H σύναξη των ετεροκλήτων

Δημήτρης Καλοκύρης, Μανόλης Κορρές

______________

^{Εισαγωγικά κείμενα από τον κατάλογο της έκθεσης τού
Νίκου Ζήβα Η σύναξη των ετεροκλήτων, στη ΖivasArt Gallery, Αθήνα, Καλοκαίρι 2025}

Της γης οι κολαζμένοι

Εμείς, οι απανταχού εικονολάτρες του νόστου και βιοπαλαιστές εικονομάχοι που αγωνιζόμαστε με το ψαλίδι να ελευθερώσουμε τις μορφές από τα χαρτιά και τα φυσικά τους τοπία, δίνοντάς τους νέα συμφραζόμενα και νέες σχέσεις, χαιρετίζουμε την νέα εικαστική παρουσία του πολυσχιδούς τεχνίτη Νίκου Ζήβα.

*

Λένε ότι οι πρώτες «συνεικόνες» (όπως ονόμασε ο Ελύτης τις χαρτώες συνθέσεις ετερόκλητων μορφών που και ο ίδιος αυστηματικά υπηρέτησε) ξεκίνησαν από τη βικτωριανή Αγγλία, όπου σε σχέδια φυτικών συνθέσεων επικολλούσαν φωτογραφίες για να δημιουργήσουν οικογενειακά δένδρα. Στα πρώιμα εντυπωσιακά έργα περιλαμβάνεται το χειροποίητο Blood Book του Άγγλου ερασιτέχνη John Bingley Garland (1781-1875). Επίσημοι «πατέρες» του είδους ως Τέχνη θεωρούνται ο Μπρακ («Νεκρή φύση», 1912) και ο φίλος του ο Πικάσο που τον ακολούθησε («Νεκρή Φύση με ψάθινη καρέκλα», 1912), ερευνώντας τους κόσμους των δυνατοτήτων μια τεχνικής που μπορούσε να αξιοποιηθεί και η οποία μορφοποιήθηκε ακόμα και ως οπτική επέκταση του λεκτικού «εξαίσιου πτώματος» των υπερρεαλιστών αργότερα, δρομολογώντας τις εξαγγελίες της ποπ-αρτ. Διακρίνονται διάφορες αισθητικές κατηγορίες κολάζ («κολλημένων χαρτιών»): Κυβιστικά, φουτουριστικά (Giacomo Balla, Umberto Boccioni), ready made, ντανταϊστικά (Hannah Höch, Romare Bearden, Kurt Schwitters), φροτάζ (τρίψιμο μολυβιού σε χαρτί πάνω από ανισόπεδη επιφάνεια), φωτομοντάζ (David Hockney), φωτομωσαϊκά κλπ.
Γεωγραφικά το είδος άνθισε στην Κεντρική Ευρώπη, φθάνοντας μέχρι την Αγγλία και την Ισπανία και διαχύθηκε στην Αμερικανική ήπειρο. Πολλοί καλλιτέχνες ασχολήθηκαν με το ύφος αυτό (Robert Rauschenberg, Martha Rosler, John Stezaker, Ray Johnson, Barbara Kruger, Wangechi Mutu, Joe Webb), με κορυφαίο τον Μax Ernst. Όλα σχεδόν τα έργα αυτής της τεχνικής διακρίνονται για το χιούμορ και τον λυρισμό τους, ενώ τα περισσότερα συνδυάζουν τυπωμένο υλικό, σχέδιο-χρώμα και (έντυπη ή αυθεντική) φωτογραφία, παρτιτούρες κλπ.
Τα υλικά που χρησιμοποιούνται είναι: χαρτιά, νήματα, χρώματα, μελάνια, υφάσματα, ταπετσαρίες, αποξηραμένα φυτά, μέχρι φύλλα χρυσού ή άλλων μετάλλων.
Οι συνήθεις πρώτες ύλες προέρχονται από έγχρωμα ή ασπρόμαυρα περιοδικά και εφημερίδες, χαρακτικά από εικονογράφηση βιβλίων ή από εκτυπώσεις έργων άλλων καλλιτεχνών που, καθώς απομονώνονται και εντάσσονται σε νέο γεωμετρικό σύνολο, αποκτούν καινούργιες «διαστάσεις».
Τεράστιο ρόλο στη δημιουργία ενός κολάζ παίζει ο τίτλος που του δίνει ο δημιουργός του και ο οποίος νοηματοδοτεί την όλη σύνθεση.

