Mε αφορμή τη μετάφραση του συνόλου του ποιητικού έργου του Καβάφη (αναγνωρισμένα, κρυμμένα, αποκηρυγμένα, ατελή και πεζά ποιήματα) στα καταλανικά, από τον Εusebi Ayensa με τίτλο:

Poesia completa, Τόμοι I και ΙΙ, Konstandinos P. Kavafis,
traducciό i notes d’ Eusebi Ayensa, edicions Flâneur, Βαρκελώνη 2024

μετάφραση η οποία τιμήθηκε με το

Κρατικό βραβείο 2025 του ΥΠΠΟ για τη μετάφραση ελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα

-------------------

καθώς και την έκδοση στο πρωτότυπο του ιδίου ποιητικού συνόλου από το έργου του Αλεξανδρινού, πλαισιωμένη από τις σημειώσεις της καταλανικής έκδοσης, σε ελληνική μετάφραση και προσαρμογή τους, με τίτλο:

Κ. Π. Καβάφης, Άπαντα τα ποιητικά,
Τόμος Α΄1-154:  τα αναγνωρισμένα ποιήματα
και
Τόμος Β’ 155-289: τα κρυμμένα, αποκηρυγμένα, ατελή και πεζά ποιήματα,
Εισαγωγή – Επιμέλεια – Σχόλια Eusebi Ayensa, εκδ. Διόπτρα 2025

Η 12^η συζήτηση της στήλης «Μεταξύ μας. Για τους άλλους», η οποία, όπως πάντα, στόχο έχει την ανάδειξη στοιχείων που χαρακτηρίζουν κάποιες καλές μεταφράσεις, περιστρέφεται γύρω από δύο βιβλία: μια προσφάτως βραβευμένη μετάφραση του συνόλου του ποιητικού έργου του Κ. Π. Καβάφη στα καταλανικά, καθώς και την συνδεόμενη με αυτή έκδοση του ίδιου ποιητικού συνόλου στο ελληνικό πρωτότυπο. Η 12^η συζήτηση επικεντρώνεται, σε μεγάλο βαθμό, στο ρόλο της φιλολογικής έρευνας και των σημειώσεων στη μετάφραση.
Παράξενη και ευτυχής σύμπτωση: α) την πιο άρτια έκδοση του συνόλου του ποιητικού έργου του Καβάφη στα ελληνικά την οφείλουμε πλέον σε έναν Καταλανό νεοελληνιστή, αντεπιστέλλον της Βασιλικής Ακαδημίας Γραμμάτων της Βαρκελώνης, της Ακαδημίας Αθηνών, στον κλάδο Μεταβυζαντινής και Νεοελληνικής Γραμματείας, στην Τάξη των Γραμμάτων και των Καλών Τεχνών, και της Εταιρίας Ελλήνων Συγγραφέων, και β) το γεγονός ότι τα καταλανικά ήταν μία από τις 4 συνεπίσημες γλώσσες της Ισπανίας – καστιλιάνικα, καταλανικά, γαλικιανά και βασκικά – που είχε την τύχη να «υποδεχτεί» πρώτη κάποια ποιήματα του Καβάφη, μεταφρασμένα από τον Καταλανό ποιητή και φιλόλογο Carles Riba. Και, πιο συγκεκριμένα, 66 από τα αναγνωρισμένα (κανονικά) ποιήματα, τα οποία εκδόθηκαν το 1962, τρία χρόνια μετά τον θάνατο του μεταφραστή. Έργο το οποίο – επισημαίνουμε αυτό το στοιχείο – επανεκδόθηκε πριν κάποια χρόνια με επιμέλεια και σημειώσεις του Ε. Ayensa (K. P. Kavafis, Poemes. Figueres: Edicions Cal·lígraf, 2016. Σχετικά με αυτή την «ιστορική» πλέον μετάφραση βλ. και https://www.hartismag.gr/hartis-11/pyxides/h-ellada-swzei-enan-filellhna).

