Σε απόσταση 26 χρόνων από τον θάνατο του Γιώργου Χειμωνά, στις 27 Φεβρουαρίου 2000 στο Παρίσι, μπορώ να πω με ασφάλεια ότι το λογοτεχνικό έργο του κρυσταλλώθηκε σε αυτό που γνωρίζαμε όσο ζούσε, σε ό,τι μας κληροδότησε ο ίδιος με τα εννέα αυτοτελώς εκδεδομένα πεζογραφικά έργα του, τα βιβλία που έγραψε και εξέδωσε στη διάρκεια 30 ετών, με πρώτο τον Πεισίστρατο το 1960 και τελευταίο τον Εχθρό του ποιητή το 1990. Πέντε χρόνια ύστερα από τον θάνατό του, το 2005, το σύνολο του πεζογραφικού έργου του Χειμωνά συστεγάστηκε στην έκδοση των Πεζογραφημάτων του, την οποία επιμελήθηκα φιλολογικά. Στη συγκεντρωτική έκδοση τα εννέα πεζογραφήματα πλαισιώθηκαν από το εκτενές, 279 σελίδων, «Χρονολόγιο βίου και έργου Γιώργου Χειμωνά», καθώς επίσης και από την «Εργογραφία του», καταταγμένη σε επτά κατηγορίες εντύπων: Α. Λογοτεχνικά πεζά, Β. Δοκίμια, Γ. Επιστημονικά βιβλία, Δ. Μεταφράσεις, Ε. Αυτοτελείς μεταφράσεις (βιβλίων του Χειμωνά) σε ξένες γλώσσες, Ζ. Συνεντεύξεις, Η. Κείμενα (και σχέδια) σε συλλογικούς τόμους, περιοδικά, εφημερίδες και προγράμματα παραστάσεων.¹ Επισημαίνω, επίσης, ότι μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας του Χειμωνά, δηλαδή των πάσης φύσεως και έκτασης κειμένων που γράφτηκαν για το έργο του, από σύντομες βιβλιοκρισίες μέχρι μονογραφίες, από το 1960 μέχρι και το 2005, ενσωματώθηκε ως πληροφοριακό υλικό σε διάφορα σημεία του «Χρονολογίου βίου και έργου». Η έκδοση των Πεζογραφημάτων αποτέλεσε τη βάση ώστε η μελέτη του έργου του Χειμωνά να συστηματοποιηθεί τα επόμενα χρόνια, όπως έδειξε η αξιοποίηση του βιβλίου σε πολλές μελέτες, αρκετές από τις οποίες αρχικά παρουσιάστηκαν ως ανακοινώσεις σε συνέδρια του ακαδημαϊκού πεδίου της νεοελληνικής φιλολογίας.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η ερευνητική ενασχόλησή μου με το έργο του Χειμωνά συνεχίστηκε με διάφορα μικρότερα ή μεγαλύτερα μελετήματα, όπως το βιβλίο Χειρόγραφα από το αρχείο του Αλέξανδρου Ίσαρη. Ο αδελφός – Άγιος Γεώργιος – Μετείκασμα – Επιστολές (2006),² όπου παρουσιάζονται σε διπλωματική έκδοση τα αυτόγραφα του Χειμωνά, όσα διέθετε στο αρχείο του ο ποιητής και ζωγράφος Αλέξανδρος Ίσαρης. Στο επίκεντρο της έκδοσης βρίσκεται η, εν μέρει άγνωστη, πρώιμη μορφή του έργου Ο αδελφός. Το 2019, επίσης, στην έκδοση Γιώργος Χειμωνάς, Άπαντα τα πεζά, που αυτή τη φορά εκδόθηκαν από τις Εκδόσεις Πατάκη – προηγουμένως, τα Πεζογραφήματα είχαν εκδοθεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, έγραψα την εισαγωγή, αξιοποιώντας το παλαιότερο «Χρονολόγιο», αλλά και όσα νεότερα στοιχεία προέκυψαν στο μεταξύ για το έργο του Χειμωνά.³