*

Η κεντρική ιδέα του κολάζ είναι «η δυνατότητα να σπάσει τις παραδοσιακές αφηγήσεις της εικόνας, εισάγοντας στοιχεία εκτός πλαισίου και δημιουργώντας παράλογες, ειρωνικές και ονειρικές σκηνές», κατά τον Γερμανό Franz Roh, πρόγονο κατά κάποια έννοια του Νίκου Ζήβα.
Ένας εικαστικός δημιουργός όπως ο Νίκος Ζήβας, που ξεχειλίζει από ποιητική ευγλωττία και από ρεαλιστική φαντασία, παίζοντας ανάμεσα στα μεγέθη και στα νοήματα που παράγουν τα ετερόκλητα εικονίσματα, συνθέτει στιγμιότυπα με κοινόχρηστες εικόνες από διαφημίσεις, αναπαραστάσεις ή μουσικές αψίδες που αναβλύζουν από κλασικά παραμύθια.
Μικροσκοπικοί άνθρωποι, αθύρματα στα χέρια κανονικών ανθρώπων, ιστοί αράχνης και ιστία φανταστικών πλεύσεων, λευκοί ουρανοί και μνημεία ηγεμόνων γιγάντια χέρια που ρυθμίζουν τα συμβάντα, η έρημος του γυμνού σώματος, ιπτάμενοι ιδαλγοί, καταδρομείς και πυραμιδομέτρες, κορμιά εγκλωβισμένα σε πολυτελείς συσκευασίες, γοτθικοί ευκτήριοι οίκοι μεταμορφωμένοι σε κοιτίδες εγκόσμιων απολαύσεων, μόδα, μπαρόκ και πολιτική, φθορά και αφθαρσία, θηρία, ερπετά και μεταμφιεσμένα έντομα, διάσπαση της προοπτικής, είναι το αποτέλεσμα των σύνθετων έργων του.

Δημήτρης Καλοκύρης

Τα κολάζ του Νίκου Ζήβα

Όπως περίπου σε όλα, έτσι και στο κολάζ απαιτείται πρώτη ύλη και σχεδιασμός. Τα έργα για τα οποία γράφεται το παρόν δεν αποτελούν εξαίρεση. O δημιουργός τους, εμπειρότατος και πλούσιος σε εμπνεύσεις κοινωνός (και) αυτής της καλλιτεχνικής ειδικότητας, ακολουθεί δοκιμασμένες τεχνικές και χωρίς να υποτιμά τη συμβολή της ψηφιακής τεχνολογίας προτιμά την παραδοσιακή διαδικασία του χειροποίητου.
Αν και δεν αμφισβητείται ότι τα μέσα επηρεάζουν ακόμη και τις ιδέες, ο σχεδιασμός των κολάζ του Νίκου Ζήβα μπορεί να εξετασθεί, να αναλυθεί και να συζητηθεί σε ικανό βάθος χωρίς ανάγκη επίκλησης ζητημάτων τεχνολογίας και μέσων.
Η καλλιτεχνική πράξη, ως δημιουργική μεταχείριση πρώτης ύλης και μέσων υπό τη συνεχή καθοδήγηση της διάνοιας, υπόκειται αναποφεύκτως σε υλικούς περιορισμούς, όπως γενικότερα όλη η ζωή μας, το αποτέλεσμά της, όμως, τα σημαινόμενα του καλλιτεχνικού έργου, μπορεί να είναι σχεδόν τελείως αυτόνομο.
Ως εκ τούτου το παρόν εστιάζεται αρχικά στην πρώτη ύλη ―επιλεγμένα αποσπάσματα φωτογραφιών δημοσιευμένων σε περιοδικά― και ακολούθως στα σημαινόμενα αυτών των κολάζ.

