Καθώς έγραφα αυτό το κείμενο σε παρελθόντα –και όχι σε ενεστώτα– χρόνο, ένιωθα μέσα μου να γκρεμίζεται αυτή η ψευδαίσθηση της διάρκειας που συνοδεύει και σφραγίζει την καθημερινότητά μας, σαν φυσική τύφλωση που μας εμποδίζει να συλλάβουμε τη ζωή στην ολότητά της, ή σαν πέπλο που μας προφυλάσσει (;) από την άμεση θέαση της αβύσσου.
Ο Δημοσθένης Αγραφιώτης υπήρξε για μένα θαυμαστός φίλος και δάσκαλος. Ήταν εκείνος που με μύησε στα μυστικά της επιτελεστικής ποίησης, ανοίγοντάς μου έναν ολόκληρο κόσμο που αγνοούσα.
Τελευταία φορά τον συνάντησα στις αρχές Οκτωβρίου 2025. Κομψός, ευγενικός, κεφάτος, εύρωστος, γενναιόδωρος, όπως πάντα. Ένα χρόνο πριν, μας είχε τιμήσει με την παρουσία του στο 1^ο International Performance Poetry Biennial Symposium-Festival, στη Θεσσαλονίκη, ενώ με χαρά δεχόταν τώρα να παραστεί στη Διημερίδα Επιτελεστικής Ποίησης, τέλη Νοεμβρίου στο Ηράκλειο Κρήτης. Τελευταίο μέιλ του, 21 Οκτωβρίου: το θέμα της εισήγησής του, τρία ηχητικά ποιήματα που θα επιτελούσε, ένα σχεδιάγραμμα εργαστηρίου ποίησης, υπογραφή «for you / da.da» και μια υποσημείωση: «ΟΛΑ ΑΥΤΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΦΥΛΑΞΗ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ».

Αναπάντεχος και απροσδόκητος ο θάνατός του, είκοσι τρεις ημέρες μετά. Του άρεσε άλλωστε να ξαφνιάζει. Ο Δημοσθένης είχε έναν παιγνιώδη τρόπο να δρα και να δημιουργεί, μια εναλλακτική και διεισδυτική σκέψη. Ο παιδικός του φίλος Αντώνης Λιάκος, στο αποχαιρετιστήριο σημείωμά του, τον αποκάλεσε «homo ludens»,* καθώς, όπως είπε, αντιλαμβανόταν το παιχνίδι ως «άλλο τρόπο να δει κανείς τις σχέσεις ανάμεσα στα πράγματα», ενώ θεωρούσε τη σιωπή «πεδίο τύχης», γεμάτη νέες δυνατότητες. Τόσο εναρμονισμένη η νέα του «σιωπή» με την ίδια του την ύπαρξη, που φαντάζει σαν νίκη επί του θανάτου.
Ο Δημοσθένης Αγραφιώτης ήταν ποιητής performer και καλλιτέχνης διάμεσων, με ειδικό αντικείμενο ενδιαφέροντος τη συνάρθρωση της Τέχνης με την Τεχνοεπιστήμη. Έγραψε βιβλία ποίησης, μονογραφίες, επιφυλλίδες, άρθρα, δοκίμια, σημειώματα, κριτικές, ασχολήθηκε με την ταχυδρομική τέχνη, τη ζωγραφική και τη φωτογραφία, συμμετέχοντας σε πλήθος ατομικών και ομαδικών εκθέσεων. Τελούσε σε σύνδεση με τις εξελίξεις στην Ευρώπη, την Αμερική και την Ασία, πάνω από σαράντα χρόνια. Από το 1980, εκδότης του φυλλαδίου «τέχνης και φιλίας» –και αργότερα (1990-1994) λογοτεχνικού περιοδικού– Κλίναμεν, όπως και πλήθους βιβλίων-καλλιτεχνημάτων. Στην Ελλάδα οι πιο συντηρητικοί ποιητές τον υποδέχονταν ως «υπερβολικά διεθνιστή». Πράγματι, είχε παραστεί, ως επίσημος προσκεκλημένος, σε εκατοντάδες φεστιβάλ ποίησης σε όλο τον κόσμο, έχοντας έτσι την ευκαιρία να συμμετάσχει, όσο λίγοι, στη μορφοποίηση του παγκόσμιου ποιητικού γίγνεσθαι.