Ο Ε. Ayensa έχει δηλώσει σε συνέντευξή του ότι μετέφρασε τον Καβάφη ως φιλόλογος. Τίποτα πιο ακριβές. Πρώτα από όλα παρουσίασε πολύ πιστά το πρωτότυπο κείμενο, βάσει των οριστικών ή των πιο πρόσφατων (στα κρυμμένα ποιήματα) επιλογών του ποιητή, ενσωματώνοντας τις διορθώσεις σε χειρόγραφα ή σε φυλλάδια που ο ίδιος μοίραζε σε φίλους και γνωστούς. Στις εκτενείς του σημειώσεις ο E. Αyensa συμπεριέλαβε άφθονο, όσο και προσεχτικά επιλεγμένο, ανέκδοτο έως τώρα υλικό, συμπεριλαμβάνοντας εκδοχές των ποιημάτων πριν από την οριστική εκδοχή με την οποία τα γνωρίζουμε, όσον αφορά τα αναγνωρισμένα, τα αποκηρυγμένα και τα πεζά ποιήματα, είτε εκδοχές πριν από την τελευταία χρονολογικά, όσον αφορά τα κρυμμένα (αδημοσίευτα) καθώς και τα αναφερόμενα ως ατελή ποιήματα, με την οποία συνήθως δημοσιεύονται. Συμπεριέλαβε, ακόμη, και πολλές σημειώσεις και σχόλια του ποιητή σε δικά του ποιήματα. Όλα τα αναφερόμενα παραπάνω αποτελούν πολύτιμο ερμηνευτικό «υλικό» προερχόμενο, κατά κύριο λόγο, από το ψηφιοποιημένο πλέον Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση, το οποίο βρίσκεται ελεύθερο στη διάθεση των ερευνητών στο Διαδίκτυο, από το 2019.
Όπως είχε επισημάνει, πριν περίπου πενήντα χρόνια, ο Γιάννης Δάλλας, σε απόσπασμα το οποίο παραθέτει ο E. Ayensa στην Εισαγωγή του, «δεν υπάρχει καλύτερος οδηγός για την κατανόηση της εσωτερικής δημιουργίας του ποιητικού φαινομένου από τα έγγραφα του συγγραφέα». Αλλά και ο ίδιος ο Καβάφης, στο αδημοσίευτό ποίημά του «Κρυμμένα» αναγνωρίζει: «Ή πιο απαρατήρητές μου πράξεις/ και τα γραψίματά μου τα σκεπασμένα — / από εκεί μονάχα θα με νοιώσουν». Τα ποιήματα του Καβάφη, αν κρίνει κανείς ειδικά από τα ατελή, συνιστούν ολοφάνερα «work in progress». Που δεν ολοκληρωνόταν, ούτε καν μετά την εκτύπωσή τους σε επιλεκτικά διανεμόμενα φυλλάδια. Απόδειξη για αυτό είναι η πάγια άρνηση του ποιητή να συγκεντρώσει το έργο του σε βιβλίο, αναγκαία προϋπόθεση για να εκδοθεί στην Αγγλία σε μετάφραση από τον Γ. Βαλασόπουλο. Τα ίχνη των ποιημάτων του Καβάφη, μέχρι να φτάσουν στη εκδοχές με τις οποίες τα γνωρίζουμε, είναι σημαντικότατα για την ερμηνεία τους, η οποία συνιστούν «βοήθημα» εκ των ων ουκ άνευ για τον μεταφραστή τους σε οποιαδήποτε γλώσσα.

