χάρτης
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΛΟΓΟΥ & ΤΕΧΝΗΣ

διαβάστε σήμερα:

χάρτης
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΛΟΓΟΥ & ΤΕΧΝΗΣ

#92

ΣΤΗΛΕΣ:

Γιώργος Βέης, Γιώργος Βέλτσος, Τάκης Γραμμένος, Σωτήρης Κακίσης, Ιωάννα Λιούτσια, Άρης Μαλανδράκης, Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Νίκος Ξένιος, Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, Βασίλης Παπαγεωργίου, Γιάννης Πάσχος, Έλση Σαράτση, Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Αλέξης Σταμάτης, Ανδρέας Τσάκας, Γιώργος Χουλιάρας

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΕΣ ΤΕΥΧΟΥΣ:

Έλενα Ακανθιάς, Γρηγόρης Αλεξόπουλος, Μάια Αναστασίου, Γιάννης Αντιόχου, Αντονέν Αρτό, Άννα Αφεντουλίδου, Φωτεινή Βακιτσίδου, Σοφία Βασιλειάδου, Ελισσαίος Βγενόπουλος, Ελένη Γαλάνη, Παναγιώτης Γαλανόπουλος, Ευριπίδης Γαραντούδης, Γιώτα Δ. Διέννη, Πολυχρόνης Δρόσος, Μαρία Ευτύχη, Σταύρος Ζαφειρίου, Απόστολος Ζιώγας, Κωνσταντίνος Ιωαννίδης, Νικόλαος Κάλας, Βικτωρία Καπλάνη, Ουέλντον Κιζ, Μαρία Κολεύρη, Μιλένα Κοντίνι, Κώστια Κοντολέων, Ελένα Κουτριάνου, Χ. Γ. Λάζος, Ρένα Λασπίτη, Ευτυχία-Αλεξάνδρα Λουκίδου, Ιωσήφ Μανίκης, Πήτερ Μάνος, Κώστας Μαντζάκος, Μαρία Μανωλοπούλου, Ευγενία Μαυροσκότη, Άρης Μεντής, Χουάν Χοσέ Μιγιάς, Νίκη Μισαηλίδη, Νίκος Μορόπουλος, Νεκτάριος Μπέσης, Μάριος-Κυπαρίσσης Μώρος, Βασίλης Ντόκος, Ιφιγένεια Ντούμη, Γιάννης Ξούριας, Μιγκέλ Ντε Ουναμούνο, Βαλεντίνα Παπαδημητράκη, Ανδρέας Παπαναστασίου, Άγγελος Πεφάνης, Αλέκα Πλακονούρη, Γιώργος Πολυμενάκος, Παναγιώτης Ροϊλός, Ζωή Σαμαρά, Μαρία Σιώζιου, Στυλιανός Σκαρλάτος, Φερνάντο Σορεντίνο, Θόδωρος Σούμας, Πάνος Σταθάτος, Μπεφεκάντου Τερεφέ, Πήτερ Τζέφρις, Παναγιώτης Τσιαµούρας, Τασούλα Τσιλιμένη, Σοφία Φελοπούλου, Γιώργος Φρέρης, Βάσω Χρηστάκου, Κυριακή Χριστοφορίδη, Αγγέλα Χρονοπούλου, Σοφιαλένα Ψαρρά

