Εισαγωγή

Η νοσταλγία για μια εποχή όπου οι συγγραφείς έγραφαν έργα αναλλοίωτα στο χρόνο εμφανίζεται συχνά στη λογοτεχνική αρθρογραφία, υποκρύπτοντας μιαν αμφισβήτηση της δυνατότητας των καιρών μας να παράγει λογοτεχνικούς κανόνες και έργα διαχρονικά. Και αν υποτεθεί πως, ο ατομοκεντρισμός και ο καταναλωτισμός, αδιαμφισβήτητα γνωρίσματα της σύγχρονης κοινωνίας, λειτουργούν αντίρροπα στη συγκρότηση συλλογικά αναγνωρίσιμου λογοτεχνικού κανόνα και στην ανάδειξη έργων υψηλής αισθητικής, ωστόσο υποτιμάται η πολυσυστημική και δυναμική φύση της λογοτεχνίας και η διαχρονική ικανότητά της να συνομιλεί βαθύτερα με τον άνθρωπο ανταποκρινόμενη στις διαρκείς κοινωνικές και πολιτισμικές μεταβολές.
Η λογοτεχνία δεν κινδυνεύει από το διασπασμένο κοινωνικό και πολιτισμικό τοπίο της σύγχρονης κοινωνίας. Έχει διατρέξει και διατρέχει μια μακραίωνη ιστορία στηλιτεύοντας, ερμηνεύοντας και υπερβαίνοντας την καθεστηκυία τάξη πραγμάτων της κάθε εποχής. Ούτε, βεβαίως, υφίσταται αδυναμία της συλλογικής αναγνωστικής κουλτούρας να δημιουργεί συνεκτικούς δεσμούς μεταξύ των γενεών αναγνωστών και δημιουργών. Αν, άλλωστε, αυτό συνέβαινε, τότε, πολλά έργα που θεωρούνται «κλασικά», στον καιρό, ήδη, που γράφτηκαν, θα είχαν γνωρίσει την ευφημία και δεν θα βρίσκονταν στο περιθώριο προτού αναγνωριστούν από μεταγενέστερους. Η λογοτεχνική αξία είναι προϊόν του πολιτισμικού πεδίου και των συγκρούσεων που το διέπουν (Bourdieu, 1993), δηλαδή, προσδίδεται μέσα από συγκρούσεις αναγκών, ιδεολογιών και αισθητικών τάσεων στο πλαίσιο ενός πολιτισμικού, κοινωνικού και ιστορικού συστήματος.
Η λογοτεχνία δημιουργείται και ανανεώνεται από την αλληλεπίδραση των φωνών που την συνθέτουν και την διαβάζουν. Η λογοτεχνία είναι ουσιωδώς πολυφωνική, θα πει εμφατικά ο Bakhtin (1981). Η πολυφωνικότητά της, συναρτήσει της ευελιξίας της να προσαρμόζεται στα εξελισσόμενα κοινωνικοπολιτστικά αιτούμενα, είναι που της προσδίδουν τη δυναμική να διασχίζει το χρόνο αναδεικνύοντας τις εντάσεις, τις αντιφάσεις και τις προοπτικές της ανθρώπινης εμπειρίας. Η δυναμική, αυτή, φύση της λογοτεχνίας, αντανακλάται, πλέον, στoν ευρύτερο κανόνα που τη συγκροτεί, ο οποίος πόρω απέχει από το να συνιστά ένα κλειστό παγιωμένο σύστημα, όπως ακριβώς, συμβαίνει και με τους μηχανισμούς διαμόρφωσής του, στους οποίους αντικατοπτρίζεται η μεταβλητότητα των πολιτικών και κοινωνικοπολιτιστικών συνθηκών και αναγκών.


