Βλ. και https://www.hartismag.gr/harti...

Η εκτόπιση του ανθρώπου από τον κόσμο του ή εκεί όπου η Ιστορία, η ηθική και η ανθρώπινη μοίρα συναντιούνται.
Όταν ολοκλήρωσα την ανάγνωση αυτού του βιβλίου, το κράτησα αρκετή ώρα στα χέρια μου, προσπαθώντας να εντοπίσω εκείνα τα στοιχεία που ωθούν τον αναγνώστη στο να το διαβάσει. Όχι μόνο επειδή κέρδισε το βραβείο Booker ―και δικαίως κατά τη γνώμη μου― αλλά επειδή συνομιλεί με διαφορετικές παραδόσεις πολιτικής και κοινωνικής σκέψης, τις οποίες μετατρέπει σε βαθιά υπαρξιακή εμπειρία.
Καταρχάς, δεν πρόκειται για βιβλίο δράσης με τη στενή έννοια του όρου ούτε για πολιτικό θρίλερ με καταιγιστική πλοκή.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.
Ο τίτλος ασκεί μια παράξενη γοητεία. Ακόμη περισσότερο επειδή ο Προφήτης δεν αποκαλύπτεται ποτέ ως φυσικό πρόσωπο μέσα στο μυθιστόρημα. Παραμένει στη σκιά και ο λόγος του αναδύεται μέσα από την αχλή των λέξεων, όπως ο Θεός εμφανίζεται στον Μωυσή. Οι προφήτες και οι προφητείες ασκούσαν ανέκαθεν βαθιά επίδραση στο θυμικό των ανθρώπων, καθορίζοντας τις αποφάσεις τους ανεξάρτητα από τις προσωπικές τους επιθυμίες. Το ακαθόριστο της προφητείας αφήνει πάντοτε χώρο για πολλαπλές ερμηνείες, ευοίωνες ή δυσοίωνες. Εδώ ο Προφήτης συμπυκνώνει την προειδοποίησή του μέσα «σ’ έναν ήχο του κόσμου που γίνεται κομμάτια» (σελ. 267).
Η υπόθεση εκτυλίσσεται σε μια ανατριχιαστικά οικεία εκδοχή της Ιρλανδίας. Η πρωταγωνίστρια, η Άιλις, βλέπει τη ζωή της να καταρρέει σταδιακά, όπως στο παιχνίδι Jenga, όπου η αφαίρεση ενός και μόνο λανθασμένου κομματιού αρκεί για να σωριαστεί ολόκληρος ο πύργος. Το κομμάτι εδώ είναι η σύλληψη του συζύγου της, συνδικαλιστή, από τη μυστική αστυνομία, ύστερα από τη συμμετοχή του σε διαδήλωση. Από εκείνη τη στιγμή και μετά η Άιλις προσπαθεί να προστατεύσει τα παιδιά της και τον άρρωστο πατέρα της από την αργή αλλά αδυσώπητη διολίσθηση της χώρας της προς τον ολοκληρωτισμό.
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του βιβλίου. Η ιστορία δεν εκτυλίσσεται σε κάποια μακρινή ή εξωτική δικτατορία αλλά σε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή κοινωνία, γεγονός που αναγκάζει τον αναγνώστη ν’ αναρωτηθεί πόσο ασφαλείς είναι τελικά οι δημοκρατίες που θεωρούμε δεδομένες.
Η Χάνα Άρεντ, στο εμβληματικό έργο της Η ανθρώπινη κατάσταση, αναφέρεται στην «απανθρωποποίηση», τη διαδικασία που εφαρμόστηκε από τους Ναζί για την εξολόθρευση των Εβραίων, μέσω της οποίας τα άτομα απογυμνώνονται από κάθε δυνατότητα πρωτοβουλίας και αυθορμητισμού, οδηγούμενα σε μια βαθιά υπαρξιακή μοναξιά. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει κι εδώ. «Πάνε όλες οι ελευθερίες, η ελευθερία της σκέψης, η ελευθερία της πράξης, η ελευθερία της ύπαρξης… η μόνη ελευθερία που μου έχει μείνει είναι να πολεμήσω», αναφωνεί ο γιος της Άιλις (σελ. 157).
Ο Lynch δεν αναλύει τους μηχανισμούς του καθεστώτος ούτε παραθέτει πολιτικές συζητήσεις. Μέσα όμως από την καθημερινότητα μιας οικογένειας παρακολουθούμε την ασφάλεια να διασαλεύεται, τους νόμους να μεταβάλλονται, ανθρώπους να εξαφανίζονται, την πληροφορία να γίνεται ασαφής και τις επιλογές να περιορίζονται έως ότου παύουν να υπάρχουν.
Στο σημείο αυτό έρχεται πάλι να μιλήσει η Άρεντ. Το 1971, με αφορμή τα Pentagon Papers, δημοσίευσε το δοκίμιο Lying in Politics, όπου προειδοποιεί για μια ακόμη πιο ύπουλη μορφή εξουσίας· το πολιτικό ψεύδος μέσα στη δημοκρατία. Όταν η αλήθεια παύει να διακρίνεται από το ψέμα και τα γεγονότα μετατρέπονται σε ανταγωνιστικές αφηγήσεις, ο πολίτης βομβαρδίζεται από αντιφατικές πληροφορίες που εξαντλούν την κριτική του ικανότητα και τον οδηγούν στον κυνισμό με αποτέλεσμα την απόρριψη κάθε προσπάθειας αναζήτησής της. Η «αποπραγματοποίηση» των γεγονότων είναι ήδη παρούσα στο μυθιστόρημα.