Ήταν από τους πρώτους Έλληνες ποιητές, που όχι μόνο αξιοποίησε τους τρόπους της επιτελεστικής ποιητικής, ασχολούμενος με την οπτική ποίηση, αλλά ανοίχτηκε στην ποίηση-δράση (action poetry), την ποίηση διάμεσων (intermedia poetry) και την επιτελεστική ποίηση (performance poetry). Ο Γάλλος φιλόσοφος Mikel Dufrenne, στο βιβλίο του L’ oeil et l’ Oreille, αναφέρεται εμφατικά στην επιτελεστικότητα της ποιητικής του Αγραφιώτη και στον τρόπο που διαχειριζόταν τον χώρο «εν-πραγμάτωσης» του ποιητικού λόγου, είτε επρόκειτο για τη σελίδα είτε πέρα από τη σελίδα.
Στο πεδίο της επιτέλεσης, ο Δημοσθένης Αγραφιώτης διερευνούσε διαφορετικές εκφραστικές περιοχές, καθώς και τρόπους σύζευξης και συνομιλίας μεταξύ τους, αξιοποιώντας δημιουργικά παλιές και νέες τεχνολογίες. Συνέπλεκε την ποίηση με τη φωτογραφία, τη ζωγραφική, το βίντεο, τις εγκαταστάσεις, τη μουσική, τη ζωντανή δράση κτλ., δίνοντας σημασία στον τόπο του ποιήματος και τη σύνδεση με το κοινό στο οποίο απευθυνόταν. Διέπλεκε χειρονομίες και υλικά, εργαζόμενος «στα όρια των καλλιτεχνικών εκφράσεων, με τα όρια και παρά τα όρια» (δική του η έκφραση). Στις ποιητικές του δράσεις εστίαζε στη φωνητική, ηχητική και ακροαματική όψη του ποιήματος, αποδομώντας το νοηματικό βάρος των λέξεων και επιτρέποντας νέες σημασιολογικές συνδέσεις.
Έχοντας ως αναφορά τη θέση του Jean-Francois Lyotard για τη «διαφορικότητα» (le différend), στο πλαίσιο της οποίας αναγνωρίζεται η αυταξία των ετερόμορφων «γλωσσικών παιγνίων» μέσα στο πλέγμα του νεωτερικού κόσμου, και θεωρώντας την ποίηση ως τέχνη ταυτόχρονα καθολική και διεθνή, ο Αγραφιώτης επεδίωκε να αναδείξει την ποικιλία και τη διαφορά του πολιτισμικού μέσα στο τοπικό, το εθνικό και το παγκόσμιο. Αναζητούσε το πολιτικό στη χύμευση του παραδοσιακού/αρχέγονου με το πρωτοποριακό/σύγχρονο. Στην πραγματικότητα αντιλαμβανόταν το πολιτιστικό ως «παρέμβαση στο πολιτικό», προσδίδοντας στην ποίηση πολιτική λειτουργία, με τη σημασία της ενίσχυσης της συλλογικότητας και της δυνατότητας συνάντησης των ανθρώπων μέσα στη σύγχρονη παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα, όπου η «συναίνεση» ποτέ δεν πληρούται αλλά τελεί εν εξελίξει μέσα από ασυνέχειες, μεταπτώσεις και παραδοξότητες.

Οραματιζόταν μια «νέα ποίηση», μια ποίηση του μέλλοντος, που από τη μια θα συναρθρώνεται λειτουργικά και ουσιαστικά με την Τεχνοεπιστήμη –την οποία ο ίδιος θεωρούσε ως «βηματοδότη των σύγχρονων κοινωνιών» και «βασική κοινωνικο-πολιτική πρακτική σε έναν διεθνοποιημένο κόσμο»– και από την άλλη, το περιεχόμενό της θα καταφέρνει να αναδεικνύει ερωτήματα και όψεις που να αγγίζουν, να συγκινούν, να συνταράσσουν τον σύγχρονο άνθρωπο. Θεωρούσε ότι η σύγχρονη Επιστήμη και Τεχνολογία, η Γνώση και η Μηχανή, δεν ανακαλύπτει πια τον κόσμο –όπως έκανε αιώνες–, αλλά τον επαναδημιουργεί μέσω της τεχνολογίας.