Ο λογοτεχνικός κανόνας: ορισμός και λειτουργία

Η ιδέα ότι ο λογοτεχνικός κανόνας είναι μια ουδέτερη λίστα «κλασικών αριστουργημάτων» έχει δεχθεί έντονη αμφισβήτηση από τις δεκαετίες του 1980 και 1990, καθώς διαμορφώθηκε ένα ισχυρό θεωρητικό ρεύμα που ανέδειξε την πολιτισμική, ιδεολογική και ιστορική φύση του. Ο λογοτεχνικός κανόνας δεν συγκροτείται ως το μοναδικό επακόλουθο της αισθητικής υπεροχής ορισμένων έργων έναντι άλλων, όπως διατείνεται εμφατικά ο Harold Bloom στο εμβληματικό έργο του The Western Canon. Όπως επισημαίνει ο Guillory (1993), ο κανόνας είναι αποτέλεσμα πολιτισμικής διανομής και όχι, απλώς, αισθητικής αξιολόγησης. Ειδικότερα, σύμφωνα με τον εν λόγω Αμερικανό κριτικό «η διαδικασία της κανονικοποίησης αφορά, πρωτίστως, τη διαχείριση της πολιτισμικής αξίας εντός θεσμικών πλαισίων και όχι την αναγνώριση αντικειμενικά μεγάλων έργων» (ό.π.). Η άποψη, λοιπόν, ότι ο λογοτεχνικός κανόνας διαμορφώνεται, εν πολλοίς, βάσει αισθητικών και αξιακών κριτηρίων των έργων είναι περιοριστική, παραγνωρίζοντας το γεγονός πως, ο πρώτος, είναι αποτέλεσμα πολιτισμικών, κοινωνικών και ιδεολογικών ωσμώσεων, δημιουργικών ρήξεων και ανανοηματοδοτήσεων της συλλογικής εμπειρίας.
Στην κατανόηση της λογοτεχνικής αξιολόγησης ως πολιτισμική διαπραγμάτευση και όχι ως αντικειμενική διαδικασία απόδοσης αισθητικής αξίας, παρωθεί και η θεωρία του πολυκεντρικού λογοτεχνικού κανόνα, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τους Graff (1987) και Suleiman (1990). Σύμφωνα με τους εν λόγω μελετητές, ο λογοτεχνικός κανόνας πρέπει να ιδωθεί όχι ως τελική λίστα καθιερωμένων έργων, αλλά ως ένα δυναμικό σύστημα πολλαπλών κέντρων αξιολόγησης, που αποτυπώνουν διαφορετικά πολιτισμικά, κοινωνικά και ιδεολογικά συμφραζόμενα, Ο πολυκεντρικός κανόνας, μη αναιρώντας την αξία των έργων που έχουν ιστορικά αναγνωριστεί ως κλασικά, αντανακλά την ποικιλομορφία των φωνών, των εμπειριών και των ταυτοτήτων που συνυφαίνουν τον σύγχρονο κόσμο.
Ειδικότερα, ο Graff (1987) υποστηρίζει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε τον λογοτεχνικό κανόνα ως την αυθεντία των κλασικών αλλά ως ένα διαλογικό πολυπολιτισμικό πεδίο όπου διαφορετικές ομάδες, όπως τα φεμινιστικά και τα μετααποικιακά κινήματα, διεκδικούν την ισότιμη ένταξη των δικών τους φωνών. Η δε είσοδος τέτοιων νέων συγγραφέων στον λογοτεχνικό κανόνα δεν απειλεί την ποιότητά του αλλά διευρύνει την κατανόηση του λογοτεχνικού φαινομένου (Suleiman, 1990).
Λεκτέο, εδώ πως, οι μετααποικιακές και φεμινιστικές προσεγγίσεις αναδεικνύουν τη σημασία της πολιτισμικής και γλωσσικής ποικιλομορφίας στην αναθεώρηση του κανόνα (Mukherjee, 2013). Έτσι, ο τελευταίος ταυτοποιείται ως ιστορικά διαπραγματεύσιμος, ανοιχτός σε νέες αναγνώσεις, ρήξεις και αναθεωρήσεις, σε βαθμό που, πλέον, γίνεται λόγος για πολλαπλούς λογοτεχνικούς κανόνες που αντικατοπτρίζουν διαφορετικές πολιτισμικές, κοινωνικές και ιδεολογικές οπτικές και οι οποίοι αλληλοεπιδρούν, συγκρούονται και μεταβάλλονται (Damrosch, 2003).
Την ανοιχτότητα του κανόνα, είχε, ήδη, επισημάνει ο Itamar (1990), αναφέροντας πως ο λογοτεχνικός κανόνας είναι μια δομή δυναμική και, επομένως, ανοικτή σε αλλαγές, η λογοτεχνία ούσα ένα δυναμικό πεδίο αλληλεπίδρασης με άλλες πολιτισμικές και κοινωνικές δυνάμεις και συνθήκες. Ο Gorak (1997) υπερθεματίζοντας σημειώνει ότι δεν υπάρχει ένας κανόνας, αλλά πολλοί και δυναμικοί, ως διάλογος και όχι ως λίστα, η δε συμμετοχή στον διάλογο για τον κανόνα είναι και πολιτική και πολιτισμική πράξη.
Σε έναν τέτοιο διάλογο μετέχουν οι φορείς που διαμορφώνουν τους λογοτεχνικούς κανόνες διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο τόσο στην παγίωση όσο και στην ανανέωσή τους. Σε αυτούς συγκαταλέγονται εκδοτικοί οίκοι, ακαδημαϊκοί, σχολικοί σύμβουλοι, κριτικοί και θεωρητικοί της λογοτεχνίας, επιτροπές βραβείων και, ασφαλώς, οι ίδιοι οι αναγνώστες.