Σε απόσταση δύο σχεδόν δεκαετιών από τον θάνατο του Χειμωνά, τον Μάιο του 2018, το γεγονός που σηματοδότησε τη νέα αφετηρία για τη μελέτη και τη διάδοση του έργου του ήταν η απόφαση του γιου του Θανάση Χειμωνά να παραχωρήσει τα αρχειακά κατάλοιπα των γονιών του, του Γιώργου και της Λούλας Αναγνωστάκη, στο Εργαστήριο Νεοελληνικής Φιλολογίας, το οποίο λειτουργεί ως ερευνητική και εκπαιδευτική μονάδα του Τομέα Νεοελληνικής Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.⁴ Αυτά τα αρχειακά κατάλοιπα τα παρέλαβα τότε με την ιδιότητα του διευθυντή του Εργαστηρίου. Έχω περιγράψει σε τρία κείμενά μου, από το 2018 μέχρι το 2021, την κατάσταση στην οποία παραλήφθηκαν τα αρχειακά κατάλοιπα και την εργασία που έγινε από εμένα, τη συνάδελφο, φιλόλογο νεοελληνίστρια, Μαρία Ρώτα και την τότε υποψήφια διδάκτορα νεοελληνικής φιλολογίας Μάρα Ψάλτη για τον διαχωρισμό των δύο αρχείων, του Χειμωνά και της Αναγνωστάκη, και την πρώτη ταξινόμησή τους.⁵ Η εργασία αυτή συνεχίστηκε και στα επόμενα χρόνια και συνεχίζεται ακόμα. Επίσης στα ίδια κείμενα περιέγραψα γενικά το αρχείο Χειμωνά. Μεταφέρω εδώ τις βασικές πληροφορίες:

Προφανώς το σημαντικότερο και ερευνητικά αξιοποιήσιμο τμήμα του αρχείου του Χειμωνά είναι τα χειρόγραφά του. Πολλά από αυτά παραδίδουν επεξεργασμένες μεταφράσεις του της αρχαίας τραγωδίας και σαιξπηρικών έργων – είναι γνωστό ότι τα χειρόγραφα των λογοτεχνικών πεζογραφημάτων του είχε τη συνήθεια να τα χαρίζει σε φιλικά του πρόσωπα. Υπάρχουν, όμως, και πολλά άλλα χειρόγραφα που από μια πρώτη ανάγνωσή τους είναι κατά πάσα πιθανότητα ανέκδοτα και αρκετά συγκαταλέγονται στην κατηγορία των λογοτεχνικών έργων. Ορισμένα ανέκδοτα μάς είναι γνωστά από παλιά ως έργα υπό συγγραφή ή και ολοκληρωμένα. Π.χ. ξεχωρίζει και ως προς τον αρκετά μεγάλο όγκο του διαθέσιμου υλικού της η Φαίδρα, η διασκευή του ομώνυμου θεατρικού έργου του Ρακίνα. Σώζεται, επίσης, ένα εννιασέλιδο δακτυλόγραφο με ιδιόγραφες διορθώσεις του θεατρικού μονολόγου Αποκάλυψις, η ελεύθερη διασκευή της Αποκαλύψεως του Ιωάννη. Το μεγαλύτερο, όμως, ενδιαφέρον εντοπίζεται στα χειρόγραφα μικρής έκτασης, που συγκροτούν ένα φαινομενικό χάος σκόρπιων γραπτών, ολοκληρωμένων ή ανολοκλήρωτων (π.χ. ο Χειμωνάς είχε αρχίσει να γράφει μια διασκευή του Δωδεκάλογου του Γύφτου του Παλαμά!), που ορισμένα από αυτά άλλοτε λειτουργούν ως προπλάσματα κι άλλοτε ως συνέχιση ή διασκευές των γνωστών μας πεζογραφημάτων. Αν κάτι συνέχει αυτό το, εκ πρώτης όψεως, φαινομενικό χάος και συνιστά την κρυφή αρμονία του είναι η πυρετώδης και τόσο αναγνωρίσιμη ως μοναδική γραφή ενός μεγάλου συγγραφέα – γιατί αυτό ήταν και παραμένει ο Χειμωνάς. Τέλος, σκόρπια ανάμεσα στα αρχειακά κατάλοιπά του βρέθηκαν γύρω στα δέκα φύλλα που παραδίδουν κειμενικό υλικό του Σπιτιού της Γερτρούδης.⁶