Γνωρίζουμε, από τον R. Barthes, πως το λογοτεχνικό κείμενο έχει αυτόνομη ύπαρξη, ανεξάρτητη συχνά από την πρόθεση του δημιουργού του (intentio auctoris), μια ύπαρξη σχετιζόμενη με την λεγόμενη πρόθεση του έργου (intentio operis). Αυτή, όμως, συναρτάται στενά με τον αναγνώστη, τη συγκεκριμένη στιγμή της (υποκειμενικής) ανάγνωσης και της συνακόλουθης ερμηνείας/πρόσληψης του έργου. Ο μεταφραστής, όμως, είναι, ως γνωστόν, ο πρώτος αναγνώστης της μετάφρασής του, με την ευθύνη πάντα, απέναντι στον κάθε μετέπειτα αναγνώστη της, να (του) παρέχει μια ανάγνωση/ερμηνεία/μετάφραση του πρωτοτύπου βασιζόμενη, στο μέτρο του δυνατού, σε κάποια οιονεί αντικειμενικά στοιχεία. Έτσι προστρέχει, αναγκαστικά και πολύ σωστά, στο γνωστό «τι θέλει να πει ο ποιητής;». Ο E. Ayensa, ως υπεύθυνος μεταφραστής, λειτούργησε πρώτα από όλα ως φιλόλογος και διερεύνησε αυτό το ζήτημα γενεαλογικά (για να θυμηθούμε και τον Foucault), γιατί τις πιο πολλές φορές ένα ποίημα, ειδικά στην περίπτωση του Καβάφη, δεν ολοκληρώνεται μια κι έξω. Έννοιες και μορφές εξελίσσονται, αλλάζουν καθυστερώντας πολύ να αποκρυσταλλωθούν, ακόμη και χρόνια. Εν ολίγοις, οι διαδοχικές εκδοχές/παραλλαγές του κάθε ποιήματος, μαζί με τις σημειώσεις και τα σχόλια του ποιητή σε αυτό, βοηθούν τον μεταφραστή να αντιληφθεί καλύτερα το ειδικό βάρος και τις αποχρώσεις των εννοιών, των λέξεών και των συνάψεών τους στο νου (και στην καρδιά;) του ποιητή, να προσεγγίσει ουσιαστικά στον πυρήνα του νοήματος. Και μάλιστα διαχρονικά, εν τω γίγνεσθαι, πράγμα πολύ σημαντικό, εφ’ όσον, όπως αναφέραμε, όλα τα παραπάνω συνεχώς αλλάζουν. Όπως αλλάζει και ο ποιητής συν τω χρόνο, μέσα σε έναν κόσμο, όσο και σε έναν προσωπικό μικρόκοσμο, που αλλάζουν επίσης. Η ανάγνωση των σημειώσεων και των σχολίων του ποιητή, καθώς και των διαδοχικών εκδοχών ενός ποιήματος, στοιχεία προσεχτικά σταχυολογημένα και οργανωμένα από τον E. Ayensa, σε πάμπολλες περιπτώσεις μας δίνουν την αίσθηση πως κατανοούμε εις βάθος τον ποιητή (και τον άνθρωπο, κάποιες στιγμές…) Καβάφη μέσα από τις ατραπούς του στοχασμού και των διερευνήσεων και αναζητήσεών του. Με μια δόση υπερβολής, θα έλεγα, όπως περίπου κατανοούμε, στο πέρασμα του χρόνου, τη σκέψη ενός τακτικού αξιόλογου συνομιλητή και φίλου. Πράγμα πολύ σημαντικό για κάθε μεταφραστή σε κάθε γλώσσα.