Με πρότυπο τον Εμπεδοκλή και τη φιλοσοφία του περί «φιλότητας και νείκους», η επιτελεστικότητα της ποιητικής του Αγραφιώτη ενίοτε λειτουργούσε ως «παιδιά» που επιχειρούσε να αποσυνθέσει τους κυρίαρχους εξουσιαστικούς λόγους. Ο ίδιος δημιουργούσε ζωντανές ποιητικές δράσεις, συνδυάζοντας φαινομενικά ετερόκλιτα στοιχεία, αμφισβητώντας τις παραδεδομένες αντιλήψεις και διερευνώντας άλλες διαστάσεις ή εκδοχές της πραγματικότητας. Το αποτέλεσμα ήταν ποιητικά έργα πολύγλωσσα, πολυπρισματικά, διαπολιτισμικά, υβριδικά, που αντλούσαν από την ελληνική ποιητική παράδοση και ανοίγονταν στον σύγχρονο κόσμο, προσβλέποντας σε ένα μέλλον φτιαγμένο από τα υλικά της μνήμης, της Τεχνοεπιστήμης και της επινοητικής φαντασίας.

Ο Δημοσθένης Αγραφιώτης γεννήθηκε στο Καρπενήσι το 1946 και μεγάλωσε στην Αθήνα. Σπούδασε Χημικός Μηχανικός στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, με μεταπτυχιακό στο Πανεπιστήμιο του Wisconsin. Έζησε στην Αμερική τη δεκαετία του ’60, με το κίνημα της αμφισβήτησης σε πλήρη άνθιση, ενώ το ’70 βρέθηκε στο Παρίσι, που έμελλε να γίνει η δεύτερη πατρίδα του. Εκεί στράφηκε προς την Κοινωνιολογία της Υγείας. Στην ακαδημαϊκή του καριέρα έκανε δύο διδακτορικά, εργάστηκε ως ερευνητής στην Ελλάδα και το Παρίσι, ασχολήθηκε με θέματα Πολιτικής για την Έρευνα και την Τεχνολογία, δίδαξε στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας, διετέλεσε Ακαδημαϊκός Υπεύθυνος και Καθηγητής-Σύμβουλος στο Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Διοίκηση Μονάδων Υγείας» του Ανοιχτού Ελληνικού Πανεπιστημίου, δίδαξε στην Ελλάδα, την Ευρώπη, την Αμερική και σε ασιατικές χώρες, σε πτυχιακό, μεταπτυχιακό και προχωρημένο επίπεδο σπουδών, θέματα σχετικά με τις κοινωνικές και πολιτιστικές ανακατατάξεις στον χώρο της Υγείας.

Παράλληλα ασχολήθηκε με την ποίηση. Συνάντησε και συνεργάστηκε με σπουδαίους ποιητές-επιτελεστές, όπως ο John Giorno και ο Julien Blaine, καθώς και φιλόσοφους, που ενίοτε, μάλιστα, φιλοξένησε, μαζί με τη σύζυγό του Αντίκλεια, στο σπίτι τους στην Αθήνα, όπως ο Jacques Derrida, o Pierre Bourdieu, ο Mikel Dufrenne και ο Jean-François Lyotard‎‎. Το ’90 ταξίδεψε στην Ασία και συνδέθηκε με την λογοτεχνία, την τέχνη της καλλιγραφίας και τη φιλοσοφία της Ιαπωνίας (από εκεί και η θεώρησή του για τη «σιωπή»), εκτιμώντας μάλιστα ότι υπάρχουν ομοιότητες μεταξύ του ελληνικού και του ιαπωνικού πολιτισμού – χαρακτηριστικά είναι και τα άρθρα του για τον Έλληνα της Ιαπωνίας, Λευκάδιο Χερν.
Με τη νέα χιλιετία δρα και διαμορφώνει, με τη σκέψη και το έργο του, ένα νέο ποιητικό τοπίο στην Ελλάδα, αυτό της ποίησης διάμεσων και της επιτελεστικής ποίησης. Ο ίδιος ο όρος «επιτελεστική ποίηση», όπως τον χρησιμοποιούμε εμείς σήμερα, είναι μετάφραση του όρου «performance poetry» που οφείλουμε στον Δημοσθένη Αγραφιώτη.