Οι μηχανισμοί διαμόρφωσης του λογοτεχνικού κανόνα

Η επιλογή έργων προς έκδοση, επανέκδοση, ανθολόγηση και μετάφραση και η εμπορική τους προώθηση είναι πράξεις που έχουν άμεσο αντίκτυπο στον λογοτεχνικό κανόνα. Σύμφωνα με τον Thompson (2010) οι εκδοτικοί οίκοι δεν είναι απλοί διανομείς των βιβλίων, αντιθέτως, ασκούν σημαντική επιρροή στη αναγνωστική κουλτούρα, λειτουργώντας ως πύλες πρόσβασης στην εθνική και στην παγκόσμια λογοτεχνία, με την Casanova (1999) να σημειώνει, μάλιστα, πως, η μετάφραση από έναν φημισμένο εκδοτικό οίκο, μπορεί να καταστήσει ένα συγγραφέα, όχι ιδιαίτερα δημοφιλή στη χώρα του, διεθνώς αναγνωρισμένο. Και επειδή, ακριβώς, οι εκδοτικοί οίκοι έχουν τέτοια δύναμη, μπορούν να συμβάλουν στη διεύρυνση του κανόνα αναδεικνύοντας παραγνωρισμένες φωνές, όπως αυτές των γυναικών, των μεταναστών και περιθωριοποιημένων κοινωνικών ομάδων (Guillory, 1993), λειτουργώντας και ως πολιτιστικός θεσμός που προωθεί τη διαρκή επανεξέταση του λογοτεχνικού κανόνα.
Στη συγκρότηση του λογοτεχνικού κανόνα, πρωτεύοντα ρόλο διαδραματίζουν, ακόμα, οι φορείς της εκπαιδευτικής πολιτικής. Ειδικότερα, οι επιτροπές σύνταξης των προγραμμάτων σπουδών και των διδακτικών εγχειριδίων, αφενός στην πρωτοβάθμια και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αφετέρου στις πανεπιστημιακές φιλολογικές σχολές, συμμετέχουν, μέσω των επιλογών τους, υπόρρητα στη διαμόρφωση των αντιλήψεων των μαθητών και των φοιτητών για τη λογοτεχνία που αξίζει να μελετηθεί. Όπως υπογραμμίζει ο Bourdieu (1984) η εκπαίδευση λειτουργεί ως μηχανισμός αναπαραγωγής της πολιτισμικής ιεραρχίας μέσω της επιλογής των έργων που διδάσκονται ενώ, σύμφωνα με τον Guillory (1993), το εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο αντανακλά τις πολιτικές επιλογές στο χώρο της παιδείας, είναι ο βασικός θεσμός όπου επιτελείται η κανoνικοποίηση της λογοτεχνίας. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Schneidau (1995), «υγιής παιδαγωγική πρακτική είναι να παρουσιάζονται στους μαθητές έργα που θα τους προσελκύσουν και θα εκφράσουν την αυτοαντίληψή τους, ακόμα και αν αυτά εκτοπίσουν τον κανόνα σε κάποιο βαθμό». Ο προσανατολισμός της εκπαιδευτικής πολιτικής προς αυτή την κατεύθυνση είναι μείζονος σημασίας δεδομένου πως υπάρχει ο κίνδυνος της καθ’ υπόδειξη ανάγνωσης της πραγματικότητας καθώς ο κανόνας μπορεί να δημιουργήσει προκατασκευασμένες γενικεύσεις σχετικά με τη γλώσσα, την κοινωνική τάξη, το φύλο και τη φυλή, που εγκαθίστανται στο μυαλό, κυρίως, των μαθητών και διαμορφώνουν την πραγματικότητά τους πριν ακόμη την αποκτήσουν οι ίδιοι, όπως παρεμφερώς τοποθετείται σχετικά ο Robert Aston (2017).