Η παλαιά, όμως, κάπως στενά φιλολογική προσέγγιση της μετάφρασης, ως γνωστόν, δεν επαρκεί. Ειδικά για τα «μείζονα έργα», τα οποία συνηθίζουν να αποτελούν σημεία αντιλεγόμενα. Κι αυτό γιατί κανένα έργο δεν νοείται αποκεκομμένο από τον συγγραφέα, τα περιβάλλοντα όπου κινήθηκε και τις ιστορικές στιγμές τις οποίες βίωσε, και επειδή για την persona του αλλά και για τον άνθρωπο ισχύει η γνωστή ρήση που αποδίδεται στον Ισπανό φιλόσοφο Ortega i Gasset «yo soy yo y mis cirscunstancias», δηλ. «εγώ είμαι εγώ και οι συγκυρίες μου», ο μεταφραστής πλέον E. Ayensa εμπλούτισε τις σημειώσεις χάρη σε μια ευρύτατη βιβλιογραφική έρευνα, η οποία λαμβάνει υπόψιν όλες σχεδόν τις μελέτες και «απόψεις/θέσεις» για τον Καβάφη, από τις παλαιές και «κλασικές», μέχρι τις πλέον σύγχρονες εργασίες μελετητών ή/και μεταφραστών του Καβάφη, Ελλήνων και ξένων. Έτσι, ο αναγνώστης αποκτά πρόσβαση σε άφθονες πληροφορίες που αφορούν τη διακειμενικότητα, εμφανή ή συγκεκαλυμμένη, η οποία διατρέχει πολλά από τα ποιήματα. Δηλαδή τα αποσπάσματα αρχαίων ή και νεώτερων συγγραφέων που υπήρξαν αφορμές (;) για κάποια ποιήματα, καθώς άλλα και αναγνώσματα ή πηγές έμπνευσης του Καβάφη, για τα οποία έχουμε την μαρτυρία του ιδίου, χάρη στο Αρχείο, ή/και ατόμων κοντινών σε αυτόν είτε απλώς γνωστών ή συγκαιρινών του. Ο Ε. Ayensa φροντίζει ακόμη να προσφέρει στον αναγνώστη πλούσιο υλικό σχετικά με ιστορικά, πολιτικά και πολιτιστικά συμβάντα της εποχής της δημιουργίας κάποιων εκδοχών των ποιημάτων. Καθώς και τεκμηριωμένες μαρτυρίες σχετικά με την προσωπική και τη δημόσια ζωή του Καβάφη σε διάφορες εποχές, σε σχέση πάντα με τις εκδοχές κάποιων ποιημάτων. Τέλος, όσον αφορά την δική του οιονεί τελική ερμηνεία σε ό,τι αφορά τη γενεαλογία/δημιουργία των ποιημάτων και το νόημά τους, θα πρέπει να υπογραμμιστεί πως ο Ε. Ayensa δεν φιλοδοξεί να ορθοτομήσει την αλήθεια ως προς την πρόθεση του δημιουργού. Αντίθετα, παραθέτει σχεδόν πάντα και τις αντίστοιχες, ενίοτε αντίθετες, απόψεις άλλων έγκριτων μελετητών (ή/και μεταφραστών).

Ο δε Έλληνας αναγνώστης, διαβάζοντας τους δύο τόμους με τα 289 ποιήματα μαζί με τις σημειώσεις σε αυτά, πέρα από την δυνατότητα να διαμορφώσει τη δική του ερμηνεία σε κάθε ποίημα, με βάση το πλούσιο και τεκμηριωμένο υλικό, θα αποκομίσει και μια πολύ ευχάριστη αίσθηση κατανόησης της καβαφικής κοσμοαντίληψης συνολικά. Καθώς και της εποχής της, αλλά και του κοντινού , ή και μακρινού, «περίγυρου» του ποιητή στην παλαιόθεν πολυεθνική και πολυθρησκευτική Αλεξάνδρεια.

https://open.spotify.com/track/0bFynymh1ZzumZaRBGw0gw

Με βάση τα παραπάνω είναι, νομίζουμε, εξηγήσιμη και αξιέπαινη η απόφαση των εκδόσεων «Διόπτρα» να προβούν σε μια ακόμη έκδοση του συνόλου του ποιητικού έργου του Αλεξανδρινού, στο βαθμό που οι σημειώσεις του E. Ayensa έρχονται να καλύψουν ένα σημαντικό κενό στην πρόσληψη του καβαφικού έργου από τον Έλληνα αναγνώστη. Έτσι, η μετάφραση στα καταλανικά, γίνεται η αφορμή για να ξαναδιαβάσουν οι Έλληνες τον Καβάφη. Και το σημαντικότερο: είναι παραπάνω και από βέβαιο πως οι σημειώσεις της νέας αυτής έκδοσης του ποιητικού έργου του Αλεξανδρινού θα σταθούν πολύ χρήσιμες σε μελλοντικούς μεταφραστές του. Όπως χρησίμευσαν και στον Εουζέμπι Αγιένσα!