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

φαινόμενα

{ Κλίμακες }

Κάποτε με φώναζε «μικρέ». Ή, σε στιγμές τρυφερές, με το όνομά μου πιο σιγανά απ’ ό,τι χρειαζόταν. Αλλά ποτέ δεν ήμουν «το παιδί μου» με τη σιγουριά της δήλωσης. Κι εγώ, δεν την αποκαλούσα «μάνα». Για χρόνια. Την προσφωνούσα σαν γυναίκα που με γέννησε, όχι σαν πατρικό τοπωνύμιο. «Μπέττυ», «εσύ», «μην το ξεχάσεις», «σε λίγο έρχομαι». Λες και αν έλεγα «μάνα», θα παραβίαζα κάτι. Το γεγονός ότι δεν υπήρξα μαζί της για δέκα κρίσιμα χρόνια. Μα τα χρόνια πέρασαν. Ο χρόνος, όπως πάντα, δεν νοιάζεται για τις εξηγήσεις μας. Κι ένα απόγευμα, της φώναξα απλά: «Μάνα, να σου φέρω κάτι από κάτω»; Μου πήρε σχεδόν μισή παιδική ζωή να τη φωνάξω «μάνα». Και τότε γύρισε και δεν με διόρθωσε. Δεν είπε: «δεν χρειάζεται», δεν χαμογέλασε ειρωνικά, δεν είπε «επιτέλους». Το «μάνα» δεν είναι λέξη. Είναι πράξη ανάκλησης. Όταν την προφέρεις για πρώτη φορά, δεν λες τι είναι ο άλλος λες ποιος είσαι εσύ. Από τότε, το λέω λιγότερο συχνά. Όχι γιατί δεν μπορώ. Αλλά γιατί κάθε φορά που το λέω, κάτι μέσα μου ησυχάζει επικίνδυνα. Και δεν αντέχεται πολύ αυτή η ησυχία. ΑΛΕΞΗΣ ΣΤΑΜΑΤΗΣ

{ Κλίμακες }

Η Μπελ Επόκ του μπάνιου

Το μπάνιο δεν ήταν πάντα μια επιθυμητή δραστηριότητα, ειδικά στα ψυχρότερα κλίματα. Η θάλασσα προκαλούσε φόβο, τα συντρίμμια των ναυαγίων στις ακτές σήμαναν συναγερμό και ένα απλό περπάτημα στην παραλία θεωρούνταν σε ορισμένα μέρη επικίνδυνο εγχείρημα. Η μεγάλη έκρηξη της κολύμβησης σημειώθηκε το 1752, όταν ο Βρετανός γιατρός Ρίτσαρντ Ράσελ δημοσίευσε μια διατριβή για τις ωφέλειες του θαλασσινού νερού, με το σύνθημά του «Η θάλασσα ξεπλένει όλα τα κακά της ανθρωπότητας» να γνωρίζει μεγάλη δημοσιότητα. Οι πιο εύποροι άρχισαν να επισκέπτονται τις ακτογραμμές αναζητώντας τις καλύτερες παραλίες – αμμώδεις, προστατευμένες από ανέμους κ.λπ. – ενώ επιχειρηματίες ξεκίνησαν να χτίζουν εκεί θέρετρα. Μέχρι τις αρχές του 19ου αιώνα, οι χαρές (και οι χάρες) του θαλάσσιου μπάνιου προσφέρονταν μόνο σε ντόπιους των παράκτιων περιοχών και σε όσους ήταν αρκετά πλούσιοι για να ταξιδεύουν μέχρις εκεί με την άμαξά τους. Όλα αυτά άλλαξαν με την επέκταση των σιδηροδρομικών δικτύων, στα μέσα του 19ου αιώνα, όταν οι νέες γραμμές με προορισμό τις παράκτιες περιοχές είχαν φτηνότερο εισιτήριο. Με χαρακτηριστική σχολαστικότητα, η βικτωριανή περίοδος μετέφερε τις αρχές της για την κοινωνική διαστρωμάτωση και την επίσημη τάξη πραγμάτων, επιβάλλοντας αυστηρές τελετουργίες συμπεριφοράς και σαφώς καθορισμένους τους ρόλους των δύο φύλων στην παραλία. Μάλιστα, ήταν καθιερωμένη διαδικασία στα περισσότερα θέρετρα να έχουν διαχωρισμένες περιοχές και διαφορετικές ώρες κολύμβησης για τους άνδρες και τις γυναίκες, με τον χρόνο για κάθε φύλο έναρξης και λήξης του μπάνιου τους να ανακοινώνεται με τον ήχο μιας μεταλλικής κόρνας. Υπαίτιοι για τη χωροταξία και τα ωράρια ήταν οι πρώτοι, αφού για τις δεύτερες η γενικότερη αντίληψη ήταν ότι μια καθωσπρέπει και απονήρευτη γυναίκα δεν θα τολμούσε ποτέ να κοιτάξει έναν γυμνό ή μερικώς γυμνό άνδρα. ΑΡΗΣ ΜΑΛΑΝΔΡΑΚΗΣ (Περί μπάνιου...)

