Η οργή του σουλτάνου: Αυτόγραφα διατάγματα του Μαχμούτ Β΄ το 1821

Ηλίας Κολοβός • Σουκρού Ιλιτζάκ • Μοχαμάντ Σχαριάτ-Παναχί

Στο βιβλίο αυτό δημοσιεύονται για πρώτη φορά από τα οθωμανικά τουρκικά στην ελληνική γλώσσα διατάγματα που ο σουλτάνος Μαχμούτ Β΄ εξέδωσε το 1821, όταν εξερράγη η Ελληνική Επανάσταση. Ο σουλτάνος εξοργίστηκε με την Ελληνική Επανάσταση και μάλιστα σημειώνει σε ένα από τα διατάγματά του ότι είχε εγκαταλείψει τις ανέσεις του για να διαβάζει και να απαντά στην αλληλογραφία. Τα έγγραφα αυτά αποτελούν μια σημαντική πηγή για να εξεταστεί η αντίδραση στην Ελληνική Επανάσταση από τη σκοπιά της οθωμανικής εξουσίας, η πλευρά του «Άλλου», και μάλιστα στο ανώτατο επίπεδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η αντίδραση αυτή το 1821 εκφράστηκε με ένα εγχείρημα «κοινωνικής μηχανικής», με στόχο την κινητοποίηση των μουσουλμάνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εναντίον των επαναστατών, χωρίς όμως εντυπωσιακά αποτελέσματα. Αντιθέτως, η Ελληνική Επανάσταση ξεκίνησε να στεριώνει ήδη από το πρώτο έτος της. Για τους Οθωμανούς στρατηγούς που κλήθηκαν να εκστρατεύσουν εναντίον των επαναστατών, δεν το χωρούσε ο νους ότι οι «άτακτοι ραγιάδες» θα έπαιρναν τα όπλα και θα ήταν πρόθυμοι να θυσιάσουν τις ζωές τους για τον σκοπό τους.

Ὠφελέειν ἢ μὴ βλάπτειν

Ελένη Ασκητοπούλου • Αντώνης Ν. Βγόντζας

Διαχρονικές αξίες ηθικής και δεοντολογίας στο έργο του Ιπποκράτη

Τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ., ο Ιπποκράτης και η Ιατρική Σχολή της Κω διαχώρισαν την αιτιολογία των νόσων από τη δεισιδαιμονία, τη θεϊκή προέλευση και τις φιλοσοφικές υποθέσεις. Έτσι, άνοιξαν τον δρόμο για την ανάπτυξη της ιατρικής ως ορθολογικής επιστήμης. Για πρώτη φορά, η Ιπποκρατική Συλλογή και ειδικά ο Ιπποκρατικός Όρκος διατύπωσαν υψηλές ηθικές και δεοντολογικές αξίες στην ιατρική πρακτική, εισάγοντας τις διαχρονικές αρχές της ωφελιμότητας, της μη-βλαπτικότητας, της εμπιστευτικότητας και τη δικαιοσύνης. Στον 20ό αιώνα, οι εντυπωσιακές εξελίξεις στην ιατρική οδήγησαν στην αμφισβήτηση και κριτική των ιπποκρατικών αξιών. Ο Όρκος επικρίθηκε ως ξεπερασμένος με το σκεπτικό ότι δεν καλύπτει σύγχρονα ζητήματα ιατρικής ηθικής και προωθεί τον ιατρικό πατερναλισμό σε βάρος της αυτονομίας των ασθενών. Ο Ιπποκράτης δεν θα μπορούσε να προβλέψει τα σύγχρονα ζητήματα βιοηθικής. Τα ιπποκρατικά ιδανικά είναι διαχρονικά και αμετάβλητα, αλλά οι κανόνες που τα εκφράζουν χρειάζονται συνεχή επανεκτίμηση και ενίσχυση. Ο Όρκος ήταν προφορική υπόσχεση τιμής του γιατρού προς τον ασθενή ότι ενεργεί προς όφελός του και αποφεύγει τη βλάβη και όχι κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ γιατρών και κοινωνίας. Το ιπποκρατικό αξίωμα «ὠφελέειν ἢ μὴ βλάπτειν» είναι καθήκον, υποχρέωση και θεμελιώδης αρχή με αιώνιο αντίκτυπο. Tο ανθρωπιστικό ιπποκρατικό πνεύμα οφείλει να εμπνέει τον σύγχρονο γιατρό στην καθημερινή πρακτική του.