Ο E. Αγιένσα, γεννημένος το Φιγέρες της Καταλονίας (1967), διετέλεσε καθηγητής της Ελληνικής Φιλολογίας στο Παν/μιο της Τζιρόνα. Τώρα διευθύνει το Ακαδημαϊκό και Εκπαιδευτικό Τμήμα του αρχαιολογικού χώρου του Εμπορίου/Εmpúries, αρχαιοελληνικής αποικίας στις καταλανικές ακτές. Γνωστός στο ελληνικό κοινό, γιατί διετέλεσε διευθυντής του Ινστιτούτου Θερβάντες της Αθήνας (2007-2012), θέση από την οποία ανέδειξε τις σχέσεις της Ισπανίας, και ειδικά της Καταλονίας, με την Ελλάδα, διαχρονικά. Έχει πλούσιο συγγραφικό έργο.
(Βλ. https://independent.academia.edu/eusebiayensaprat ).

1) Πότε είχες την ιδέα για τη μετάφραση ολόκληρου του ποιητικού έργου του Καβάφη στα καταλανικά και πότε άρχισες να την υλοποιείς;

Αυτή η μετάφραση, όπως και τόσα άλλα εγχειρήματα, είναι καρπός της πανδημίας και του εγκλεισμού. Δούλευα ήδη για χρόνια στο Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση και, όταν ήρθε ο εγκλεισμός, χωρίς να το έχω σκεφτεί από πριν, ξεκίνησα να μεταφράζω όλη την ποίηση του Καβάφη. Χρειάστηκα τρία χρόνια για να ολοκληρώσω την μετάφραση, στα οποία θα πρέπει να προστεθούν και τα πέντε προηγούμενα χρόνια έρευνας στο αρχείο Καβάφη.

2) Πότε είχες την ιδέα να αναζητήσεις παλαιότερες εκδοχές των ποιημάτων (σε συνδυασμό και με τα σχόλια του ποιητή);

Την μελέτη των παλαιότερων εκδοχών γνωστών ποιημάτων την πραγματοποίησα, σχεδόν στο σύνολό της, στα πέντε χρόνια που εργάστηκα εντατικά στο Αρχείο Καβάφη. Αργότερα άρχισα τη μετάφραση και τη συγγραφή των σημειώσεων, στις οποίες ενσωμάτωσα τις πιο σημαντικές πληροφορίες από το αρχείο του· μεταξύ άλλων, εκείνες που μας προσφέρουν οι εκδοχές πριν από τις οριστικές, καθώς και τα σχόλια του ίδιου του ποιητή για τα ποιήματά του, τα οποία είναι θεμελιώδη για την εις βάθος κατανόηση του νοήματος των ποιημάτων του.

3) Πώς αντιμετώπισες τα «συμφυρόμενα» γλωσσικά επίπεδα, ή και στάδια, της ελληνικής γλώσσας, στην καταλανική σου μετάφραση;

Σταθερός οδηγός για μένα ήταν πάντα η ρήση την οποία ακολουθούσε αταλάντευτα στις δικές του μεταφράσεις ο Carles Riba: η καλύτερη μετάφραση είναι εκείνη που είναι η πιο κυριολεκτική (σε σχέση με τη γλώσσα αφετηρίας) και, ταυτόχρονα, η πιο λογοτεχνική (σε σχέση με τη γλώσσα άφιξης). Έτσι, προσπάθησα να «μεταφέρω» στα καταλανικά τόσο τα γλωσσικά στάδια όσο και τα γλωσσικά επίπεδα και το ύφος που χρησιμοποιούσε ο Καβάφης κατά την διάρκεια της ποιητικής του πορείας (με μια σταδιακή προσέγγιση προς τη δημοτική και μια προοδευτική απομάκρυνση από την καθαρεύουσα).
Στα παλαιότερα ποιήματά του προσπαθώ να διατηρήσω στα καταλανικά ένα γλωσσικό επίπεδο και ένα ύφος πιο λόγιο και υψιπετές από ό,τι στα νεότερα, σε συμφωνία με το ελληνικό πρωτότυπο, ενώ για τα ερωτικά ποιήματα απομακρύνομαι από τη σοβαρή (ή και σοβαροφανή), επίσημη και «υψηλή» γλωσσική έκφραση, με την οποία οι Καταλανοί (και όχι μόνον οι Καταλανοί) μεταφραστές που προηγήθηκαν από εμένα απέδωσαν αυτά τα ποιήματα. Οι περισσότεροι μεταφραστές ποίησης πιστεύουν ότι αυτή χαρακτηρίζεται πάντοτε από κάτι σοβαρό και επίσημο, καθώς και ότι, στη μετάφραση, καλό είναι να είναι υψηλός ο τόνος. Όμως ο Καβάφης (ιδίως στα ερωτικά του ποιήματα) δεν έχει καθόλου σοβαρό και επίσημο τόνο. Πρόκειται για ποιήματα, θα μπορούσαμε να πούμε, πολύ γειωμένα, και είναι καλό να διατηρείται ο ανάλογος τόνος.
Για παράδειγμα, δεν έχω καμία δυσκολία να μεταφράσω το «αφάνταστα ωραίος», από το ανολοκλήρωτο ποίημα «Συντροφιά από τέσσαρες», ως «increïblement guapo» στα καταλανικά, μολονότι η λέξη «guapo», πέρα από το ότι είναι ξεκάθαρα ένας καστιλιανισμός (αν και σήμερα είναι πλέον πλήρως αποδεκτός στα καταλανικά), είναι μια λέξη που δεν έχει απολύτως τίποτα το σοβαροφανές και επίσημο, η οποία ταιριάζει με τον τόνο και το περιεχόμενο του ποιήματος.