Ερώτημα: ποια ακριβώς είναι η πρώτη ύλη; τα περιοδικά, οι φωτογραφίες ή τα αποσπάσματα;
Απάντηση: ασφαλώς ολόκληρες οι φωτογραφίες, υπό την έννοια της ακατέργαστης πρώτης ύλης και ακολούθως τα αποσπάσματά τους υπό την έννοια μιας πρώτης κατεργασίας στην υπηρεσία της επικείμενης (σκοπούμενης-αναζητούμενης) νοηματοδότησης.

Οι αναγνώστες των κολάζ, συμπεριλαμβανομένου του γράφοντος, οφείλουν κατ’ αρχάς να τα βλέπουν ως ενιαίες, αυτοτελείς, άξιες θέας και ολικής πρόσληψης εικόνες, παρά ταύτα όμως, προσπαθούν εκ παραλλήλου (συνήθως εκ περιεργείας) να αναγνωρίζουν την πρώτη ύλη, τη συναρμολόγηση και τα συναφή τεχνικά χαρακτηριστικά τους. Κάθε τέτοια προσπάθεια, ως άσκηση παρατηρητικότητας και γνώσεων, έχει εκ πρώτης όψεως μόνον εξωκαλλιτεχνικό χαρακτήρα, όμως, στο βαθμό κατά τον οποίο αποκαλύπτει μέρος της καλλιτεχνικής πράξης συμβάλλει και στην καλλιτεχνική πρόσληψη. Στην καλύτερη περίπτωση διακρίνονται τα καταλλήλως συναρμοσμένα και ενίοτε ζωγραφικώς συμπληρωμένα ή συνενωμένα αποσπάσματα φωτογραφιών, ενώ πλην εξαιρέσεων, οι ολικές εικόνες προέλευσης των αποσπασμάτων παραμένουν άγνωστες. Υπ’ αυτούς τους όρους τα αναγνωρίσιμα αποσπάσματα είναι τα εξής (κατά αλφαβητική σειρά):