Brain Drain στην Ελλάδα

Λόης Λαμπριανίδης • Θεοδόσης Συκάς

Μια περίπτωση μετανάστευσης υψηλής ειδίκευσης


Το ανθρώπινο δυναμικό και κυρίως το εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό είναι καθοριστικό για την οικονομική ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα μιας χώρας. Επομένως, η φυγή του στο εξωτερικό (διαρροή εγκεφάλων /brain drain) και ιδιαίτερα σε μαζικά κύματα, συνιστά μια σημαντική απώλεια αναπτυξιακής δυναμικής, αλλά και ευρύτερα, κοινωνικής και εθνικής δυναμικής για τις χώρες προέλευσης. Μάλιστα, επειδή το brain drain αφορά κυρίως μετακινήσεις από τις λιγότερο αναπτυγμένες προς τις αναπτυγμένες χώρες, συμβάλλει στην επιδείνωση των μεταξύ τους ανισοτήτων. Σκοπός του βιβλίου αυτού είναι να συμβάλει στην κατανόηση του brain drain, αλλά και του γενικότερου φαινομένου της μετανάστευσης υψηλής ειδίκευσης στον σύγχρονο κόσμο, δίνοντας έμφαση στον ευρωπαϊκό χώρο και στην Ελλάδα. Ειδικότερα, προσπαθεί να εντάξει την κινητικότητα των ειδικευμένων μεταναστών στα ευρύτερα θεωρητικά σχήματα που ερμηνεύουν το μεταναστευτικό φαινόμενο και να αποτυπώσει σε ένα συνεκτικό πλαίσιο τα μέχρι σήμερα δεδομένα για τη μετανάστευση υψηλής ειδίκευσης, την ιστορική της προέλευση, τις αιτίες που τη δημιουργούν, τις συνέπειες στις χώρες υποδοχής και στις χώρες προέλευσης, καθώς και τις πολιτικές που αναπτύσσονται για τη διαχείρισή της. Φιλοδοξεί, τέλος, να αναδείξει τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις της ολοένα και διευρυνόμενης αυτής μεταναστευτικής κίνησης, καθώς και να παράσχει ένα πλαίσιο ανάλυσης του brain drain από την Ελλάδα, το οποίο, ειδικά μετά τη δριμεία οικονομική ύφεση που ενέσκηψε από τα τέλη του 2008, εξελίχθηκε ραγδαία με πολλαπλές, αρνητικές συνέπειες για τη χώρα μας.