Το 2018, σε μια συνέντευξη που μου παραχώρησε στο πλαίσιο της μεταπτυχιακής μου διατριβής, στην ερώτηση «Τι είναι για εσάς, κύριε Αγραφιώτη, η επιτελεστική ποίηση;», μου απάντησε:

«Προτείνω έναν πολύ συγκεκριμένο ορισμό – στη Γαλλία θεωρείται από τους καλύτερους που έχουν δοθεί. Για να υπάρξει επιτέλεση πρέπει: Πρώτον, να υπάρξει πρωτοβουλία, την οποία αναλαμβάνει ο επιτελεστής, που εν προκειμένω είναι ο ίδιος ο ποιητής. Επειδή είναι ποιητής, οπωσδήποτε συμπεριλαμβάνει το στοιχείο του λόγου. Βρίσκεται δε σε επαφή με ένα κοινό μέσα σε μια ορισμένη συνθήκη, τόπο και χρόνο. Δεν προκύπτει πάντα ή παντού το ίδιο έργο-γεγονός. Και δεύτερον, είναι απαραίτητο να υπάρξει μια ανταλλαγή ενέργειας, ιδεών, συναισθημάτων και ενεργημάτων με το κοινό – και αυτό είναι κάτι ιδιαίτερα σημαντικό. Δεν αναπαριστάνεται εδώ ένα έργο. Η ουσία της επιτέλεσης είναι η ανταλλαγή. Έτσι ανελίσσεται αυτή η διαδικασία. Είναι μια αμφίδρομη σχέση με το κοινό, η οποία ολοκληρώνεται περνώντας συνεχώς μέσα από την παρουσία και το σώμα του ποιητή ή της ποιήτριας. Με την αυστηρή έννοια της επιτέλεσης, να ένας ορισμός: πρωτοβουλία, σώμα, παρουσία, κοινό, ανταλλαγή».

Σε αυτή την εποχή σύγχυσης και αποσταθεροποίησης που διανύουμε, η ερευνητική και ποιητική σκέψη του Δημοσθένη Αγραφιώτη μας καλεί να συναντηθούμε σε πραγματικούς χώρους και χρόνους, με πραγματικά σώματα και να αναζητήσουμε εκ νέου το νόημα των πραγμάτων και των λέξεων που μας ενώνουν. Ήταν από εκείνους τους σπάνιους ανθρώπους που δεν πέρασαν απλώς από τον κόσμο, αλλά τον επαναπύκνωσαν, εμπλουτίζοντας τη σκέψη, την τέχνη και τις ζωές μας με το αποτύπωμα της δημιουργικής του ετερότητας.

Τον αποχαιρετούμε με ευγνωμοσύνη!

________________
*Λατινικός όρος, γνωστός από το βιβλίο τού Ολλανδού ιστορικού Johan Huizinga Homo Ludens: A Study of the Play-Element in Culture (1938). Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο homo sapiens (σκεπτόμενος) ή homo faber (κατασκευαστής), είναι και homo ludens, παίζει και φτιάχνει τον κόσμο του παίζοντας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αγραφιώτης, Δημοσθένης, Πολιτιστική Ποιητική, Δεσμοί, Τροπικότητες, εκδ. Ερατώ 2012 (σσ. 125-126).
Αγραφιώτης, Δημοσθένης, «Πρόλογος» στο Θεωρήσεις Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας, επιμ. Κάτλιφ Χ. Στίβεν, εκδ. Ελληνικά Γράμματα 2008.
Αρσενίου Ελισάβετ, Πολιτιστική Ποίηση, Η διατοπική γραφή του Αγραφιώτη, εκδ. Το μέλλον, Αθήνα: 2018.
Βεληβασάκη, Γεωργία, Performance Poetry Επιτελεστική Ποίηση – Action Λόγου ως Άξιον Λόγου, εκδ. Γράφημα, Θεσσαλονίκη, 2022 (σσ. 89-91, 153-162).
Γεωργίου, Θεόδωρος, «Η συζήτηση για τη μεταμοντέρνα κατάσταση. Σχέδιο για να σωθεί το μη απεικονίσιμο» στο Lyotard Jean-Francois, Η μεταμοντέρνα κατάσταση, β΄έκδ., μτφρ. Κ. Παπαγιώργης, εκδ. Γνώση 1993 (σ. 13).
Duffrenne, Mikel, L’ oeil et l’ Oreille, Essai, L’ Hexagone, Moντρεάλ 1987 (σσ. 163-169).

Ιστοσελίδα Δημοσθένη Αγραφιώτη: https://dagrafiotis.com
^__________
Ο Δημοσθένης Αγραφιώτης στον Χάρτη