Οι κριτικοί της λογοτεχνίας συγκροτούν ακόμα έναν φορέα που συμμετέχει ενεργά στη διαδικασία διαμόρφωσης του λογοτεχνικού κανόνα. Μέσω των αξιολογικών κρίσεων και των δημόσιων τοποθετήσεών τους, οι κριτικοί συμβάλλουν ενεργά στη νομιμοποίηση των συγγραφέων στον κανόνα. Ως προς την αντικειμενικότητα της κριτικής, αν και η πρώτη, σύμφωνα με τον Περαντωνάκη (2021), δεν μπορεί να είναι διακριτό της γνώρισμα, ωστόσο, σύμφωνα πάντα με τον εν λόγω κριτικό, «ο βιβλιοκριτικός οφείλει να διατηρήσει το οξυμμένο κριτήριο των προσωπικών αξιολογήσεων και συνάμα να ακονιστεί στον τροχό μιας εσωτερικής πολυφωνίας, η οποία λαμβάνει υπόψη τις ποικίλες τάσεις και τους λόγους που αναπτύσσονται γύρω από την κριτική».
Αναφορικά με το ρόλο των λογοτεχνικών βραβείων στη συγκρότηση του κανόνα, θεωρούμε πως, αυτά, δεν αποτελούν απλώς μια μορφή αναγνώρισης συγγραφικής αριστείας, αλλά λειτουργούν ως ισχυροί θεσμοί πολιτισμικής νομιμοποίησης. Όπως παρατηρεί ο Guillory (1993), τέτοιοι θεσμοί δεν αντανακλούν μόνο την αισθητική αξία αλλά λειτουργούν εντός των μηχανισμών πολιτισμικής επιλογής και αποκλεισμού, προωθώντας γλώσσες, έθνη, ιδεολογίες ή φύλα. Χαρακτηριστική είναι η απάντηση της διηγηματογράφου Άλις Αν Μανρό που, ερωτώμενη εάν περίμενε να βραβευτεί από τη Σουηδική Ακαδημία με το Νομπέλ Λογοτεχνίας (2013), δήλωσε πως δεν ανέμενε μια τέτοια διάκριση επειδή είναι γυναίκα. Ειρήσθω εν παρόδω, οι γυναίκες συγγραφείς που έχουν τιμηθεί με την κορυφαία λογοτεχνική διάκριση στον κόσμο, το Νομπέλ Λογοτεχνίας, αντιπροσωπεύουν το 14,9% των βραβευμένων. Πάντως, τα βραβεία μπορούν να λειτουργήσουν και ως εργαλεία αναθεώρησης και διεύρυνσης του κανόνα, υποστηρίζοντας τον πλουραλισμό (Showalter, 1979), γεγονός που καταδεικνύεται από την αυξανόμενη παρουσία λογοτεχνικών θεσμών που αναγνωρίζουν και βραβεύουν συγγραφείς όχι ιδιαίτερα προσφιλείς στον δυτικότροπο κανόνα, όπως για παράδειγμα, οι θεσμοί Women's Prize for Fiction και Lambda Literary Awards.
Η κριτική της λογοτεχνίας αποτελεί, επίσης, έναν από τους σημαντικότερους μηχανισμούς που μετέχουν στη διαμόρφωση του λογοτεχνικού κανόνα, με τρόπο που να καθιστά δυνατή την συμπεριληπτική πρόσληψη της λογοτεχνίας, υποσκελίζοντας τις προκαταλήψεις της δυτικής λογοτεχνικής παράδοσης. Ειδικότερα, η κριτική συμβάλλει στη διεύρυνση του κανόνα μέσω της αποκατάστασης της ιστορικής και πολιτισμικής σημασίας κειμένων που είχαν στο παρελθόν αγνοηθεί (Gilbert & Gubar, 1984). Επιπλέον, οι νεότερες θεωρητικές προσεγγίσεις, όπως, για παράδειγμα, η φεμινιστική, η μετααποικιακή και η πολιτισμική κριτική, επιδιώκουν την ενσωμάτωση στον κανόνα αισθητικών και θεματικών περιοχών που είχαν αποκλειστεί από τον κυρίαρχο κανόνα, διευρύνοντας το φάσμα των μορφών λογοτεχνικής αξίας (Spivak, 1988· Said, 1994) και, συνακόλουθα, του κανόνα.