4) Πώς αντιμετώπισες τις ομοιοκαταληξίες, καθώς και τις παρηχήσεις και τις συνηχήσεις;

Μεταφράζω, όπως οι περισσότεροι μεταφραστές του Καβάφη, σε ελεύθερο στίχο (με εξαίρεση τα 8 σονέτα που ανήκουν στο σώμα των λεγόμενων «κρυμμένων», αδημοσίευτων δηλαδή όσο ζούσε ο ποιητής, ποιημάτων, στα οποία μεταφέρω αυτή τη στροφική μορφή, η οποία έχει μακρά παράδοση στην Δύση). Οι ομοιοκαταληξίες, μερικές φορές, στα καταλανικά μπορούν να δώσουν έναν κωμικό τόνο σε ορισμένα ποιήματα, ενώ αυτά δεν έχουν τίποτε το κωμικό στην αρχική ελληνική τους εκδοχή, γι’ αυτό και δεν τις διατήρησα. Αντίθετα, έχω διατηρήσει, όποτε ήταν δυνατόν, τις παρηχήσεις και τις συνηχήσεις.

5) Πώς και κατά πόσο σε βοήθησαν, αν σε βοήθησαν, αυτές οι παλαιότερες εκδοχές κάποιων ποιημάτων στην μεταφραστική σου προσέγγιση; Νιώθεις πως την διαμόρφωσαν ουσιαστικά σε κάποιες περιπτώσεις;

Με έχουν όντως βοηθήσει, αν και όχι τόσο στη μετάφραση, όσο στην ερμηνεία των ποιημάτων. Αντίθετα, μου έχουν φανεί εξαιρετικά χρήσιμα, από μεταφραστική άποψη, ορισμένα σχόλια που κάνει ο Καβάφης στον αδερφό του Τζον σχετικά με το πώς αυτός θα έπρεπε να μεταφράσει ορισμένες λέξεις των ποιημάτων στα αγγλικά.

6) Η Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση είναι μετάφραση της Εισαγωγής στην έκδοση της καταλανικής μετάφρασης ή έκανες κάποια προσαρμογή της για το ελληνικό κοινό;

Με δεδομένες τις διαφορές μεταξύ καταλανικού και ελληνικού κοινού, η Εισαγωγή δεν θα μπορούσε να είναι ακριβώς η ίδια. Αν και ορισμένες πληροφορίες μεταφέρονται, όπως είναι φυσικό, χωρίς τροποποιήσεις στην ελληνική έκδοση, στην καταλανική μετάφραση, για παράδειγμα, υπάρχει ένα κεφάλαιο στο οποίο αναλύω τις καταλανικές εκδόσεις πριν από τη δική μου, κάτι που δεν θα είχε κανένα νόημα στην ελληνική έκδοση. Από την άλλη, στην ελληνική έκδοση υπάρχει στην Εισαγωγή ένα κεφάλαιο σχετικά με τα κριτήρια που ακολουθήθηκαν από μέρους μου όσον αφορά στην επιλογή και την τελική διαμόρφωση του τελικού πρωτότυπου ποιητικού corpus (ορθογραφία, στίξη κά) στην εν λόγω έκδοση, το οποίο, εύλογα, απουσιάζει από την Εισαγωγή στην καταλανική μετάφραση.