Ο ελληνικόςσυνταγματισμός 200 χρόνια μετά

Αντώνης Μανιτάκης

Δημοκρατικός, Νεωτερικός, Ακμαίος


Η υπεράσπιση του ελληνικού δημοκρατικού και φιλελεύθερου συνταγματισμού, μαζί με την καλλιέργεια ενός συνταγματικού πατριωτισμού, έχει σήμερα την έννοια της υπεράσπισης της ενότητας και της ιδιαιτερότητας της συνταγματικής μας ταυτότητας, όχι για να κλειστούμε από τον κόσμο, αλλά για να ανοιχτούμε άφοβα σε αυτόν, για να αντιμετωπίσουμε την παγκοσμιοποίηση με πολιτική αυτοπεποίθηση, με αισιοδοξία και ελπίδα, αρκεί να αποκτήσουμε συνείδηση της ιστορικότητάς μας και άρα και των ορίων μας, με λίγο περισσότερη, βέβαια, συνταγματική δημοκρατική αυτογνωσία. Ο ελληνισμός έχει όλα τα εφόδια, πνευματικά και ψυχικά, και διαθέτει μια μοναδική οικουμενική ιστορική μνήμη, τέτοια και τόση, ώστε να μπορεί να συμμετέχει ενεργά στο παγκόσμιο γίγνεσθαι και να αντιμετωπίζει με σύνεση, με αυτοπεποίθηση και με κάθε δυνατή πρόγνωση και προσαρμοστικότητα τις απρόβλεπτες διακινδυνεύσεις της νέας «οικουμενικότητας» που ζούμε.

Ψυχρός πόλεμος

Ιωάννης Δ. Στεφανίδης

Σπουδάζοντας στο Λονδίνο το φθινόπωρο του 1986, συνάντησα έναν Γερμανό φοιτητή που είχε μεγαλώσει στο Δυτικό Βερολίνο – την πόλη-σύμβολο της παγκόσμιας αντιπαράθεσης που ονομάστηκε Ψυχρός Πόλεμος. Πάνω στη συζήτηση τον ρώτησα αν πίστευε ότι η διαιρεμένη πατρίδα του θα ξαναγινόταν ποτέ ενιαίο κράτος. «Δεν το πιστεύω», απάντησε. «Σαράντα τόσα χρόνια ζούμε χωριστά, με διαφορετικά συστήματα. Έχουμε γίνει δύο έθνη πια. Άσε που οι “υπερδυνάμεις” δεν θα το επέτρεπαν ποτέ». Όσοι έζησαν ανάμεσα στο 1945 και το 1989 είχαν μάθει να θεωρούν δεδομένο το διεθνές περιβάλλον που είχε κληροδοτήσει ο πόλεμος του Χίτλερ. Οι μεγαλύτεροι πάσχιζαν να επουλώσουν τραύματα, οι νεότεροι να χτίσουν όνειρα στη σκιά του διπολισμού και της ισορροπίας του τρόμου. Για τους πιο τυχερούς, στον «ανεπτυγμένο» κόσμο, ανατολικό και δυτικό, αυτό σήμαινε ένα λίγο πολύ σταθερό και προβλέψιμο περιβάλλον. Για τους άλλους, στον λεγόμενο «Τρίτο Κόσμο», η αστάθεια και η ανασφάλεια ήταν ο κανόνας. Ο Ψυχρός Πόλεμος τερματίστηκε αναπάντεχα το 1989-1990. Αντίθετα με τους φόβους των πολλών, αυτό δεν συνέβη με πάταγο αλλά με ψίθυρο. Τα πώς και τα γιατί στην εξέλιξη του Ψυχρού Πολέμου, σε παγκόσμιο και ελληνικό επίπεδο, επιχειρεί να συμπυκνώσει το βιβλίο αυτό· και, ταυτόχρονα, να χρησιμεύσει ως εισαγωγή στην τρέχουσα, εξίσου απρόβλεπτη, φάση της ανθρώπινης ιστορίας.

Πρωτόγονη Επανάσταση

Σπύρος Ι. Ασδραχάς

Αρματωλοί και κλέφτες • (18ος-19ος αι.)