Στην κριτική της λογοτεχνίας συμπεριλαμβάνεται και η μεταφορά ενός λογοτεχνικού έργου στον κινηματογράφο ή στην τηλεόραση η οποία αποτελεί μια διαμεσική προσαρμογή που, σύμφωνα με την Hutcheon (2006), είναι πράξη κριτική καθώς συνιστά μια νέα ερμηνεία. Ο κινηματογράφος και η τηλεόραση επανασυνθέτουν το λογοτεχνικό έργο, προσδίδοντάς του νέα μορφή και αισθητική και διανοίγοντας καινούργιες οπτικές νοηματοδότησής του. Όπως σημειώνει ο Stam (2005), κάθε κινηματογραφική ή τηλεοπτική προσαρμογή λειτουργεί ως νέα ανάγνωση του πρωτοτύπου, επηρεασμένη από τις αισθητικές, ιδεολογικές και εμπορικές συνθήκες της εποχής της, γεγονός που συνεπάγεται την επαναδιαπραγμάτευση της θέσης του στο εθνικό ή παγκόσμιο λογοτεχνικό περιβάλλον.
Η τελευταία παρατήρηση ως προς τους φορείς συγκρότησης του λογοτεχνικού κανόνα έγκειται στο ρόλο των αναγνωστών. Η άποψη ορισμένων πως οι αναγνώστες σήμερα δεν επιδεικνύουν προσήλωση στη σχέση τους με το βιβλίο, δεν είναι παρά μιαν άστοχη θέση υπεραπλούστευσης, γιατί αγνοεί την πολυπλοκότητα της σύγχρονης αναγνωστικής εμπειρίας που βιώνεται με διαφορετικές μορφές συγκέντρωσης και διαμέσου ποικίλων διαύλων. Στην πραγματικότητα, οι κοινότητες αναγνωστών συμμετέχουν ενεργά στη συγκρότηση της λογοτεχνικής αξίας, είτε διαμέσου των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, είτε μέσω θεσμών όπως τα λογοτεχνικά φεστιβάλ και τα βραβεία αναγνωστών. Όπως, άλλωστε, σημειώνει ο English (2005), η πολιτισμική αξία σήμερα παράγεται μέσω δικτύων και όχι μέσω ελιτίστικων ιεραρχιών. Ήδη, το 1968, ο Barthes εκθρονίζει τον συγγραφέα μόλις αυτός ολοκληρώσει το έργο του, χρίζοντας τη λογοτεχνία ανεξάρτητη και τον αναγνώστη πρωταγωνιστή. Όπως εμφατικά λέει ο εν λόγω Γάλλος κριτικός στο εμβληματικό δοκίμιό του Ο θάνατος του συγγραφέα, ο θάνατος του συγγραφέα είναι η γέννηση του αναγνώστη. Η πρόθεση του συγγραφέα, σύμφωνα με τον Compagnon (2001), δεν μπορεί να αποτελέσει έγκυρο κριτήριο ερμηνείας καθώς το έργο επιζεί και πέρα από αυτήν και, ως εκ τούτου, διατρέχοντας το χρόνο, αποκτά πολλαπλές ερμηνείες, η καταγωγή των οποίων ανάγεται στο εκάστοτε κοινωνικοπολιτιστικό συγκείμενο. Και είναι εντός του τελευταίου που ο λογοτεχνικός κανόνας αναδιαμορφώνεται διαρκώς μέσω της αλληλεπίδρασης των έργων με το αναγνωστικό κοινό, όπως υποστηρίζει ο Jauss (1982) για τον οποίο η αξία ενός λογοτεχνικού έργου εξαρτάται από την ικανότητά του να αντιδράσει στον ορίζοντα προσδοκιών του αναγνώστη.