Άγαλμα γιγάντιο της Γαλλικής Δημοκρατίας στο Παρίσι (το βάθρο του σε άλλο κολάζ). Άγκυρα. Αλέκτωρ. Ανεμογεννήτρια. Ανθρωπάκι χαρτόκοπτο μαύρο. Άνδρας με μπλου τζιν και γυαλιά. Άνδρας με κόκκινο παντελόνι. Ανδρική κεφαλή εκ των όπισθεν. Ανδρική κεφαλή εντός στεφάνου, Άρτος. Άνοιγμα ή εσοχή τοίχου με κουρτίνα και προ αυτού έπιπλα (κάθισμα και κομότα με κηροπήγιο). Αμμόλοφοι ερήμου. Αυγά τηγανητά. Βάθρο νεοκλασικό. Βάρκα με πανί. άλλη βάρκα. Βιβλία δερματόδετα. Βιόλα. Γαλάζια πτυχωμένη επιφάνεια. Γεράκι. Γυμνή καλλονή. Γυμνή πλάτη. Γυναίκα γυμνή σε σκεπασμένη με λευκό σεντόνι πολυθρόνα. Γυναίκα με μαγιό και κόκκινη μπέρτα. Γυναίκα με κόκκινο φόρεμα. Γυναίκα με κόκκινο φόρεμα και δίσκο. Η ίδια γυναίκα σε άλλη φωτογραφία και άλλο κολάζ. Γυναίκα-μοντέλο μόδας. Γυναίκα που σκύβει. Γυναικείο μποτάκι. Δοχείο, τετράπλευρο με κυκλικό πώμα και πλούσια κόσμηση. Δισκοβόλος του Μύρωνος ζωγραφισμένος σε γυμνή οπτοπλινθοδομή (χρησιμοποίηση με δεξιά στροφή 9ο). Δισκοβόλος (ο προ του Παναθηναϊκού Σταδίου). Εκκλησία με θόλο και πολύφωτα. Ελαστικό αυτοκινήτου. Ελέφαντας. (άλλοι) ελέφαντες. Ελικόπτερο πολέμου. (άλλο) Ελικόπτερο πολέμου. Εσωτερικό παλατιού μπαρόκ. Θόλοι χωμάτινοι πτυχωτοί στη βόρεια Αφρική. Ιαγουάροι. Σκύμνος ιαγουάρος. (άλλος) μικρός ιαγουάρος. Καμπαναριό Αγίου Νικολάου στο Τσεπέλοβο. καντήλια με αντίβαρο. Καροτσάκι βρέφους. Κατάστρωμα πέτρινου γεφυριού. Καραβίδα. Κέικ σοκολάτας με φράουλες. Κεϋλανέζοι ψαράδες σε προβόλους πασσάλων, μερικοί εκ των οποίων δεν είναι κατειλημμένοι. Κλωστές. Κολυμβητής. Κουζινομάχαιρα. Κρεβάτι διπλό και επ’ αυτού δίσκος πρωινού με φρούτα. Μύγα. Ναός (γοτθ. ρυθμ.) του Αγίου Βίτου στην Πράγα (με ζωγραφικές συμπληρώσεις). Νιπτήρας μεταλλικός. Νερόφιδο. Ξυλοκοπτική φιγούρα αλόγου, Ομπρέλες. Παλιό κινηματογραφικό ζευγάρι. Πιρούνι. (μικρός) ποδοσφαιριστής. Ποτήρια κολονάτα. Πρόσοψη της Παναγίας των Παρισίων με νυχτερινό φωτισμό. Προσόψεις έξι παραδοσιακών οικιών στο Άμστερνταμ. Πύλη Saint-Denis στο Παρίσι. Πυραμίδες της Γκίζας (εξ αβλεψίας τα δεξιά τυπωμένα στα αριστερά). Πύλη ρωμαϊκού κτηρίου, τοξωτή. Πύλη τοξωτή με επάλξεις και κάγκελα. (άλλη) τοξωτή Πύλη. Ρολόι τσέπης με (ανοικτό) καπάκι, κουρδιστήρι και περιβάλλοντα αυτό κρίκο ανάρτησης. Ρολόι χεριού. Ρολόι επιτραπέζιο, λίαν πολυτελές. Σάλπιγγα. Σχοινί αριστερόστροφο. Σχοινί δεξιόστροφο. Σύννεφα κίτρινα και πιο ψηλά γαλάζιος ουρανός. Στρατιώτης με κράνος. Τρομπέτα με σχεδιαστική απόδοση του μουσικού ήχου της. Υδατογέφυρα λίθινη. Φίδι. Φολκσβάγκεν βαν. Φτερά αρπακτικού. Φτερωτό έντομο. Φωτιστικό επιτραπέζιο. Χαρτί διαφανές, Χάρτινο καλαμάκι πόσης. Χέρι αριστερό. Χέρι αριστερό με μαζεμένο μανίκι. Άλλο αριστερό χέρι. Χέρι δεξιό. Χέρι δεξιό με μακρύ μαύρο μανίκι. Χέρι δεξιό με ρολόι. (Άλλο) δεξιό αντρικό χέρι. (΄Ενα ακόμη) Χέρι δεξιό. Χορεύτρια.