Τίθεται τότε ένα αμείλικτο ερώτημα: υπάρχει διαφυγή;
Οι περισσότεροι πιστεύουμε πως θα αναγνωρίζαμε εγκαίρως τον κίνδυνο. Το βιβλίο δείχνει το αντίθετο. Το σύστημα στηρίζεται στην ανάγκη του ανθρώπου να διατηρήσει την αίσθηση της κανονικότητας. Τα παιδιά πρέπει να πάνε στο σχολείο, η Άιλις στη δουλειά της, η ζωή να συνεχιστεί. Όλοι ελπίζουν ότι η κρίση θα περάσει, ότι οι θεσμοί θα αντέξουν, ότι κάποιος θα επέμβει, ότι τα πράγματα θα επανέλθουν.
Και αυτή ακριβώς η προσκόλληση στην κανονικότητα είναι ίσως το πιο ιδιαίτερο εύρημα του Lynch στο εν λόγω βιβλίο. Οι μικρές καθημερινές παραχωρήσεις μοιάζουν ασήμαντες· κάθε μέρα είναι λίγο χειρότερη από την προηγούμενη, όχι όμως τόσο ώστε να εγκαταλείψεις τη ζωή που έχτισες, μέχρι τη στιγμή που συνειδητοποιείς ότι ο κόσμος που γνώριζες έχει ήδη χαθεί.
Ο Lynch επιμένει σε κάτι οδυνηρό· ότι η Ιστορία βιώνεται συχνά ως καθυστέρηση. Οι αποφάσεις που έπρεπε να είχαν ληφθεί γίνονται ορατές μόνο όταν οι δυνατότητες έχουν ήδη περιοριστεί δραματικά.
Θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει το βιβλίο ακόμη μία δυστοπία. Όμως εδώ η δυστοπία λειτουργεί διαφορετικά. Δεν περιγράφει απλώς ένα αυταρχικό μέλλον· δείχνει πώς η Ιστορία εισβάλλει στην ανθρώπινη συνείδηση και την παραμορφώνει.
Έτσι ο Προφήτης του τίτλου μπορεί να ιδωθεί ως η φωνή που προειδοποιεί για την επερχόμενη καταστροφή, ως η συνείδηση που βλέπει αυτό που οι άλλοι αρνούνται να δουν ή ακόμη ως εκείνοι οι στοχαστές που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου όταν οι δημοκρατικοί θεσμοί αρχίζουν να διαβρώνονται. Το τραγούδι του γίνεται ένας θρήνος, μια προειδοποίηση που ακούγεται ενώ οι περισσότεροι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι «όλα θα πάνε καλά». Στον Lynch η Ιστορία βιώνεται ως καθυστέρηση
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει και στο ύφος του συγγραφέα για το οποίο πολύς λόγος έχει γίνει. Μεγάλες πυκνές προτάσεις, σχεδόν ανύπαρκτα εισαγωγικά στους διαλόγους, έντονη ροή συνείδησης και μια διαρκής αίσθηση ότι ο αναγνώστης παγιδεύεται μαζί με την Άιλις σ’ έναν κόσμο ασφυκτικό. Η εμπειρία είναι σαφώς καθηλωτική αλλά και εξαντλητική. Όμως αυτός είναι ένας εξαιρετικός τρόπος να αποδοθεί το αίσθημα της συντριβής που βιώνουν οι ήρωες του βιβλίου αλλά και το κλειστοφοβικό περιβάλλον όπου κινούνται. Ανάσες σ’ αυτόν τον εφιάλτη προσφέρουν οι λυρικές εικόνες της φύσης, μιας γης που συνεχίζει να επιδεικνύει την ομορφιά της σαν να μην την αγγίζει η ανθρώπινη καταστροφή.
Υπάρχει τελικά σωτηρία;
Πολλά δυστοπικά έργα αφήνουν μια χαραμάδα ελπίδας· μια επανάσταση, μια αποκάλυψη, μια ηρωική πράξη. Ο γιος της Άιλις επιχειρεί κάτι τέτοιο και το πληρώνει με τη ζωή του, ενώ εκείνη, μαζί με τα υπολείμματα της βαριά τραυματισμένης οικογένειάς της, καταφεύγει στη θάλασσα ελπίζοντας.
Το Τραγούδι του Προφήτη δεν είναι μυθιστόρημα για την άνοδο ενός αυταρχικού καθεστώτος. Είναι μυθιστόρημα για τη σταδιακή απαλλοτρίωση του ανθρώπου από τον κόσμο του.
Και ίσως γι’ αυτό παραμένει μέσα στον αναγνώστη πολύ μετά την τελευταία σελίδα. Δεν φεύγεις από αυτό με μια πολιτική θέση αλλά με την αίσθηση ότι κάτι θεμελιώδες και ανθρώπινο κινδύνευσε μπροστά στα μάτια σου και ότι οι άνθρωποι το κατάλαβαν μόνο όταν ήταν ήδη πολύ αργά.

Ένα έργο αφύπνισης, πριν το σώμα αδειάσει και μείνει ένα είδωλο στον καθρέφτη «σκιά ενός προσώπου γερασμένου, ενός προσώπου ξένου» (σελ. 337), σε εξαιρετική μετάφραση του Άγγελου και της Μαρίας Αγγελίδου.