Επίλογος

Η λογοτεχνία δεν είναι απολίθωμα ενός λαμπρού συγγραφικού παρελθόντος, που σήμερα κινδυνεύει ελλείψει μιας ατμόσφαιρας που καταξιώνει τους κλασικούς. Η λογοτεχνία, μέσα από τις κοινωνικές, πολιτισμικές και τεχνολογικές αλλαγές της εποχής μας, εμπλουτίζεται και αναζωογονείται, επικαιροποιώντας την αέναη ικανότητά της να εκφράζει και να επανερμηνεύει το φάσμα της ανθρώπινης εμπειρίας. Ο λογοτεχνικός κανόνας, μακριά από μια παγιωμένη λίστα κλασικών έργων, που δεν χρίζουν ιδιαίτερης προβολής όντας ενσωματωμένα στην συλλογική πολιτιστική εμπειρία, αναγνωρίζεται, πλέον, ως αποτέλεσμα θεσμικών, ιδεολογικών και πολιτισμικών διαπραγματεύσεων, απόληξη των οποίων είναι η ανάπτυξη πολλαπλών μικρο-κανόνων που συνθέτουν έναν πολυσυμμετοχικό κανόνα (Damrosch, 2003), ο οποίος μας καλεί να μπούμε σε έναν κόσμο που μπορεί να μεταμορφώσει τον τρόπο που βλέπουμε και σκεφτόμαστε (hooks, 1994). Οι δε φορείς που συμμετέχουν στη διαμόρφωσή του καλούνται να κινηθούν αναθεωρητικά προς την κατεύθυνση της συμπερίληψης διαρρηγνύοντας τους δεσμούς με τις ηγεμονικές αισθητικές, θεματικές και γλωσσικές συμβάσεις, διότι η συγγραφική πράξη απευθύνεται στον παγκόσμιο αναγνώστη (Sartre, 1948).

_{Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α}

Aston, R. (2017). A Culture of Text: The Canon and the Common Core. Journal of Curriculum Theorizing, τόμ. 32(2), σ. 39-52. Διαθέσιμο από: https://journal.jctonline.org/index.php/jct/article/view/585/pdf

Bakhtin, M. (1981). The Dialogic Imagination Four Essays. University of Texas Press.

Barthes, R. (2000). The death of the author. Στο D. Lodge (επιμ.), Modern Criticism and Theory, A Reader 146-151. Αγγλία: Pearson Education. Διαθέσιμο από: https://mercaba.org/SANLUIS/Filosofia/autores/Contempor%C3%A1nea/Estudios%20de%20filosof%C3%ADa%20contempor%C3%A1nea/Lodge,%20David%20-%20Modern%20Criticism%20and%20Theory.pdf

Bloom, H. (1995). The Western canon: The books and school of the ages. Nέα Yόρκη: Penguin. Διαθέσιμο από: https://dn720002.ca.archive.org/0/items/the-western-canon-the-books-and-school-of-the-ages-byharoldbloom/The%20Western%20Canon%20The%20Books%20and%20School%20of%20the%20Ages%20by%20Harold%20Bloom%20%28z-lib.org%29.pdf

Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgment of Taste. Routledge & Kegan Paul, Λονδίνο.

Bourdieu, P. (1993). The Field of Cultural Production: Essays on Art and Literature. Columbia University Press.

Casanova, P. (1999). La République mondiale des lettres. Παρίσι, Seuil.

Compagnon, A. (2001). Le Démon de la théorie: Littérature et sens commun. Παρίσι, Seuil.

Damrosch, D. (2003). What is World Literature? Princeton University Press.

English, J.F. (2005). The Economy of Prestige: Prizes, Awards, and the Circulation of Cultural Value. Κέιμπριτζ, MA: Harvard University Press.

Gilbert, S.M. & Gubar, S. (1984). The Madwoman in the Attic: The Woman Writer and the Nineteenth-Century Literary Imagination. Yale University Press. Διαθέσιμο από: https://ia803202.us.archive.org/32/items/TheMadwomanInTheAttic/The%20Madwoman%20in%20the%20Attic.pdf

Gorak, J. (1997). Canons and Canon Formation, The Cambridge History of Literary Criticism, τόμ.4, τχ. 25, σσ. 560-584.