Αυτά τα έγραψα το 2019. Πρέπει εδώ να επισημάνω ότι πριν από την παραχώρηση των αρχειακών καταλοίπων στο Εργαστήριο Νεοελληνικής Φιλολογίας, δεν είχα γνώση ή εικόνα γύρω από τα αρχειακά κατάλοιπα, επειδή, όσο ζούσε η Λούλα Αναγνωστάκη, μέχρι το 2017, ποτέ δεν μου έκανε λόγο για ιδέα ή πρόθεση παραχώρησης· επίσης, στο διάστημα των ετών, όταν εργάστηκα για την προετοιμασία και υλοποίηση της έκδοσης των Πεζογραφημάτων και του «Χρονολογίου βίου και έργου», ύστερα από τον θάνατο του Χειμωνά και μέχρι το 2004 περίπου, παρά το ότι είχα καλή συνεργασία με τη Λούλα Αναγνωστάκη, εργαζόμουν με υλικό το οποίο η ίδια μου χορηγούσε κατά περίπτωση, χωρίς να έχω άμεση πρόσβαση σε έντυπα ή χειρόγραφα, παρά το ότι γνώριζα ασαφώς ότι αυτά υπήρχαν σε δωμάτιο της οικίας Χειμωνά. Τέλος, όπως έχω περιγράψει παλαιότερα, η κατάσταση στην οποία εντέλει παραλήφθηκαν τα αρχειακά κατάλοιπα μαρτυρεί χωρίς αμφιβολία ότι ο Γιώργος Χειμωνάς και η Λούλα Αναγνωστάκη, ιδίως ο πρώτος, δεν μεριμνούσαν για την οργάνωση και δεν σχεδίαζαν την παραχώρηση των αρχειακών καταλοίπων τους.
Ύστερα, λοιπόν, από το 2018, σε ό,τι αφορά την αξιοποίηση του χειρόγραφου υλικού και με στόχο τον εμπλουτισμό του λογοτεχνικού έργου του Χειμωνά, εργάστηκα με γνώμονα κυρίως τη δημοσίευση των διακριτών ανέκδοτων έργων του. Αποτέλεσμα αυτής της εργασίας μου ήταν η εύρεση, η εκδοτική επεξεργασία και η δημοσίευση δύο έργων: της Αποκαλύψεως, που δημοσίευσα το 2021,⁷ και των αρχειακών καταλοίπων του Σπιτιού της Γερτρούδης, που δημοσίευσα πριν από σχεδόν ένα έτος, τον Ιούνιο του 2025⁸ – το ηλεκτρονικό περιοδικό Χάρτης, με άλλα λόγια ο Δημήτρης Καλοκύρης, στάθηκε σταθερός υποστηρικτής της προσπάθειας να έρθουν στο φως ανέκδοτα έργα του Χειμωνά. Στο πρώτο δημοσίευμα παρουσιάζεται και σχολιάζεται η «Αποκάλυψις», ελεύθερη διασκευή, σε μορφή δραματικού μονολόγου, της Αποκαλύψεως του Ευαγγελιστή Ιωάννη, που παραστάθηκε πρώτη φορά στην Πάτμο το 1995. Παρατίθενται και σχολιάζονται δημοσιογραφικά δημοσιεύματα αναφορικά με την πρώτη παρουσίαση του έργου, ο θεατρικός μονόλογος της Αποκαλύψεως συνδέεται με εκδεδομένα δοκιμιακά κείμενα του Χειμωνά και, τέλος, σχολιάζεται ως προς βασικά πραγματολογικά στοιχεία του. Στο δεύτερο δημοσίευμα παρουσιάζονται και εκδίδονται τα αρχειακά κατάλοιπα του «Gertrudenhof» (ή «Το σπίτι της Γερτρούδης»). Προηγουμένως σχολιάζεται διεξοδικά η τύχη του έργου, από τις πρώτες αναφορές έως την εξαφάνισή του ύστερα από τον θάνατο του Χειμωνά, με την παράθεση και τον σχολιασμό αρκετών κειμένων, του Χειμωνά και άλλων προσώπων. Τα αρχειακά κατάλοιπα του Σπιτιού της Γερτρούδης, συνολικώς 11 σελίδες και 3 σκίτσα, περιγράφονται και ερμηνεύονται πλαισιωμένα και από τα σωζόμενα στο αρχείο Χειμωνά κείμενα (συγκεκριμένα επιστολές) άλλων προσώπων. Ως προς το τι ήταν και τι απέγινε αυτό το τελευταίο θρυλούμενο έργο του Χειμωνά, περιορίζομαι εδώ να διαπιστώσω ότι κατά πάσα πιθανότητα το έργο ολοκληρώθηκε, αλλά το τελικό χειρόγραφό του χάθηκε, μαζί και με άλλα χειρόγραφα λογοτεχνικών έργων τα οποία ο Χειμωνάς επεξεργαζόταν. Θεωρώ μικρή την πιθανότητα αυτά να βρεθούν, αλλά με τα ανθρώπινα πράγματα ποτέ δεν ξέρει κανείς. Εξάλλου, όσο κι αν οι επιστήμονες είμαστε πραγματιστές, δεν παύουμε να είμαστε και ονειροπόλοι.