7) Πώς αντιμετώπισες την, πάντα επίμαχη, «oλοκλήρωση» των ατελών ποιημάτων;

Αυτή είναι μία από τις μεγάλες προκλήσεις που κλήθηκα να αντιμετωπίσω. Δεν ήθελα, με κανέναν τρόπο, να αποκλείσω αυτά τα ποιήματα (που είναι πολύ καλά, άξια του καλύτερου Καβάφη), όπως αποφάσισε να κάνει στην ιταλική της έκδοση η Paola Minucci, μια εξαιρετική μεταφράστρια, κατά τα άλλα. Προσπαθώ να αναπαραγάγω αυτό που θεωρώ την τελευταία εκδοχή, εισάγοντας τις παραλλαγές που ο Καβάφης γράφει μερικές φορές σε ξεχωριστά φύλλα και που προέρχονται από μια τελευταία χρονολογικά αναθεώρηση. Ποτέ δεν θα μάθουμε αν ο ποιητής θα τις είχε, τελικά, ενσωματώσει ή όχι, δεν παύουν όμως να αποτελούν την τελευταία του «πρόταση». Η Ιταλίδα φιλόλογος Renata Lavagnini, μια εξαιρετική επιστήμονας, συνήθως τις παραθέτει στο κάτω μέρος της σελίδας σε μια σημείωση, ως εναλλακτικές του κειμένου. Εγώ τις ενσωματώνω στο κείμενο, θεωρώντας τις ως την τελευταία αναθεωρημένη εκδοχή από τον ποιητή.

8) Mε ποια εν γένει κριτήρια έγινε η επιλογή βιβλιογραφικού υλικού για τις σημειώσεις, ως προς τα πραγματολογικά στοιχεία αλλά και ως προς τις παρουσιαζόμενες ερμηνείες.

Έχω προσπαθήσει να λάβω υπόψη όλες τις σοβαρές συμβολές στην ποίηση του Καβάφη, σε διάφορες γλώσσες. Έχω αποκλείσει μόνο τις πηγές που μου φαίνονται δευτερεύουσες ή αποτέλεσμα επιφανειακής προσέγγισης στην καβαφική ποίηση. Και, παρόλο που ορισμένες υποθέσεις σχετικά με το νόημα ή τις πηγές κάποιου ποιήματος δεν με πείθουν, παρ’ όλα αυτά δεν παραλείπω να τις αναφέρω, εκφράζοντας πάντοτε τη γνώμη μου σχετικά με αυτές.

9) Στα καστιλιάνικα (ισπανικά), αλλά και στις άλλες γλώσσες της Ισπανίας, έχουμε πληθώρα μεταφράσεων μέρους (ή και του συνόλου) του ποιητικού έργου του Καβάφη. Μάλιστα δε όχι μόνον στην Ισπανία αλλά και στην ισπανόφωνη Αμερική. Πώς το εξηγείς;

