Αλληλογραφία με τη Μουντίτα. Νίκος Καζαντζάκης – Έλλη Λαμπρίδη 1927–1957

Εισαγωγή-Επιμέλεια-Σχόλια: Γιολάντα Χατζή


Η αλληλογραφία της Έλλης Λαμπρίδη με τον Νίκο Καζαντζάκη είναι ένας μακροχρόνιος διάλογος ανάμεσα σε δύο εξέχουσες φυσιογνωμίες της ελληνικής διανόησης. Είναι συγχρόνως ένας διάλογος ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που αγαπήθηκαν, ένιωσαν βαθιά φιλία ο ένας για τον άλλο και είχαν στενή σχέση και πνευματική επικοινωνία. Το ευρύ χρονολογικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται οι επιστολές που έχουμε στα χέρια μας (1927–1957) φωτίζει τη ζωή τους, τη σχέση τους, την πορεία τους, τις συνθήκες παραγωγής του δημιουργικού τους έργου. Συγχρόνως αποκαλύπτει τη διαρ-
κή επαφή τους με τα πνευματικά, καλλιτεχνικά και ιδεολογικά κινήματα, καθώς τόσο ο Καζαντζάκης όσο και η Λαμπρίδη είχαν σε όλη τους τη ζωή έντονη παρουσία σε ό,τι συνέβαινε στην εποχή τους.

Από την Εισαγωγή του βιβλίου

Αρχαία ελληνική τραγωδία και τελετουργία {Δέκα μελετήματα}

John Gould

{μτφρ: Βάιος Λιαπής}

Ο Τζων Γκουλντ (John Algernon Gould, 1927–2001) υπήρξε ένας από τους λαμπρότερους μελετητές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας. Σπούδασε στο πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ και δίδαξε στα πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του Σουώνση, πριν ολοκληρώσει τη σταδιοδρομία του στο πανεπιστήμιο του Μπρίστολ ως κάτοχος της έδρας αρχαίων ελληνικών Henry Overton Wills. Το ερευνητικό του έργο επικεντρώθηκε κυρίως στον Ηρόδοτο, στην αρχαία ελληνική τραγωδία και σε ζητήματα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας.

Η έκδοση του ΜΙΕΤ Αρχαία ελληνική τραγωδία και τελετουργία συγκεντρώνει δέκα αντιπροσωπευτικά μελετήματα προερχόμενα από τη συγκεντρωτική έκδοση των άρθρων και των διαλέξεών του με τίτλο Myth, Ritual, Memory, and Exchange (Oxford University Press, 2001). Η επιλογή, η οποία εστιάζει σε ζητήματα που αφορούν την αρχαία ελληνική τραγωδία στη σχέση της με την τελετουργία, αναδεικνύει το συνδυασμό ευρείας γνώσης του κλασικού κόσμου, στιβαρής φιλολογικής παιδείας και βαθιάς κατανόηση των μεθόδων της συγκριτικής ανθρωπολογίας που χαρακτηρίζει τις επιστημονικές προσεγγίσεις του Γκουλντ και προσδίδει στο έργο του την ιδιαίτερη αξία του. Τα ζητήματα που αναλύονται στις μελέτες του τόμου αφορούν μεταξύ άλλων την αρχαία τελετουργία της ικεσίας, το πρόβλημα της ουσιαστικής κατανόησης της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, θέματα σχετικά με τη διονυσιακή λατρεία και τη σχέση της με την τραγωδία, συνάμα όμως και πιο «τυπικά» φιλολογικά ζητήματα, όπως η διαγραφή των χαρακτήρων, η αφηγηματική υφή ή η γλώσσα του αρχαίου δράματος. Με αυτό τον τρόπο προσφέρεται για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό η ευκαιρία να γνωρίσει, στην καλειδοσκοπική ποικιλομορφία του, το έργο ενός από τους σημαντικότερους μελετητές του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.