Οι προσδοκίες μου, πάντως, ότι τα αρχειακά κατάλοιπα του Χειμωνά θα ανανέωναν το ενδιαφέρον για το έργο του, όχι μόνο το λογοτεχνικό, αλλά και το δοκιμιακό και το μεταφραστικό, που επίσης είναι σημαντικά, δεν επαληθεύτηκαν. Παρά το ότι από το 2018 είναι γνωστό ότι το αρχείο Χειμωνά απόκειται στο Εργαστήριο Νεοελληνικής Φιλολογίας, συνεπώς σε έναν δημόσιο φορέα, και διατίθεται προς έρευνα σε κάθε ενδιαφερόμενο/η, διαπιστώνω πλέον με θλίψη ότι, αν εξαιρέσω περιστασιακές και μικρής εμβέλειας έρευνες λιγοστών μεταπτυχιακών φοιτητών, δεν υπήρξε ενδιαφέρον για συστηματική μελέτη του αρχείου και με την προοπτική της πιθανής έκδοσης υλικού του. Το ότι εξέδωσα ό,τι εξέδωσα οφείλεται στο ότι εγώ ασχολήθηκα. Η αρχειακή έρευνα είναι επίπονη, χρονοβόρα και με αβέβαια αποτελέσματα. Σε ό,τι αφορά τους νεότερους ερευνητές, σχηματίζω πλέον την εντύπωση ότι, στην εποχή του διαδικτύου και της ψηφιακότητας, οι περισσότεροί τους αντιλαμβάνονται την αρχειακή έρευνα, ιδίως όταν αυτή αφορά έγχαρτο ή και χειρόγραφο υλικό, ως καταβύθιση στην προϊστορία – σαν να εισέρχονται σ’ ένα σκοτεινό σπήλαιο. Προτιμούν, λοιπόν, να κάνουν έρευνα από την ασφάλεια του σπιτιού και με την άνεση του υπολογιστή τους. Σε ό,τι πάλι αφορά τους ωριμότερους και δόκιμους μελετητές του έργου του Χειμωνά, αυτοί, ύστερα από τον θάνατό του, βασίστηκαν στο κρυσταλλωμένο έργο του, αυτό που συγκεντρώθηκε στα Πεζογραφήματα. Αναφέρω ενδεικτικά ότι άξια αναφοράς βιβλία για τον Χειμωνά έγραψαν –τα μνημονεύω κατά τη χρονολογική τάξη της έκδοσής τους– η Εύη Βογιατζάκη (2002), η Ουρανία Τουτουντζή (2003), ο Γιώργος Βέλτσος (2008), η Αικατερίνη Δούκα-Καμπίτογλου (2008), ο Γρηγόρης Πεντζίκης (2010) και η Σοφία Βούλγαρη (2015).⁹ Επίσης έγιναν ανακοινώσεις σε φιλολογικά συνέδρια. Αλλά ύστερα από το 2018 δεν προστέθηκε, όσο γνωρίζω, κανένα αξιόλογο βιβλίο μελέτης για το έργο του Χειμωνά. Παράλληλα, δεν υπήρξε εκδοτικό ενδιαφέρον εστιασμένο στα ανέκδοτα έργα του. Η Φαίδρα του Χειμωνά, «τραγωδία/όπερα σε δύο πράξεις και εννέα σκηνές με βάση όλες τις ελληνικές και λατινικές γραφές που χρησιμοποίησε –όπως ο ίδιος τις αναφέρει– ο Jean Racine», γνωρίζουμε ότι παρουσιάστηκε στις 17 Μαρτίου 2010 στο Εθνικό Θέατρο, με τη σκηνοθετική επιμέλεια του Σπύρου Βραχωρίτη, ο οποίος και διέσωσε το κείμενο, αλλά δεν εκδόθηκε.¹⁰ Επίσης, ύστερα από τον θάνατο του Χειμωνά αλλά και την έκδοση των Πεζογραφημάτων του, δεν υπήρξε ούτε φιλολογικό ούτε εκδοτικό ενδιαφέρον για τη συγκέντρωση σε τόμο των πάσης φύσεως δημοσιευμένων δοκιμιακών κειμένων του, όπως επίσης και των μεταφράσεών του, τόσο εκείνων των αρχαίων τραγωδιών όσο και εκείνων των σαιξπηρικών έργων. Εν συνόλω οι μεταφράσεις του Χειμωνά υπάρχουν σε μεμονωμένες εκδόσεις και ανατυπώνονται μέχρι σήμερα, επειδή επιλέγονται συχνά ως το κείμενο για παραστάσεις· έτσι καθιερώθηκαν και παραμένουν δημοφιλείς.