«Τόσο οι κλέφτες όσο και οι αρματολοί αποτελούν δυο λειτουργίες που ανήκουν στο ίδιο σύνολο, την πρωτόγονη επανάσταση, της οποίας οι δυνατότητες ενσωμάτωσης εκδηλώνονται ιστορικά με το θεσμό του αρματολικιού, όπου ολοκληρώνεται η διαδικασία ενσωμάτωσης και στο ιδεολογικό επίπεδο: η ανταρσία βρίσκει τη δικαίωσή της στο μόρφωμα μιας κοινωνικής αυθεντίας, τον αρματολό, αυθεντίας που εκφράζει ακριβώς τα όρια της πρωτόγονης επανάστασης, δηλαδή την αδυναμία της να αρθεί σε ενεργητική επανάσταση με δική της κοινωνική δυναμική. Η πίεση, με τη μέθοδο της ληστείας, για την κατάκτηση του αρματολικιού, ο αγώνας για τη διατήρησή του, που εκδηλώνεται με τη σύγκρουση των αρματολών και των φορέων της κοινοτικής και της κρατικής εξουσίας, συνθέτουν το κλίμα όπου μορφώνεται και αυτονομείται σε αξία η βία απέναντι σ’ αυτές τις μορφές εξουσίας».
Σπ. Ασδραχάς


«Ο Ασδραχάς υφαίνει ένα μεγάλο ιστοριογραφικό σχέδιο, που πλέκεται συνομιλώντας με τα μεγάλα ρεύματα σκέψης και τους στοχαστές των κοινωνικών επιστημών… Πάσχισε να μάς μάθει πως η γραμματική και τα νοήματα των τεκμηρίων παραπέμπουν στον δικό τους καιρό. Και πως χρειάζεται να μεταγραφούν στη γραμματική και τις σημασίες που έχουν οι λέξεις και τα σήματα στο τραπέζι του ερμηνευτή... Αυτός είναι ο τρόπος της ερμηνείας και της δια του τεκμηρίου επιχειρηματολογίας· που σ’ αυτό το βιβλίο μάς ανοίγει τις πόρτες και μάς προσφέρει τα εργαλεία για να αναμετρηθούμε με τα προβλήματα κατανόησης της πρωτόγονηςΕπανάστασης».
Ν. Θεοτοκάς

Junk DNA

Nessa Carey

Ένα ταξίδι στη σκοτεινή ύλη του γονιδιώματος

Το βιβλίο της Nessa Carey αποτελεί έναν συναρπαστικό οδηγό στην ιστορία και τις αμφισβητήσεις του ταχύτατα αναδυόμενου πεδίου διαμάχης για τα μυστικά του junk («άχρηστου») DNA. Για δεκαετίες, μετά την ταυτοποίηση της δομής του DNA, οι επιστήμονες εστίαζαν µόνο στα γονίδια, δηλαδή τις περιοχές του γονιδιώματος που, βάσει του γενετικού κώδικα, παράγουν τις πρωτεΐνες. Οι υπόλοιπες περιοχές θεωρούνταν ότι, επειδή δεν είναι κωδικές, δηλαδή επειδή δεν παράγουν πρωτεΐνες, δεν εξυπηρετούν κανέναν απολύτως σκοπό και για αυτό άλλωστε είχαν χαρακτηριστεί με την ελάχιστα κολακευτική ονομασία «άχρηστο DNA» (junk DNA). Ωστόσο, η αλληλούχηση του γονιδιώματος του ανθρώπου τη δεκαετία του 2000 αποκάλυψε ότι το µη κωδικό DNA καταλαμβάνει μέχρι και το 98% του γονιδιώματος, ενώ οι έρευνες που ακολούθησαν απέδειξαν ότι οι παραλλαγές και τροποποιήσεις σε αυτό το μη κωδικό DNA (και τα μη κωδικά RNA που παράγονται από αυτό), εμπλέκονται σε πολλές φυσιολογικές και παθολογικές διεργασίες. Το μη κωδικό DNA και τα μη κωδικά RNA αποτελούν πλέον την ερμηνεία πολλών νόσων, για τις οποίες δεν είχε προταθεί μέχρι τώρα κανένας αιτιολογικός μηχανισμός. Οι διαρκώς αυξανόμενες γνώσεις για το µη κωδικό DNA οδήγησαν σε καινοτόµες έρευνες και θεραπευτικές προσεγγίσεις, που ίσως μπορέσουν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση ενός μεγάλου αριθμού ασθενειών.
Το μη κωδικό DNA διαδραματίζει ζωτικό και απρόβλεπτο ρόλο στον έλεγχο της έκφρασης των γονιδίων, από την ελάχιστη τροποποίηση µεµονωµένων γονιδίων έως την πλήρη απενεργοποίηση ολόκληρων χρωμοσωμάτων. Αυτές οι λειτουργίες έχουν ωθήσει στην αναθεώρηση αυτής καθαυτής της λέξης «γονίδιο» και έχουν πυροδοτήσει µια ζωηρή διαμάχη σχετικά µε το εάν αυτό το αποκαλούμενο «άχρηστο» τμήμα του γονιδιώματος μπορεί να αποτελεί την πηγή της ανθρώπινης βιολογικής πολυπλοκότητας.
Βασισμένη στη συνεργασία της µε κορυφαίους ερευνητές στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αµερική, η Nessa Carey μας δίνει μια περιεκτική και συναρπαστική εισαγωγή στην έννοια του µη κωδικού DNA και της καθοριστικής εµπλοκής του σε μια μεγάλη ποικιλία φαινομένων. Καθώς έχουμε αρχίσει να ξεκλειδώνουμε τα μυστικά του «άχρηστου» DNA μόλις τα τελευταία χρόνια, το βιβλίο της Nessa Carey αποτελεί έναν συναρπαστικό οδηγό στην ιστορία και τις αμφισβητήσεις αυτού του ταχύτατα αναδυόμενου πεδίου διαμάχης.