Έρωτος αποτελέσματα. Τα στιχουργήματα

Ανώνυμος

{εισαγωγή - φιλολογική επιμέλεια: Ναταλία Δεληγιαννάκη}
{σύνταξη Γλωσσαρίου: Peter Mackridge}

Έρωτος αποτελέσματα ήτοι Ιστορία ηθικοερωτική με πολιτικά τραγούδια, Βιέννη 1792: ένα τρίπτυχο λογοτεχνικό έργο, δυο χρόνια μετά το πρωτοπόρο Σχολείον των ντελικάτων εραστών του Ρήγα, που συνυφαίνει οργανικά την αφήγησή του με φαναριώτικα στιχουργήματα, δημοφιλή τραγούδια τα περισσότερα, σε μια πρωτοφανή έντυπη «ανθολόγηση» μεγάλου αριθμού τους. Η καινοτόμος, όπως επιτυγχάνεται σε αυτό, συλλειτουργία πεζού και έμμετρου λόγου δεν αίρει την ειδικότερη σημασία της πυκνής συγκέντρωσης εδώ αυτών των αστικών στιχουργημάτων, η οποία προβάλλεται στον τίτλο και στον πίνακα «των περιεχομένων τραγωδίων» του βιβλίου και συνιστά, εκ των πραγμάτων, μια από τις παλαιότερες γνωστές συλλογές τους. Σήμερα, με την πλήρη σύγχρονη έκδοση του έργου, με ευχερέστερη την πρόσβαση (σε ψηφιακή και σε φωτοαναστατική μορφή) στη δυσεύρετη έκδοση του 1792 και με απαλλαγμένο πλέον, σε μεγάλο βαθμό, από προκαταλήψεις του παρελθόντος και ζωηρό το ενδιαφέρον για τη λυρική παραγωγή εκείνων των χρόνων, τα 132 τραγούδια, ραβασάκια, στίχοι, θρήνοι, συλλογισμοί και στοχασμοί του βιβλίου παρουσιάζονται λοιπόν αυτοτελώς στο σύνολό τους. Ένα σύνολο που συγκροτείται με ιδιαίτερη προσοχή και περιλαμβάνει πλάι στα παλαιότερα τραγούδια, που ακμάζουν πλήρως διαμορφωμένα τουλάχιστον από τα τέλη της δεκαετίας του 1760, ικανά δείγματα ανανέωσής τους στο κατώφλι μιας νέας γι’ αυτά εποχής.

Στην ίδια σειρά των χρηστικών εκδόσεων του ΜΙΕΤ με κείμενα νεοελληνικής και ξένης λογοτεχνίας κυκλοφορούν: Τέλλος Άγρας, Τα ποιήματα ♦ Στέφανος Σαχλίκης, Τα ποιήματα ♦ Διονύσιος Σολωμός, Η γυναίκα της Ζάκυθος ♦ Μολιέρος, Ο μισάνθρωπος

Ιμπέριος και Μαργαρώνα (Imperios and Margarona). The Rhymed Version

Κώστας Γιαβής

Critical edition with Introduction, Commentary and Index-Glossary. Editio princeps

Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του ΜΙΕΤ η ομοιοκατάληκτη μεσαιωνική / αναγεννησιακή μυθιστορία του Ιμπερίου και της Μαργαρώνας σε κριτική έκδοση του καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Κώστα Γιαβή.