Και η περαιτέρω αξιοποίηση των αρχειακών καταλοίπων του; Σε ό,τι με αφορά, σκοπεύω τους επόμενους μήνες, με την προοπτική της συμμετοχής μου στο συνέδριο με θέμα «Οι κύκλοι των κειμένων από το χέρι του (συγ)γραφέα στα χέρια του αναγνώστη», το οποίο θα γίνει τον Δεκέμβριο του 2026 στη Θεσσαλονίκη, να ξαναπιάσω τα ελάσσονα και σύντομα γραπτά του, όσα εντοπίστηκαν στα αρχειακά κατάλοιπα. Πρόκειται για πολύ ενδιαφέροντα κείμενα που ισορροπούν ανάμεσα στην αυτοβιογραφική έκθεση και τη μυθοπλασία ή για απόπειρες σχηματισμού του πυρήνα αφηγημάτων τα οποία προφανώς δεν προχώρησαν. Όλα αυτά τα γραπτά, το καθένα με τον δικό του τρόπο, μάς επιτρέπουν να εισδύσουμε στο εργαστήριο ενός σημαντικού συγγραφέα, όπως ο Χειμωνάς, γι’ αυτό και ο φωτισμός τους παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Μας φανερώνουν, πιστεύω, τον μηχανισμό σύλληψης και γέννησης των αφηγημάτων του. Η άλλη, ακόμα ανεξάντλητη, πηγή των αρχειακών καταλοίπων είναι αυτή που εξακολουθεί να φέρνει στο φως σημαίνουσες πληροφορίες για τον άνθρωπο και τη ζωή του. Για παράδειγμα, η σωζόμενη ταυτότητα της μητέρας του Δέσποινας, με ημερομηνία έκδοσης την 7η Μαρτίου 1941, μάς αποκαλύπτει το σημείο όπου ο Χειμωνάς έζησε τα πρώτα τρία ή τέσσερα χρόνια της ζωής του, τη διεύθυνση του σπιτιού στην παλιά πόλη της Καβάλας, στην ιστορική συνοικία της Παναγίας: Α΄ πάροδος Ερμιόνης 4 – σε απόσταση μερικών δεκάδων μέτρων από το πατρικό μου σπίτι.

