Για τη σπουδαιότητα των γραφημάτων ―διαγράμματα τα λέγαμε παλαιότερα, σήμερα infographics―, και του ρόλου τους ως οπτικών μέσων διευκόλυνσης στη συγκρότηση και διάδοση της γνώσης, έχω γράψει πριν μερικά χρόνια εδώ, στα κείμενα: Τα γραφήματα οπτικής πληροφορίας (Χάρτης #15) και Να σκέπτεσαι με διαγράμματα και όχι με λέξεις… (Χάρτης #39). Στο πρώτο, με αφορμή το πρωτοποριακό “στατιστικό γράφημα” βασικής αναφοράς της ιστορικής εκστρατείας του Ναπολέοντα στη Ρωσία, τελευταίο έργο του μηχανικού Charles Joseph Minard (1781–1870) και το θεμελιώδες παιδαγωγικό έργο, στην ιστορία και τη γεωγραφία, των Emma Hart Willard (1787–1870) και William Channing Woodbridge (1794 –1845) βασισμένου στα γραφήματα. Στο δεύτερο, με αφορμή το χαρτογραφικό έργο του σημαντικού Charles S. Peirce (1839-1914).
Tο χαρτογραφικό σκέλος της Γεωγραφίας του Πτολεμαίου, της Γεωγραφικής Υφηγήσεως, των μέσων του 2ου αιώνα μ.Χ., και οι μεγάλες επιπτώσεις που είχε το έργο του στην εξέλιξη (αρχικά) του ευρωπαϊκού πολιτιστικού οικοδομήματος και μετέπειτα του παγκόσμιου, αναφέρεται συχνά σε κείμενα μου στον Χάρτη, ως αφετηριακό και αναφορικό στην εξέλιξη της χαρτογραφίας, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα: σε δεκαεπτά, από τα εξήντα ένα μέχρι τώρα, δηλαδή (στατιστικά) σχεδόν μία φορά στα τρία κείμενα. Άλλοτε με την ευθεία χρήση του ονόματος του Αλεξανδρινού και άλλοτε με τον επιθετικό προσδιορισμό στη Γεωγραφία. Στα δεκατέσσερα από τα εξήντα ένα κείμενα μου, ο Πτολεμαίος και το έργο του αναφέρεται από μία έως δέκα φορές σε κάθε ένα· με μέσο όρο τις τέσσερις και με μεγαλύτερη συχνότητα (21%) τις τρεις φορές. Στα υπόλοιπα τρία κείμενα, του 2021 (Χάρτης #36) και στα δύο τελευταία μου, του 2025 (Χάρτης #81 και Χάρτης #83) ο Πτολεμαίος και το χαρτογραφικό του έργο αναφέρεται περισσότερο από είκοσι φορές: είκοσι δύο στο πρώτο και είκοσι επτά στο δεύτερο και το τρίτο. Η οπτικοποιημένη στατιστική αυτή αναδρομή φαίνεται αναλυτικά στην επόμενη εικόνα.

H μακραίωνη διαδρομή του γεωγραφικού–χαρτογραφικού έργου του Πτολεμαίου είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη με εξαιρετικά ενδιαφέροντα αινιγματικά κενά και διάφορες ερμηνείες μέχρι τον 15ο αιώνα, όταν η διαδρομή της γίνεται ιστορικά “ομαλότερη”. Χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια, πολύς χρόνος και πλήθος λέξεων για να περιγραφεί και να αναδειχτεί η μακρά ιστορική πορεία του, από τα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ. Η διαδρομή περιλαμβάνει τη “γνωριμία” της από τους Άραβες στη νορμανδική αυλή του Παλέρμο, τη βυζαντινή μεταφορά της από την Κωνσταντινούπολη στη μορφωτικά εύφορη Φλωρεντία, τη μελέτη και τη διάδοσή της ―χειρόγραφη και έντυπη― στη γεωγραφικά ανήσυχη ευρωπαϊκή Δύση. Όπως και τον ρόλο της στην αναγέννηση, στις μεγάλες ανακαλύψεις μέχρι τη “διορθωτική” ερμηνευτική χρήση της, στα τέλη του 18ου αιώνα στο Παρίσι του διαφωτισμού…
Ο ρόλος των γραφημάτων, όταν γίνεται επικοινωνιακά “όπως πρέπει”, έρχεται να διευκολύνει τεχνικά τη βαριά (και βαθιά) διαδικασία των λέξεων και της μεγάλης αξίας τους ― σε κρίση όμως σήμερα, όπως είναι ευρύτερα γνωστό. Η διευκόλυνση αυτή, με ό,τι μπορεί να προσφέρει ο μηχανισμός της οπτικονοητικής αντίληπτικότητας (Χάρτης #79), ακόμη και της κατάλληλης χρήσης της σύγχρονης οπτικής ρητορικής (Χάρτης #38) μπορεί να εξελιχθεί ως εισαγωγή ή προετοιμασία εισαγωγής στον μαγικό κόσμο των λέξεων, κυρίως στην εκπαίδευση και τη “συλλογική παιδεία”…

Ακολουθεί ένα παράδειγμα τέτοιου γραφήματος. Συμπυκνώνει “περιληπτικά” τη μακραίωνα διαδρομή του χαρτογραφικού σκέλους του γεωγραφικού έργου του Πτολεμαίου (Γεωγραφία), μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα ― και βέβαια συνεχίζεται μέχρι την ψηφιακή εποχή μας. Η σύνθεση έγινε κυρίως για εκπαιδευτικούς σκοπούς, αλλά νομίζω ότι μπορεί να είναι μια γενικότερα χρήσιμη οπτική εισαγωγή, η οποία “συμμαζεύει” και τις σχετικές αναφορές που περιέχονται σε δεκαεπτά από τα κείμενα μου στον Χάρτη, κατά το προηγούμενο “στατιστικό” γράφημα…