{ Κλίμακες }

Η τιμαλφής λέξη στο διήγημα

Αν το καλό μυθιστόρημα είναι ένα μεγάλο, ισχυρό χαρτονόμισμα, τότε το καλό διήγημα είναι ένα χρυσό κέρμα ίσης αξίας. Έλασσον σε μέγεθος, ίδιο κατά τάξη. Διαφέρουν στην έκταση, στο εμβαδόν, και όχι μόνον, αλλά όχι σε ειδικό βάρος. Δεν μπορείς να πεις ότι υπάρχει γενικά ανώτερο ή κατώτερο είδος λογοτεχνίας (διήγημα, μυθιστόρημα, νουβέλα, ποίηση, θέατρο) διότι, κάθε φορά, το εκάστοτε έργο καταξιώνεται κυρίως σε σχέση με τον εαυτό του και λιγότερο σε σύγκριση με τα άλλα έργα, ή είδη. Όμως διαφορές στη φόρμα και στην εκφορά υπάρχουν και είναι πολύ σημαντικές, συχνά αλύγιστες και ενίοτε μοιραίες ― εάν δεν αναπτύσσεις την ιστορία σου στην έκταση που πρέπει και τα δάχτυλα είναι έξω απ’ τα πέδιλα. Πρώτη φανερή διαφορά είναι, επομένως, το μέγεθος: το διήγημα είναι ολιγοσέλιδο, ίσως ―ακόμα― και λίγες σειρές (νανοδιήγημα) αλλά υπάρχουν κι εκδοχές διηγήματος που φτάνουν τις σαράντα σελίδες ή και περισσότερο – από κει και πέρα αρχίζει η επικράτεια της νουβέλας, και εκείθεν το μυθιστόρημα. (Ορισμοί κυρίως για να συνεννοούμαστε). Οι μικρές διαστάσεις, το σμικρόν, το πεπερασμένο, το περιορισμένο του διηγήματος αποτελεί το προνόμιο αλλά και μια από τις πιο βασικές δυσκολίες του: προσπάθεια να στριμώξεις μια Φεράρι (αν είναι Φεράρι και ίσως Lada) μέσα σε ασανσέρ. Όσοι ποιμαίνουν λέξεις, ξέρουν την δυσκολία, τη δυσφορία ― είναι να θες να χορέψεις φορώντας ζουρλομανδύα. Το διήγημα δεν έχει τις ανέσεις του μυθιστορήματος, δεν συγχωρεί, και δεν εξηγεί. Δεν προλαβαίνει να σου εξηγήσει. Δικαιούται την απόκρυψη, στηρίζεται στην πύκνωση και στη βία. Είναι ο ορισμός της αφαίρεσης. Χωρίς λαμπρή έμπνευση, πυκνή κυτταρική σύσταση, ρυθμό, συνοχή και σκληρό μοντάζ, δεν υπάρχει διήγημα. ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΚΑΜΠΑΡΔΩΝΗΣ

{ Κλίμακες }

Μη Κώνος (η επινόηση των νησιών)