Επανέρχομαι στη διαπίστωση ότι το αρχείο Χειμωνά, ό,τι κι αν αναδύθηκε από αυτό στο φως κι ό,τι κι αν μας επιφυλάσσει ακόμα, δεν αλλάζει την εικόνα του έργου του, όπως την κρυστάλλωσαν τα εννέα πεζογραφήματά του. Πάντως την ενισχύει. Ως προς αυτή την κρυσταλλωμένη εικόνα, συμπληρωμένη και από τα δύο ανέκδοτα και παρουσιασμένα έργα, θα επαναλάβω ό,τι έχω υποστηρίξει και παλαιότερα, καθώς έτσι συνοψίζεται η γνώμη μου για τον πεζογράφο Χειμωνά, όπως τον διαβάζω ξανά και ξανά, εδώ και σαράντα χρόνια. Συγκροτημένο από κομμάτια φαντασμαγορικά λαμπερού και αρτιωμένου, συμπερασματικού ανθρώπινου λόγου, που υφαρπάζονται από την περιβάλλουσα σιωπή και ερημία του κόσμου, τη σιωπή που κάθε τόσο εικονοποιούν τα λευκά τυπογραφικά κενά ή διαστήματα, το πεζογραφικό έργο του Χειμωνά συστέλλεται και διαστέλλεται ανάμεσα στο συμπυκνωμένο νόημα και το κειμενικά εξαπλωμένο βίωμα. Αφηρημένα και συγκεκριμένα, ιστορικά, γεωγραφικά ή τοποχρονικά προσδιορισμένα στοιχεία και, από την άλλη μεριά, μυθικές και τελετουργικές καταστάσεις συνδυάζονται, δομούνται και αποδομούνται, εωσότου ολοκληρώνονται στον φαντασμαγορικό λόγο. Ο Χειμωνάς κατάφερε να αναπληρώσει το κενό της προϊούσας απουσίας ή και απώλειας του ανθρώπινου κόσμου στη συνείδησή του με τα λογοτεχνικά πεζογραφήματά του που άρθρωσαν τον λόγο μέχρι τα όρια του ανεκτού της γλώσσας για να διεκτραγωδήσει την αέναη ανθρώπινη περιπέτεια του πάθους και της συγκίνησης μπροστά στα μεγάλα θέματα-δράματα της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως ο έρωτας και ο θάνατος· κατόρθωσε να κρυσταλλώσει, με υλικά τα ερείπια του κόσμου, σε φαντασμαγορικό λόγο ό,τι αξίζει να γράψει ο μεγάλος συγγραφέας και ό,τι απομένει από αυτόν: αφηγήθηκε (και μας αφηγείται ακόμα) τη συνταρακτική ιστορία του γένους του. Ιδίως στον Εχθρό του ποιητή κατέληξε στην καθαρά ιδεαλιστική προβολή της βαθιά ελεγειακής τέχνης του ως φαντασμαγορικής υποκατάστασης του κόσμου που έχει τελειώσει, ορθώνοντας το είδωλο του λόγου του στη θέση του απόντος ανθρώπου. Ο δικός του λόγος απορροφά ή αναπληρώνει κάθε κριτικό κείμενο για το έργο του. Όπως είπε ο ίδιος σε συνέντευξή του, το 1990: «Εγώ γεμίζω αυτό το πραγματικό, υπαρκτό κενό [του τέλους του πολιτισμού] με όλη ξανά τη χαμένη συγκίνηση που στήριζε πάντα τη λογοτεχνία. Έτσι ώστε κι αυτή ακόμα η οδυνηρά βιωμένη από όλους μας ερημία να αποκτά πάλι την αίγλη της ανθρώπινης παρουσίας, που πια δεν υπάρχει».¹¹

___________________
Επεξεργασμένη μορφή του κειμένου που αναγνώστηκε στην εκδήλωση «Τιμή και μνήμη Γιώργου Χειμωνά», Καβάλα, Θέατρο Αντιγόνη Βαλάκου, 1η Απριλίου 2026. Η εκδήλωση διοργανώθηκε από τη Δημοτική Βιβλιοθήκη Καβάλας «Βασίλης Βασιλικός» και το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Καβάλας.

1. Βλ. Γιώργος Χειμωνάς, Πεζογραφήματα, Εισαγωγή-Επιμέλεια-Χρονολόγιο [βίου και έργου]: Ευριπίδης Γαραντούδης, εκδ. Καστανιώτη 2005, σσ. 800· δεύτερη έκδοση συμπληρωμένη: 2006. Ακολούθησαν ανατυπώσεις. Το «Χρονολόγιο βίου και έργου» στις σ. 483-762. Η «Εργογραφία» στις σ. 763-795.
2. Γιώργος Χειμωνάς, Χειρόγραφα από το αρχείο του Αλέξανδρου Ίσαρη. Ο αδελφός – Άγιος Γεώργιος – Μετείκασμα – Επιστολές, Πρόλογος Αλέξανδρος Ίσαρης, Επιμέλεια έκδοσης – Επίμετρο Ευριπίδης Γαραντούδης, Ίκαρος 2006, σσ. 242.
3. Βλ. Ευριπίδης Γαραντούδης, «Γιώργος Χειμωνάς, ο άνθρωπος και το έργο: η αίγλη της ανθρώπινης παρουσίας που πια δεν υπάρχει», Γιώργος Χειμωνάς, Άπαντα τα πεζά, Εισαγωγικά κείμενα Ευριπίδης Γαραντούδης, Μάρω Δούκα, Γιώργος Βέλτσος, Αλέξανδρος Ίσαρης, Εκδ. Πατάκη 2019, σ. 11-69.