Ο Καβάφης είχε πει κάποτε για τον εαυτό του ότι είναι ποιητής των μελλοντικών γενεών, και πράγματι έτσι είναι. Είναι ένας ποιητής που κερδίζει με τον χρόνο. Στο έργο του είχε ήδη καταγγείλει, για παράδειγμα, τη θανατική ποινή (στο κρυμμένο ποίημα «27 Ιουνίου 1906, 2 μ.μ.») ή την πολιτική αποστασία (στο κανονικό ποίημα «Ας φρόντιζαν»).
Για μένα, όμως, ένα από τα κύρια στοιχεία που κάνουν την ποίησή του οικουμενική και αθάνατη είναι η δύναμη της νοσταλγίας να ανακαλεί μια ερωτική σχέση του παρελθόντος. Αυτό είναι ένα βαθύτατα ανθρώπινο στοιχείο, με το οποίο όλοι μπορούμε να ταυτιστούμε. Είναι δε κάτι που γίνεται όλο και πιο αναγκαίο στον κόσμο στον οποίο ζούμε, όπως και η καταγγελία της υπεράσπισης της φυλετικής καθαρότητας, της μισαλλοδοξίας κάθε είδους, καθώς και η υπεράσπιση της επιμειξίας (ένα καλό παράδειγμα αυτού, ανάμεσα σε πολλά άλλα, είναι το ποίημα «Εν πόλει της Οσροηνής»).
Αυτό εξηγεί και τον μεγάλο αριθμό μεταφράσεων του Καβάφη στα καταλανικά και, κυρίως, στα ισπανικά. Σε αντίθεση, για παράδειγμα, με τον ποιητικό κόσμο του Ελύτη, με τη Μεσόγειο ως φόντο, μια Μεσόγειο η οποία, ωστόσο, κατά πάσα πιθανότητα, έχει μικρή συγγένεια με την ευαισθησία ενός αναγνώστη από την βόρεια Ευρώπη, την Ανατολή και την Άπω Ανατολή. Ή και με εκείνον του Ρίτσου, στα ποιήματα του οποίου έχει μεγάλο βάρος η ελληνική λαϊκή παράδοση, άγνωστη κατά κανόνα στους ξένους αναγνώστες, ο Καβάφης μιλά για μεγάλα ανθρώπινα ζητήματα και για βαθιά συναισθήματα με τα οποία κάθε αναγνώστης, ανεξάρτητα από τη γεωγραφική του προέλευση, μπορεί να ταυτιστεί.

Θα ήθελα να κλείσουμε τη συζήτηση με μια μη μεταφρασεολογική, ή έστω στενά φιλολογική, ερώτηση. Με αφορμή την μακροχρόνια παραμονή σου στην Ελλάδα και την επαφή σου με τον κόσμο των γραμμάτων στη χώρα μας: Πιστεύεις πως η πρόσληψη της καβαφικής ποίησης από τους Έλληνες μελετητές, όσο και από τους απλούς αναγνώστες, διαφέρει ουσιαστικά από την πρόσληψή της από τους αντίστοιχους ξένους και, ειδικότερα, τους Καταλανούς, ή/και τους Ισπανούς εν γένει;

Σε ό,τι αφορά την Καταλονία, και την Ισπανία γενικότερα μπορώ να έχω άποψη. Κατ’ αρχάς, κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχουν σημαντικές διαφορές, αν και στην Καταλονία, για παράδειγμα, έχει βαρύνει πολύ (και εξακολουθεί να βαραίνει) η πολιτική σημασία που προσδόθηκε, στα τέλη του φρανκισμού (1975), εποχή έντονων πολιτικών και κοινωνικών αναταράξεων, στο ποίημα «Ιθάκη», μελοποιημένο και, επί της ουσίας, διασκευασμένο από τον διάσημο Καταλανό τραγουδοποιό Lluís Llach. Το τραγούδι αγαπήθηκε και έγινε δημοφιλές γιατί, κατά κάποιο τρόπο, ερμηνεύθηκε ως έκφραση του στόχου της Καταλονίας: να κάνει ένα «μακρύ ταξίδι» προκειμένου να απολαύσει πλήρεις ελευθερίες ως έθνος, ερμηνεία εντελώς άσχετη, προφανώς, με το ελληνικό πρωτότυπο. Εν γένει, στην Ισπανία, στα τέλη του καταπιεστικού και σκοταδιστικού φρανκικού καθεστώτος, καθώς και στις αρχές της μεταπολίτευσης, η ποίηση του Καβάφη αναγνώσθηκε εν πολλοίς και ως μια κραυγή ελευθερίας, ιδίως σε ό,τι αφορά το ερωτικό πεδίο.
Ένα άλλο στοιχείο διαφοροποίησης είναι πως στη χώρα μου πολλοί από τους ιστορικούς χαρακτήρες (ιδίως της ελληνιστικής και βυζαντινής εποχής) των ποιημάτων είναι παντελώς άγνωστοι, οπότε είναι πάντοτε απαραίτητο να ταυτοποιούνται μέσω μιας σημείωσης.