Graff, G. (1987). Professing Literature: An Institutional History. University of Chicago Press. Διαθέσιμο από: https://faculty.washington.edu/tmack/prof_files/Graff_Professing.pdf

Guillory, J. (1993). Cultural Capital: The Problem of Literary Canon Formation. University of Chicago Press. Διαθέσιμο από: https://depts.washington.edu/lsearlec/510/Texts/Guillory-Cultural%20Capital.pdf

hooks, b. (1994). Teaching to Transgress: Education as the Practice of Freedom. New York: Routledge. Διαθέσιμο από: https://commons.princeton.edu/eng574-s23/wp-content/uploads/sites/348/2023/03/hooks-Teaching-to-Transgress.pdf

Hutcheon, L. (2006). A Theory of Adaptation. Νέα Υόρκη, Routledge. Διαθέσιμο από: https://filmadapter.wordpress.com/wp-content/uploads/2014/10/linda_hutcheon_a_theory_of_adaptationbookfi-org1.pdf

Itamar, Even-Zohar (1990). The Position of Translated Literature within the Literary. Polysystem. Poetics Today 11(1), σσ. 45-51. Διαθέσιμο από: https://www.tau.ac.il/~itamarez/works/books/Even-Zohar_1990--Polysystem%20studies.pdf

Jauss, H.R. (1982). Toward an Aesthetic of Reception. Μπράιτον, The Harvester Press.

Mukherjee, A. (2013). Postcolonialism: My living. In S. Teves, A. Smith & M. Raheja, Native studies keywords, pp. 209–218. Tουκσόν, University of Arizona Press.

Περαντωνάκης, Γ. (2013). Η κριτική βιβλίου στο διαδίκτυο και ο ρόλος του κριτικού. Συνέντευξη στην Μαρία Θρασκιά. Διαθέσιμο από https://www.oanagnostis.gr/g-perantonakis-i-kritiki-vivlioy-sto-diadiktyo-kai-o-rolos-toy-kritikoy-synenteyxi-stin-maria-thraskia/

Said, E.W. (1994). Culture and imperialism. Nέα Υόρκη, Knopf Doubleday Publishing Group. Διαθέσιμο από: https://archive.org/stream/CultureAndImperialismByEdwardW.Said/Culture+and+Imperialism+by+Edward+W.+Said_djvu.txt

Sartre, J.P. (1948). Qu'est-ce que la littérature? Παρίσι, Gallimard. Διαθέσιμο από: https://www.pileface.com/solle...

Schneidau, H. (1995). Harold Bloom and the school of resentment; or, canon to the right of them. Arizona Quarterly: A Journal of American Literature, Culture, and Theory, 51(2), 127-141. Διαθέσιμο από: http://muse.jhu.edu/journals/arizonaquarterlyajournalof americanliteraturecultureandtheory/v051/51.2.schneidau.html

Showalter, E. (1979). Towards a Feminist Poetics. In Women’s Writing and Writing about Women (σσ. 22-41). Λονδίνο, Croom Helm. Διαθέσιμο από: https://www.researchgate.net/publication/372103917_Elaine_Showalter_Towards_A_Feminist_Poetics

Spivak, G.C. (1988). Can the Subaltern Speak? In C. Nelson & L. Grossberg (Eds.), Marxism and the Interpretation of Culture (σσ. 271-313). University of Illinois Press. Διαθέσιμο από: http://users.uoa.gr/~cdokou/TheoryCriticismTexts/Spivak-Subaltern.pdf

Spivak, G.C. (1999). A critique of postcolonial reason: Toward a history of the vanishing present. Harvard University Press. Διαθέσιμο από: https://huminst.uic.edu/wp-content/uploads/sites/412/2021/02/06_Spivak.Critique.pdf

Stam, R. (2005). Literature through Film: Realism, Magic, and the Art of Adaptation. Blackwell Publishing. Διαθέσιμο από: https://www.blackwellpublishing.com/content/bpl_images/content_store/sample_chapter/140510287X/Stam_sample%20chapter_Literature%20through%20film.pdf

Suleiman, S.R. (1990). Subversive Intent: Gender, Politics, and the Avant-Garde. Harvard University Press.

Thompson, J.B. (2010). Merchants of Culture: The Publishing Business in the Twenty-First Century. Κέιμπριτζ, Polity Press. Διαθέσιμο από: https://www.researchgate.net/publication/298737469_John_B_Thompson_Merchants_of_Culture_The_Publishing_Business_in_the_Twenty-First_Century_Cambridge_Polity_2010