 2004.