Τα ως άνω υλικά τών κολάζ (περίπου 90 εικόνες και ολίγα αντικείμενα) είναι εξόχως ετερόκλητα και ωστόσο σε ικανό βαθμό συνδυαστά. Τούτο οφείλεται σε επιλογές του Νίκου Ζήβα, με κατ’ αρχάς ενδιαφέροντα αριθμητικά αποτελέσματα: χέρια σε 7 κολάζ, γυναίκες σε 10, κτίσματα σε 9, αγάλματα σε 4, ιαγουάροι σε 3, φίδια σε 2, λοιπά ζώα (και έντομα) σε 6. Ακόμη περισσότερο ενδιαφέροντες είναι οι αριθμοί συναρτήσει ποιοτικών χαρακτηριστικών: ανδρικές μορφές είναι μεν συχνές (σε 10 κολάζ), αλλά, εν αντιθέσει προς τη γυναικεία παρουσία, εμφανίζονται, με μία μόνον εξαίρεση, χωρίς γυμνότητα και σεξουαλικότητα: σε 3 κολάζ το άρρεν εμφανίζεται με ολόσωμη βαριά φόρμα εργασίας, σε 2, ως άγαλμα, σε δύο ως παιδί, και σε 2 ως μικρότατο ανδρείκελο, αντιληπτό αορίστως ως σημαίνον τον άνθρωπο, ή την ανθρωπότητα και όχι το ανδρικό στοιχείο. Άλλωστε στην τελευταία περίπτωση δεν προστίθεται ως απόσπασμα κάποιας φωτογραφίας, αλλά απλώς ζωγραφίζεται.
Από τεχνικής πλευράς, όπως ήδη αναφέρθηκε, ο Ζήβας επιμένει στο χειροποίητο. [...] Η διαδικασία περιέχει ουκ ολίγες δεξιοτεχνικά απαιτητικές ζωγραφικές επεμβάσεις: μαύρα ανθρωπάκια (π.χ. στις πυραμίδες), επισχεδιασμένες γραμμές, σκιές, επιχρωματισμοί (π.χ. στην Καραβίδα), τονικές εξάρσεις ή διαφοροποιήσεις εδαφών, σχεδιαστική δημιουργία θεματικού περιεχομένου (ιστός αράχνης, ροή ύδατος, θαλασσινή επιφάνεια, πτερά και άκρα μύγας, ουρά του νερόφιδου, τμήματα των πλευρών της γοτθικής εκκλησίας…) και πολλά άλλα.
Η χειροτεχνική διαδικασία έχει ως αποτέλεσμα την ορατότητα των μεταξύ τμημάτων αρμών και των έως ένα σημείο αναπόφευκτων διαφορών μεγέθους. Αλλά αυτά, ούτως ή άλλως, είναι τα πάγια χαρακτηριστικά του κολάζ, στις σύγχρονες απαρχές του (20^ός αι.): το συνοδεύουν σταθερά στην συνοδοιπορία του με τον σουρρεαλισμό και ταυτοχρόνως το διαχωρίζουν από τη ζωγραφική αυτού του κινήματος. Πολύ πιο κοντά στη σουρεαλιστική ζωγραφική μπορεί να πλησιάζουν σημερινά κολάζ εκτελούμενα με τα μέσα της ψηφιακής τεχνολογίας: επίτευξη της εκάστοτε επιθυμητής σχέσης μεγέθους των μερών, αναμορφωτικές επεμβάσεις μέσα σε κάθε μέρος, τέλεια απόκρυψη ασυνεχειών, όπου είναι επιθυμητή και ομάλυνση μεταβάσεων. Με τέτοια όμως χαρακτηριστικά αυτή η εργασία, ως ανήκουσα πλέον στη γενικότερη διαδικασία δημιουργίας σύνθετων εικόνων, απομακρύνεται από την ειδική κατηγορία του κολάζ. Αλλά αυτά υπερβαίνουν κατά πολύ τα όρια του παρόντος. Αρκεί μόνο να θυμηθούμε παλιότερες επινοήσεις με παρόμοια αποτελέσματα: (σε κάποια λαϊκά μουσεία ή συναφείς δημόσιους χώρους) ζωγραφικές ή φωτογραφικές παραστάσεις σκηνών δράσης γενικού ενδιαφέροντος με ανθρώπινες μορφές σε φυσικό μέγεθος, όπου όμως στη θέση ενός προσώπου υπάρχει επίτηδες κενό κατάλληλο να δεχθεί το πρόσωπο ενός επισκέπτη με συνηθέστερο σκοπό τη διασκέδαση και το οικείο φωτογραφικό ενθύμιο. Ακόμη πιο πίσω, σε αρχαίες εποχές, τι άλλο ήταν ζωγραφικές ή τρισδιάστατες απεικονίσεις πλασμάτων της φαντασίας, όπως π.χ. των κενταύρων; «κολάζ» σωμάτων ίππων και ανδρών (μεταγενεστέρως και γυναικών). Το θέμα, πέραν του αρχαίου συμβολισμού και των νεότερων φροϋδικών ερμηνειών, ήταν πάντοτε, χάρις στην αναντίρρητη εικαστική του αξία, εξόχως δημοφιλές. Άριστο παράδειγμα, ως εύρημα ανασκαφών στις υπώρειες του Πηλίου, ο σκελετός αρχαίου κενταύρου στο University of Tennessee, Knoxville.