Ο Ιμπέριος, ένα εκτενές αφηγηματικό ποίημα με περιπετειώδες και ρομαντικό περιεχόμενο, άγνωστου συγγραφέα, πρωτοτυπώθηκε στη Βενετία το 1543 και αποτέλεσε εκδοτικό φαινόμενο με 26 εκδόσεις έως το 1806. Το ποίημα ανήκει στην εναρκτήρια παραγωγή της νεοελληνικής λογοτεχνίας, με την οποία τα πρώτα ελληνικά τυπογραφεία κατασκεύασαν το αρχικό αναγνωστικό κοινό της νέας ελληνικής λογοτεχνίας. Η κομψή πλοκή των μόλις 1.046 στίχων εξακολουθεί να συγκινεί σήμερα. Ο πρίγκιπας της Προβηγκίας Ιμπέριος αναχωρεί από το οικογενειακό σπίτι για ένα μεγάλο ταξίδι στον κόσμο αναζητώντας την καταξίωση. Φτάνει στη Νάπολη, όπου τον ερωτεύεται η υπέροχη πριγκίπισσα Μαργαρώνα, κερδίζει το χέρι της σε τρομερή κονταρομαχία, παντρεύονται, αλλά χωρίζονται ακούσια. Ακολουθούν απίστευτες περιπέτειες. Ο Ιμπέριος γίνεται σπουδαίος ηγεμόνας στην Ανατολή, και η Μαργαρώνα ισάξιά του στη Δύση. Τελικά, σμίγουν με τρόπο θαυμαστό και βασιλεύουν ευτυχισμένοι.

Η κριτική έκδοση του Κώστα Γιαβή αναδεικνύει τη λογοτεχνικότητα του κειμένου και, χρησιμοποιώντας τα σύγχρονα εργαλεία της εκδοτικής και της συγκριτικής φιλολογίας, παρουσιάζει τον Ιμπέριο ως επίτευγμα των πολιτισμικών ανταλλαγών μεταξύ Δύσης και Ανατολής. Το κείμενο συνοδεύουν εκτενής Εισαγωγή και αναλυτικά πραγματολογικά και ερμηνευτικά Σχόλια, που βοηθούν τον αναγνώστη στην προσέγγιση και την απόλαυση του ποιήματος, και Γλωσσάριο. Το ποίημα εκδίδεται στα ελληνικά, με τα συνοδευτικά κείμενα στα αγγλικά.

Ο Κώστας Γιαβής είναι επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Εκπόνησε τη διδακτορική διατριβή του στο Πανεπιστήμιο του Cambridge. Υπήρξε μεταδιδακτορικός υπότροφος του Princeton και του Ιδρύματος Humboldt, ερευνητικός εταίρος του Harvard (Dumbarton Oaks), λέκτορας του Πανεπιστημίου Cornell και επισκέπτης καθηγητής της Γερμανικής Υπηρεσίας Ακαδημαϊκών Ανταλλαγών (DAAD) στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου. Τα ενδιαφέροντά του περιλαμβάνουν τη νέα ελληνική λογοτεχνία από το ύστερο Βυζάντιο μέχρι σήμερα, με έμφαση στα δημώδη κείμενα, την ποιητική της συνέχειας μεταξύ πολιτισμών και περιόδων, και τις προϋποθέσεις της νεωτερικότητας.

Ιογενής πνευμονία

Ζήσιμος Λορεντζάτος

{υστερόγραφο: Σταύρος Ζουμπουλάκης}

Με την «Ιογενή πνευμονία», κείμενο του Ζήσιμου Λορεντζάτου (1915–2004) που πρωτοκυκλοφόρησε το 2016 εκτός εμπορίου ως «Αντί ευχών», εγκαινιάζεται η νέα σειρά του ΜΙΕΤ «Αρχειοθήκη», η οποία θα περιλάβει αδημοσίευτα κείμενα (πεζά, ποιήματα, ημερολόγια, μαρτυρίες, επιστολές κ.ά.) που απόκεινται στα αρχεία του ΕΛΙΑ / ΜΙΕΤ καθώς και σε ιδιωτικά αρχεία. Στόχος της σειράς είναι να φέρει στο φως κείμενα άλλοτε κρυμμένα σε οικογενειακά αρχεία και άλλοτε προσιτά μόνο σε προϊδεασμένους ερευνητές.