Σχήμα όχι κωνικό δίνουν στον άνεμο οι μύλοι στη νήσο Μη Κώνος. Σχήμα εικονικό διεκδικείς και εσύ. Το ότι φαντάζεσαι όλα αυτά δεν συνεπάγεται πως έχουν συμβεί. Το ότι κάτι συμβαίνει δεν σημαίνει ότι μπορείς να το φανταστείς. Ερωτεύσιμοι ήταν οι ανεμόμυλοι, πριν ανεμογεννήτριες βάλουν χέρι στο ταμείο του Αιόλου. Είναι η πρώτη αναπνοή, η πρώτη σου έξοδος, άκουσα να με επαινούν, όταν έμαθαν πως ένας φίλος με πήρε από το σπίτι, πήγαμε στο λιμάνι και μπήκαμε σε οχηματαγωγό να μας μεταφέρει στο νησί, όπου οι ρόδες θα γίνονταν πάλι στρογγυλές. Πού πας, τι γυρεύεις, αναρωτήθηκε κάποιος άλλος, όπως κάνουν όσοι προέρχονται από το Ιόνιο, όταν πρόκειται για το Αιγαίο. Τα νησιά βρίσκονται διαρκώς σε σύγκρουση μεταξύ τους. Γι’ αυτό επινοήθηκε η θάλασσα, για να τα διαχωρίζει. Νησιά με ελάχιστους κατοίκους και παιδιά μόνον ως δείγμα ότι υπάρχουν και άλλες ηλικίες. Μονοτάξια θα είναι όλα τα σχολεία σε αταξικές κοινωνίες. Στην ίδια τάξη, κάθε μαθητής θα μαθαίνει σύμφωνα με τις ανάγκες του και θα ξεχνά σύμφωνα με τις επιθυμίες του. Κανείς δεν θα προβιβάζεται σε επόμενη τάξη, αφού στην ίδια θα παραμένουν όλοι. Κανείς δεν θα επιβιβάζεται. Δεν θα υπάρχουν ταξί. Πάνω σε ακίνητα ποδήλατα θα πελαγοδρομούν όλοι. Για τους φιλομαθείς το σχολείο ποτέ δεν τελειώνει, ενώ η σχόλη ευκαιρία αποτελεί για απεκμάθηση όσων γνωρίζουν εκείνοι που σε καινούργια θέλουν να εκτεθούν. Το μέλλον συνιστά παρακίνηση, που υποκινεί το παρόν, για να μετασχηματίσει το παρελθόν. ΓΙΩΡΓΟΣ ΧΟΥΛΙΑΡΑΣ

προβολές

{ Δοκίμιο }

Το τραγικό πεπρωμένο της σύγχρονης Ελλάδας

Οι χωρικοί και οι εργάτες συγκροτούν, αντιστοίχως, τον χορό και τον αντιχορό στο τραγικό σκηνικό της μαζικής ύπαρξης. Η τραγωδία των Ελλήνων αγροτών, που ιστορικά δεν μπορεί να διακριθεί από εκείνη των αγροτών της νοτιοανατολικής Ευρώπης, έγκειται στην εξάντληση, τη λιμοκτονία και τον πόνο. Για ιστορικούς λόγους, από την εποχή του πρώιμου Μεσαίωνα, αυτή η περιοχή της ηπειρωτικής Ευρώπης στερήθηκε των οικονομικών πλεονεκτημάτων τα οποία προέκυψαν από την κατάργηση της δουλείας και από την εξοικονόμηση ανθρώπινης ενέργειας χάρη στη μερική υποκατάσταση της εργασίας από τη δύναμη των αλόγων και του νερού – δυο μέτρα που σε μεγάλο βαθμό ενίσχυσαν την ανάπτυξη της γεωργίας. Υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία, που για αιώνες περιλάμβανε τα Βαλκάνια, οι πόλεις δεν ήταν κάτι περισσότερο από μεγάλα στρατιωτικά και διοικητικά κέντρα. Η ισχύς του Σουλτάνου ήταν απόλυτη, καθώς δεν ήταν υποχρεωμένος να μοιράζεται τη διοίκηση με υποκατάστατους κυβερνήτες και, επομένως, δεν ήταν αναγκασμένος να συμμαχήσει με τους αστούς ενάντια στους φεουδάρχες – πράγμα που αντιθέτως πάντα έπρατταν οι βασιλιάδες της Δυτικής Ευρώπης. Αυτό επιπλέον σήμαινε ότι φεουδαλικές τάσεις θα μπορούσαν να αναπτυχθούν μόνον ενάντια στον Σουλτάνο και με τη βοήθεια ξένων δυνάμεων· σήμαινε επίσης ότι ο αγροτικός πληθυσμός της Ευρωπαϊκής Τουρκίας δεν επρόκειτο να γνωρίσει τα σχετικά πλεονεκτήματα της δουλοπαροικίας, παρά πολύ αργά· σε ορισμένα τμήματα των Βαλκανίων, όπως η Ρουμανία, όχι πριν από το τέλος του δέκατου όγδοου αιώνα, όταν εισήχθη ο φεουδαλισμός υπό ρωσική πίεση. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΛΑΣ (μτφρ. Ελένα Κουτριάνου)