Η ηθική οικονομία του πλήθους στην Αγγλία τον 18ο αιώνα

E. P. Thompson

Επιστημονική επιμέλεια – Εισαγωγή: Νίκος Ποταμιάνος
Μετάφραση: Γιάννης Βογιατζής

Θα πρέπει το κέρδος να μπαίνει πάνω από τις ζωές των ανθρώπων; Το «πλήθος» στην Αγγλία του 18ου αιώνα απαντούσε αρνητικά, και είχε κινητοποιηθεί ενάντια σε πρακτικές των εμπόρων και των γαιοκτημόνων, που εξέθεταν τις τοπικές κοινότητες στον κίνδυνο της πείνας όταν οι σοδειές ήταν κακές. Οι «ταραχές για τα τρόφιμα» θεωρούνταν ανορθολογικές και σπασμωδικές αντιδράσεις πεινασμένων ανθρώπων, μέχρι τη δημοσίευση της μελέτης του μεγάλου Άγγλου ιστορικού E. P. Thompson για την «ηθική οικονομία» των φτωχών που αντιπαρατέθηκε στην ανερχόμενη φιλελεύθερη «πολιτική οικονομία». Το κλασικό αυτό άρθρο του 1971 εισήγαγε την έννοια της ηθικής οικονομίας, η οποία έκτοτε έχει χρησιμοποιηθεί εκτεταμένα από ιστορικούς, κοινωνικούς ανθρωπολόγους και κοινωνιολόγους για τη μελέτη μιας μεγάλης ποικιλίας φαινομένων.
Ο Ε. P. Thompson (1924-1993) ήταν Άγγλος μαρξιστής ιστορικός. Έγινε παγκόσμια γνωστός κυρίως με το έργο του The making of the English Working Class (Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης), το οποίο εκδόθηκε πρώτη φορά το 1963 και κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 2018 από το Πολιτιστικό Ίδρυμα του Ομίλου Πειραιώς. Στα έργα του έχει ασχοληθεί ιδιαιτέρως με τον 18ο αιώνα, την περίοδο κατά την οποία έγινε η μετάβαση από την προβιομηχανική στη βιομηχανική κοινωνία. Στα ελληνικά κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο του Χρόνος, εργασιακή πειθαρχία και βιομηχανικός καπιταλισμός (Νησίδες, 2008).
Ο Νίκος Ποταμιάνος είναι εντεταλμένος ερευνητής στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών του ΙΤΕ.