Για το ιδιόμορφο αυτό γραπτό του Λορεντζάτου, που βρέθηκε στο αρχείο Λορεντζάτου του ΕΛΙΑ / ΜΙΕΤ και το οποίο μετέγραψε η Σοφία Μπόρα, σημειώνουμε, ενδεικτικά, από το Υστερόγραφο του Σταύρου Ζουμπουλάκη: «Το ανέκδοτο τούτο κείμενο, που αφηγείται μια προσωπική περιπέτεια υγείας, μπορεί να ξενίσει τον σταθερό αναγνώστη του συγγραφέα του. Ο Λορεντζάτος δεν ήταν εξομολογητικός, δεν μιλούσε για την ιδιωτική του ζωή ούτε καν στις φιλικές συναναστροφές. Τον ενοχλούσε πολύ και η παραμικρότερη ακόμη παρείσφρηση ιδιωτικών στοιχείων στη λογοτεχνία [...] Τη ζωή σου τη ζεις, δεν τη γράφεις, έλεγε και ξανάλεγε ο Λορεντζάτος, αυτό που γράφεις είναι μελέτες. Το να γράψει για τη ζωή του αποτελούσε, για εκείνον, ούτε λίγο ούτε πολύ, παρασπονδία».

Στις μετρημένες παρασπονδίες του, ο ίδιος ο Λορεντζάτος συγκαταλέγει «μια απόπειρα να περιγράψω (από αγάπη και μόνο για το μέρος) τη θαλασσινή γωνιά που γνωρίζω από τα παιδικά μου χρόνια και όπου κουβαλιέμαι ακόμα και πηγαίνω προσκυνητής στο νησί απ’ όπου κατάγομαι». Και παρόλο που ο συγγραφέας προσπαθεί να σβήσει τα προσωπικά στοιχεία από την αφήγησή του, είναι ολοφάνερο πως η περιπέτεια υγείας και η υπαρξιακή διαδρομή που τη συνοδεύει διαδραματίζονται στο νησί της καταγωγής του, την Κεφαλονιά.

Η καταγωγή του σύγχρονου νου. Τρία στάδια στην εξέλιξη της κουλτούρας και της γνωσιακής λειτουργίας

Merlin Donald

{μτφρ: Σταμάτης Ντώνιας}
{επιστημονική εποπτεία: Γιώργος Μαραγκός}

Το τολμηρό αυτό βιβλίο θέτει το κορυφαίο ερώτημα των επιστημών του ανθρώπου: πώς απέκτησε ο ανθρώπινος νους τις απαράμιλλες ικανότητές του; Αναζητώντας την απάντηση, ο συγγραφέας χαρτογραφεί την εξέλιξη της κουλτούρας και της γνωσιακής λειτουργίας του ανθρώπου, από τους πρωτόγονους προγόνους του έως την τεχνητή νοημοσύνη, και προτείνει μια πολυσυλλεκτική θεωρία για την ανάπτυξη της εκπληκτικής ανθρώπινης γνωσιακής ικανότητας.
Με μια συναρπαστική κατάδυση στην ανθρώπινη προϊστορία και ιστορία, ανασυνθέτει την πορεία της γνωσιακής μας εξέλιξης μέσα από τις αλλαγές της ανθρώπινης κουλτούρας, εξετάζοντας και συνδυάζοντας αρχαιολογικά, ανθρωπολογικά, ανατομικά και νευρολογικά δεδομένα. Αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο της συμβολικής σκέψης και της ομιλίας στη ραγδαία πολιτισμική άνοδο του είδους μας και δείχνει πώς η επινόηση εξωτερικών μέσων μνημονικής καταγραφής και οι τεχνολογικές αλλαγές επέδρασαν –και συνεχίζουν να επιδρούν– στην εξελικτική μας πορεία.

Ο Μέρλιν Ντόναλντ (1939) είναι ομότιμος καθηγητής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κουήνς, στο Κίνγκστον του Οντάριο, στον Κανάδα. Το κατεξοχήν ερευνητικό του αντικείμενο, η προέλευση και η εξέλιξη της ανθρώπινης γνωσιακής λειτουργίας, συνδέει ποικίλα επιστημονικά πεδία, από τις θετικές επιστήμες μέχρι τις ανθρωπιστικές σπουδές.