4. Βλ. τις σχετικές πληροφορίες στο https://enephil.phil.uoa.gr/archeia/giorgos_cheimonas
5. Βλ. α) Ευριπίδης Γαραντούδης, «Ο Γιώργος Χειμωνάς μέσα από τα κατάλοιπα του αρχείου του», Το Βήμα, 26 Αυγούστου 2018, «Βιβλία», σ. 5 και https://www.tovima.gr/2018/08/... otan-o-xeimwnas-synantise-ton-seferi/· β) «Γιώργος Χειμωνάς, ο άνθρωπος και το έργο: η αίγλη της ανθρώπινης παρουσίας που πια δεν υπάρχει», στο Γιώργος Χειμωνάς, Άπαντα τα πεζά, ό.π., σ. 11-69: 55-60· γ) «Γιώργος Χειμωνάς, “Αποκάλυψις” Ιωάννη Θεολόγου [Εισαγωγικό σημείωμα και έκδοση του κειμένου]», Χάρτης, τχ. 30, Αφιέρωμα: Γιώργος Χειμωνάς, 15 Ιουνίου 2021.
6. Βλ. Ευριπίδης Γαραντούδης, «Γιώργος Χειμωνάς, ο άνθρωπος και το έργο: η αίγλη της ανθρώπινης παρουσίας που πια δεν υπάρχει», ό.π., σ. 60.
7. Βλ. Ευριπίδης Γαραντούδης, «Γιώργος Χειμωνάς, “Αποκάλυψις” Ιωάννη Θεολόγου [Εισαγωγικό σημείωμα και έκδοση του κειμένου]», ό.π.
8. Βλ. Ευριπίδης Γαραντούδης, «Τα αρχειακά κατάλοιπα του “Gertrudenhof” (ή “Το σπίτι της Γερτρούδης”) του Γιώργου Χειμωνά», Χάρτης, τχ. 78, Ιούνιος 2025, Ημερ. ανάρτησης: 1 Ιουνίου 2025. 
9. Βλ. Evi Voyiatzaki, The Body in the Text: James Joyce’s Ulysses and the Modern Greek Novel, Οxford, Lexington Books 2002˙ Ουρανία Τουτουντζή, Ο Γιώργος Χειμωνάς και η τραγωδία, Ελάτη 2003· Γιώργος Βέλτσος, outre tombe. «Αλληλογραφία» με τον Γιώργο Χειμωνά, Εκδόσεις Πατάκη 2008· Αικατερίνη Δούκα-Καμπίτογλου, Ο Άμλετ του Γιώργου Χειμωνά. Αναβιώνοντας τη δύσθυμη Αναγέννηση, Θεσσαλονίκη, Επίκεντρο 2008· Γρηγόρης Πεντζίκης, Το τέλος του μύθου. Οι μικρές εξιστορήσεις του Γιώργου Χειμωνά, Μικρή Άρκτος 2010· Σοφία Βούλγαρη, Η γραφή του ανέφικτου. Για την πεζογραφία του Γιώργου Χειμωνά, Εκδόσεις Μανδραγόρας 2015.
10. Βλ. Γεώργιος Σαρηγιάννης, «Η άγνωστη “Φαίδρα” του Γιώργου Χειμωνά στο Εθνικό», Τα Νέα, 15 Μαρτίου 2010, Ιωάννα Κλεφτογιάννη, «Ενας άγνωστος Γιώργος Χειμωνάς ανάμεσα στους νέους», Ελευθεροτυπία, 17 Μαρτίου 2010. Βλ. και εδώ, όπου η Βάσω Παπαντωνίου διαβάζει αποσπάσματα της Φαίδρας του Χειμωνά, στο πλαίσιο της τηλεοπτικής εκπομπής του Βασίλη Βασιλικού «Άξιον Εστί», παραγωγής του 1997, όταν καλεσμένος ήταν ο Χειμωνάς.
11. Έλενα Δ. Χατζηιωάννου, «Γιώργος Χειμωνάς, Δεν ξαναγράφω λογοτεχνία», Τα Νέα, 22 Οκτωβρίου 1990.