{ Δοκίμιο }

Εθισμός στην ιστορία

Στον «Εθισμό», αφού έχουν καθοριστεί οι χωροχρονικές συντεταγμένες, η αυλαία της αφήγησης σηκώνεται με μια δήλωση του Βαλτινού που αλλάζει τους χρόνους των ρημάτων και αντικαθιστά τον παρατατικό και τον αόριστο με τον αφηγηματικό ενεστώτα της γραφής: «η ιστορία είναι αυτή:». Ο ενεστώτας φαίνεται να δεσπόζει αλλά δεν προσδιορίζει ένα συγκεκριμένο εδώ και τώρα, αντίθετα, συμπυκνώνει μια διαδικασία τριών διαδοχικών περιόδων, σημαδεύει μιαν αλληλουχία τριών στιγμών του χρόνου που έχουν προσίδια διάρκεια και συνδέουν ―σε μια δύσκολη συνάρτηση― τρεις μεταβλητές: παρελθόν, παρόν και μέλλον. Ως παροντικός χρόνος αναφέρεται σε ένα αδιευκρίνιστο παρόν της γραφής. Ως ιστορικός ενεστώτας παραπέμπει εμμέσως στον απροσδιόριστο χρόνο του αναστοχασμού που έπεται των εξιστορούμενων συμβάντων ενώ συγχρόνως προοιωνίζεται το αβέβαιο μελλοντικό παρόν κάθε επόμενης ανάγνωσης η οποία ―μέσω της ερμηνείας― θα εξασφαλίσει στο κείμενο την επιβίωση και την ύστερη ωρίμανση. Αυτή τη συνάρτηση που είναι αξεδιάλυτα αφήγηση και συνομιλία ο Βαλτινός την ονομάζει «ιστορία». Η αυλαία πέφτει και το διήγημα τελειώνει ―στο τρίτο μέρος― με όμοιο τρόπο: «Το τέλος της ιστορίας είναι αυτό: Ο πατέρας μου πέθανε τον Μάιο του ’69 …». Το αφηγηματικό σχήμα της αλλαγής των ρηματικών χρόνων έχει εδώ μια επιπλέον σημασία, υποδηλώνει καθαρά ότι ενώ τα συμβάντα που έχει συγκρατήσει η μνήμη έχουν παραμείνει τα ίδια, μέσα από το έργο του αναστοχασμού και της γραφής το νόημά τους έχει αλλάξει, το σκοτεινό βίωμα του παρελθόντος έχει μετουσιωθεί σε συνειδητή εμπειρία με διακριτό εννοιακό περιεχόμενο και έχει αποκτήσει ρητή έκφραση. Αυτό ο Βαλτινός το γνωρίζει καλά και το λέει καθαρά. Χ.Γ. ΛΑΖΟΣ

