Επιμέλεια αφιερώματος: Άννα Μαρίνα Κατσιγιάννη
«Η εμμονή της μνήμης»:
102 χρόνια
από τη δημοσίευση του Πρώτου Υπερρεαλιστικού Μανιφέστου
Το πιο πρωτοποριακό καλλιτεχνικό κίνημα του ευρωπαϊκού μεσοπολέμου, ο
Υπερρεαλισμός, χάρη στο ριζοσπαστικό χαρακτήρα του, έχει ήδη διανύσει
έναν και πλέον αιώνα. Η εμφάνιση του Υπερρεαλισμού, ανάμεσα σε δύο
Παγκόσμιους πολέμους, αναδεικνύει τη φιλόδοξη, αν και ανολοκλήρωτη
προσπάθειά του, να υπερασπιστεί την ατομική ελευθερία, μακριά από τους
«μπαλενωτούς κορσέδες» του κανονιστικού ορθολογισμού, τόσο στο πεδίο της
εμπειρικής πραγματικότητας όσο και σε εκείνο του φαντασιακού και του
ασυνειδήτου (υπερπραγματικού).
Η επιδίωξη του κινήματος να
μετασχηματίσει την ανθρώπινη ύπαρξη μέσω μιας διευρυμένης σύλληψης της
γνώσης, αντλούσε δημιουργικά από ποικίλα γνωστικά πεδία, όπως η θεωρία
της σχετικότητας, η κβαντική φυσική, η αστροφυσική, η εθνολογία, ο
εγελιανισμός, ο μαρξισμός, η ψυχανάλυση. Επίσης, η υπερρεαλιστική
πρωτοπορία με την έμφαση που έδωσε στη σύνδεση της πνευματικής
χειραφέτησης με την πολιτική ανατροπή αποτελεί καθοριστικό σταθμό στην
ιστορία των ιδεών. Επομένως, η αισθητική και γνωσιολογική τομή που
επέφερε, συνέβαλε αποφασιστικά στην ανανέωση της λογοτεχνίας, των
πλαστικών και των παραστατικών τεχνών καθώς και της φιλοσοφικής σκέψης,
διαμορφώνοντας το κλίμα ενός διακαλλιτεχνικού διαλόγου που τροφοδοτεί
ακόμη και τη σύγχρονη καλλιτεχνική και θεωρητική παραγωγή.
Το αφιέρωμα του περιοδικού Χάρτης συνιστά μια διεπιστημονική
απόπειρα αποτύπωσης των πολλαπλών εκφάνσεων και των διαχρονικών
απηχήσεων του υπερρεαλιστικού κινήματος. Παράλληλα, συμπίπτει με τη
συμπλήρωση πενήντα ενός ετών από τον θάνατο του μείζονος λυρικού ποιητή,
πεζογράφου, φωτογράφου και ψυχαναλυτή Ανδρέα Εμπειρίκου,
ο οποίος καθιέρωσε τον Υπερρεαλισμό στην Ελλάδα και σαράντα ενός ετών
από τον θάνατο του ιδιότυπου, μυστικιστικού/αλχημιστικού υπερρεαλιστή Νίκου Εγγονόπουλου.
Στο
πλαίσιο αυτό φιλοξενεί μελέτες που παρουσιάστηκαν στο Διεθνές Συνέδριο,
με τίτλο «Σα μπαίνη το καράβι της αγάπης», το οποίο διοργανώθηκε από το
Πανεπιστήμιο Πατρών, το Πανεπιστήμιο Κύπρου και το Πανεπιστήμιο
Ιωαννίνων, στην Πάτρα, από τις 12 ως τις 14 Ιουνίου 2024, για την
επέτειο της συμπλήρωσης των εκατό χρόνων από την εμφάνιση του πρώτου
υπερρεαλιστικού Μανιφέστου. Τα κείμενα αυτά αναδεικνύουν τις ποικίλες
προσεγγίσεις και ερμηνευτικές κατευθύνσεις που χαρακτηρίζουν τη μελέτη
του Υπερρεαλισμού ενώ παράλληλα αποτυπώνουν το εύρος της τρέχουσας,
εγχώριας ακαδημαϊκής έρευνας γύρω από τα θεωρητικά, αισθητικά και
ιστορικά του συμφραζόμενα. Μία πρώτη συλλογή ομιλιών από εκείνο το
συνέδριο δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Ποιητική (Φθινόπωρο-Χειμώνας 2024, σσ. 96-174), με επιμέλεια της Αλεξάνδρας Σαμουήλ και της Βικτωρίας Φερεντίνου.
Πέρα, όμως, από τα κείμενα του συνεδρίου, το αφιέρωμα του Χάρτη
φιλοξενεί καινούργιες συμβολές ακαδημαϊκών και ερευνητών, οι οποίοι
είτε ασχολούνται συστηματικά με ζητήματα του Υπερρεαλισμού είτε, μέσα
από το ιδιαίτερο γνωστικό αντικείμενό τους, φωτίζουν με νέες
ερμηνευτικές προσεγγίσεις τα υπερρεαλιστικά κείμενα (βλ. τις μελέτες του
Νίκου Σιγάλα, της Μαρίας Σπυριδοπούλου και του Σπύρου Ράγκου).
Για τον περαιτέρω εμπλουτισμό του διαλόγου γύρω από την ιστορία, τη
θεωρία και τις πολλαπλές εκδοχές του υπερρεαλιστικού φαινομένου, η
συντακτική ομάδα του Χάρτη πρόσθεσε στο αφιέρωμα ένα κείμενο του Aντονέν Αρτό (σε απόδοση του Δημήτρη Χορόσκελη), μια «Γκάλερι» με τα σχέδια του Μίνου Αργυράκη
για την εικονογράφηση της αγγλικής έκδοσης του «Αmour Amour» και μια
επιλογή από σύγχρονα υπερρεαλιστικά κολάζ με αυτοσχόλια του ζωγράφου Νίκου Ζήβα (1960-2026) που προλογίζονται από κείμενα του ποιητή Δημήτρη Καλοκύρη και του αρχιτέκτονα-ακαδημαϊκού Μανόλη Κορρέ.
Ευχαριστούμε θερμά όλες και όλους τους συγγραφείς για την εμπιστοσύνη με την οποία περιέβαλαν το παρόν εγχείρημα. Κατά την επιμέλεια του αφιερώματος καταβλήθηκε προσπάθεια για τη διαμόρφωση μιας ενιαίας βιβλιογραφικής και τυπογραφικής πρακτικής, με απόλυτο σεβασμό στις επιστημονικές και συγγραφικές επιλογές των συντελεστών. Από την αρχική διοργάνωση του συνεδρίου έως και τη συλλογή των κειμένων, ο σταθερός διάλογος με τον Γιάννη Παπαθεοδώρου εμπλούτισε τον σχεδιασμό του αφιερώματος. Τυχόν σφάλματα ή αβλεψίες βαρύνουν αποκλειστικά την επιμελήτρια.