Όπως ήδη ελέχθη, το κολάζ απαιτεί σχεδιασμό για τη δημιουργική χρήση της πρώτης ύλης του. Η διαδικασία όμως δεν είναι σαφώς προβλέψιμη, επειδή έγκειται στη σύνθεση μη αμοιβαίως συμβατών θεμάτων και μορφών. Αναγκαστικώς περιέχει πειραματικές δοκιμές ακόμη και τυχαίων συνδυασμών και ομοίως απόπειρες επινόησης νοήματος. Αλλά ας μη νομισθεί ότι τούτο συνιστά δυσεύρετη ειδικότητα. Αντιθέτως εμπίπτει σε μια πάγκοινη ιδιοτροπία του ανθρώπινου μυαλού: Να αναζητεί συνεχώς νοήματα, ακόμη και εκεί που δεν υπάρχουν (τελείως προχείρως, η καθ’ οδόν παρατήρηση αριθμών κυκλοφορίας επί πινακίδων αυτοκινήτων αποτελεί για πολλούς προσφιλή συνήθεια αναζήτησης συμμετριών, αριθμητικών προόδων, ασύμμετρων επαναλήψεων, σπάνιων συνδυασμών κ.α.). Αλλά η φράση «ύπαρξη νοήματος» δεν είναι τι το μονοσήμαντον, όπως η φράση «ύπαρξη ύδατος». Το δεύτερο ανήκει στη φύση, το πρώτο στη δημιουργική φαντασία. Σε αυτό το πλαίσιο πράγματα και καταστάσεις απασχολούν τη σκέψη μας και ως δυνητικοί φορείς νοήματος. Σε αυτό και μόνον στηρίζεται πάντοτε (και) η διαδικασία δημιουργίας και πρόσληψης καλλιτεχνικών έργων. Δεδομένου όμως ότι το είδος μας δεν διαθέτει άλλον κώδικα συνεννόησης ακριβέστερον εκείνου των λέξεων, η διαδικασία της νοηματοδότησης εικαστικών έργων από τον αποδέκτη και ορισμένως από τον δημιουργό τους δεν είναι επαρκώς προδιαγεγραμμένη. Τούτο ισχύει έτι περαιτέρω για τον σουρεαλισμό (βλ. το κείμενο του Δ. Καλοκύρη). Εάν τα εικαστικά έργα είχαν όντως τόσο σαφή νοήματα όπως εκείνα του ασκημένου Λόγου, η ύπαρξη σχετικών κειμένων θα ήταν περιττή. Η παράθεση, λοιπόν, τέτοιων κειμένων από τον Νίκο Ζήβα, προφανώς υποδηλώνει την εκ μέρους του αναγνώριση της αινιγματικότητας των εικόνων, πολύ περισσότερο, όμως, δηλώνει την επιθυμία του να συνοδεύσει αυτές της εικόνες με πλήρη νοήματος κείμενα, εμπνευσμένα από αυτές, για τα οποία (κείμενα) οι ίδιες λειτουργούν ως εύστοχη εικονογράφηση. Από το σημείο αυτό και πέρα, ο παρατηρητής των έργων είναι ελεύθερος να συντάξει δικές τους σκέψεις, λίαν ενδιαφέρουσες και, γιατί όχι, κοινοποιήσιμες, θα άξιζε όμως προηγουμένως να αφιερώσει λίγο χρόνο και στην ανάγνωση των συνοδευτικών κειμένων.
Όπως περίπου σε όλα, έτσι και στο κολάζ απαιτείται πρώτη ύλη και σχεδιασμός.

_{Μανόλης Κορρές}

______________

Τι όμορφο και περιπετειώδες να διαλέγεις τις εικόνες παλιών περιοδικών, να τις κόβεις με το κοπίδι ή με το ψαλίδι, να τις συνθέτεις να τις κολλάς, να τις ρετουσάρεις με το μολύβι η τον μαρκαδόρο, να χαίρονται τα χέρια σου ετούτη τη δημιουργία... Ξεσυνήθισαν τα χέρια των πολλών, αφού τα μάτια συνθέτουν πολλαπλές εικόνες με τον ταχύτατο ηλεκτρονικό Διαμεσολαβητή στερώντας τους την μυρουδιά αυτού του μικρού θαυμαστού βιώματος...