{ Δοκίμιο }

Η τύχη του έργου του Χειμωνά με γνώμονα το αρχείο του

Προφανώς το σημαντικότερο και ερευνητικά αξιοποιήσιμο τμήμα του αρχείου του Χειμωνά είναι τα χειρόγραφά του. Πολλά από αυτά παραδίδουν επεξεργασμένες μεταφράσεις του της αρχαίας τραγωδίας και σαιξπηρικών έργων – είναι γνωστό ότι τα χειρόγραφα των λογοτεχνικών πεζογραφημάτων του είχε τη συνήθεια να τα χαρίζει σε φιλικά του πρόσωπα. Υπάρχουν, όμως, και πολλά άλλα χειρόγραφα που από μια πρώτη ανάγνωσή τους είναι κατά πάσα πιθανότητα ανέκδοτα και αρκετά συγκαταλέγονται στην κατηγορία των λογοτεχνικών έργων. Ορισμένα ανέκδοτα μάς είναι γνωστά από παλιά ως έργα υπό συγγραφή ή και ολοκληρωμένα. Π.χ. ξεχωρίζει και ως προς τον αρκετά μεγάλο όγκο του διαθέσιμου υλικού της η «Φαίδρα», η διασκευή του ομώνυμου θεατρικού έργου του Ρακίνα. Σώζεται, επίσης, ένα εννιασέλιδο δακτυλόγραφο με ιδιόγραφες διορθώσεις του θεατρικού μονολόγου «Αποκάλυψις», η ελεύθερη διασκευή της «Αποκαλύψεως» του Ιωάννη. Το μεγαλύτερο, όμως, ενδιαφέρον εντοπίζεται στα χειρόγραφα μικρής έκτασης, που συγκροτούν ένα φαινομενικό χάος σκόρπιων γραπτών, ολοκληρωμένων ή ανολοκλήρωτων (π.χ. ο Χειμωνάς είχε αρχίσει να γράφει μια διασκευή του «Δωδεκάλογου του Γύφτου» του Παλαμά!), που ορισμένα από αυτά άλλοτε λειτουργούν ως προπλάσματα κι άλλοτε ως συνέχιση ή διασκευές των γνωστών μας πεζογραφημάτων. Αν κάτι συνέχει αυτό το, εκ πρώτης όψεως, φαινομενικό χάος και συνιστά την κρυφή αρμονία του είναι η πυρετώδης και τόσο αναγνωρίσιμη ως μοναδική γραφή ενός μεγάλου συγγραφέα – γιατί αυτό ήταν και παραμένει ο Χειμωνάς. Τέλος, σκόρπια ανάμεσα στα αρχειακά κατάλοιπά του βρέθηκαν γύρω στα δέκα φύλλα που παραδίδουν κειμενικό υλικό του «Σπιτιού της Γερτρούδης». ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ΓΑΡΑΝΤΟΥΔΗΣ

{ Διερευνήσεις }

Το σπάρτο, ή το άνθος της ερημιάς

«Το σπάρτο, ή το άνθος της ερημιάς» τιτλοφορείται η προτελευταία ποιητική σύνθεση του σπουδαίου Ιταλού ποιητή ΤΖΙΑΚΟΜΟ ΛΕΟΠΑΡΝΤΙ. Την έγραψε την άνοιξη του 1836 και δημοσιεύτηκε στην έκδοση των «Canti», οκτώ χρόνια μετά τον θάνατό του (1845). Αποτελείται από 317 στίχους, ενδεκασύλλαβους και επτασύλλαβους, κατανεμημένους σε επτά στροφές με πολύ ακανόνιστο μήκος, αλλά πάντως εξαιρετικά εκτεταμένες. Οι στροφές είναι ελεύθερες, αλλά παρατηρείται μια σχετική εσωτερική ομοιοκαταληξία. Η πρωτότυπη σύνθεση χαρακτηρίζεται από τη συχνή χρήση λατινισμών, την εκτεταμένη προσφυγή σε αρχαϊκές και επίσημες εκφράσεις και την υιοθέτηση μιας ιδιαίτερα περίτεχνης σύνταξης, που αναπτύσσεται σε μακρές, κυρίως υποτακτικές περιόδους. Δεν απουσιάζουν επίσης οι όροι που προσδίδουν μια έντονη συναισθηματική φόρτιση, όπως και η κλιμακούμενη σταδιακή εντατικοποίηση της σημασίας των λέξεων. Ιδιαίτερη μνεία οφείλουμε να κάνουμε στην αντίθεση ανάμεσα στο ερημωμένο ηφαιστειακό τοπίο και το άρωμα του σπάρτου: αν η τραχύτητα του Βεζούβιου εκφράζεται με σκληρές και δυσάρεστες λέξεις, το άνθος δηλώνεται με λέξεις απαλές και μουσικές. (Εισαγωγή και μετάφραση ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΤΣΙΑΜΟΥΡΑΣ)