Ο Μισάνθρωπος

Μολιέρος

{μτφρ: Χρύσα Προκοπάκη}

Ο Μισάνθρωπος, το κορυφαίο, κατά πολλούς, επίτευγμα του μεγάλου Γάλλου δραματουργού, είναι συνάμα ένα κομβικής σημασίας έργο του γαλλικού κλασικισμού, αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας γενικότερα. Κεντρικός χαρακτήρας του έργου είναι ο Αλσέστ, μια από τις πλέον εμβληματικές και διαχρονικές μορφές της μολιερικής πινακοθήκης: ο ανυποχώρητος ιδεαλιστής και ηθικολόγος, που αξιώνει μια κοινωνική ζωή χωρίς υποκρισία και κατά συνθήκη ψεύδη, θεμελιωμένη σε μια άνευ ορίων και άνευ όρων ειλικρίνεια ανεξαρτήτως κόστους. Η παρουσία ενός τέτοιου ανθρώπου στη γαλλική αυλική κοινωνία του 17ου αιώνα, της απόλυτης ενσάρκωσης όλων των κακών που εκείνος βδελύσσεται, παράγει ένα εκρηκτικό μείγμα και μια σειρά τραγελαφικών και συνάμα τραγικών περιπλοκών που θα επιφέρουν στο τέλος την πικρή απογοήτευση και τη γελοιοποίηση του ήρωα.

Με την κυκλοφορία του Μισάνθρωπου το ΜΙΕΤ εγκαινιάζει την έκδοση των τριών ιστορικών μολιερικών μεταφράσεων της Χρύσας Προκοπάκη – θα ακολουθήσουν σύντομα το Σχολείο των γυναικών και ο Αμφιτρύων. Πραγματικό μεταφραστικό επίτευγμα, οι έμμετρες αποδόσεις των τριών αυτών σημαντικών μολιερικών έργων από τη Χρύσα Προκοπάκη είναι εξάλλου συνυφασμένες και με τρεις κορυφαίες στιγμές της πρόσφατης ιστορίας του θεάτρου μας, καθώς ευτύχησαν να παρουσιαστούν από τον Λευτέρη Βογιατζή σε παραστάσεις που άφησαν, πραγματικά, εποχή.

Ο Σαίξπηρ σήμερα

Stephen Greenblatt

{μτφρ: Παναγιώτης Σουλτάνης}

Τρία κείμενα του μεγάλου σαιξπηριστή Στήβεν Γκρήνμπλατ για τη σημασία και την πρόσληψη του Σαίξπηρ σήμερα. Στα μικρά αυτά μελετήματα ο Γκρήνμπλατ στέκεται στη διαχρονική επικαιρότητα του σαιξπηρικού έργου και στην ικανότητά του να αποτελεί γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές κουλτούρες. «Μιλάμε για τα έργα του Σαίξπηρ», λέει ο Γκρήνμπλατ, «σαν να αποτυπώνουν σταθερά τις αρχικές του προθέσεις, αυτά όμως συνεχίζουν να κυκλοφορούν ακριβώς επειδή επιδέχονται τόσες μεταμορφώσεις. Έφυγαν από τον δικό του κόσμο, πέρασαν στον δικό μας και έγιναν κομμάτι δικό μας. Και όταν χαθούμε κι εμείς, θα συνεχίσουν να υπάρχουν, ίσως με κάποιες διακριτικές πινελιές από τη δική μας ζωή και τη δική μας μοίρα, και θα γίνουν κομμάτι άλλων ανθρώπων, τους οποίους αυτός δεν θα μπορούσε να είχε προβλέψει κι εμείς μετά βίας μπορούμε να τους φανταστούμε». Αφορμή για τα δύο πρώτα κείμενα υπήρξε η διοργάνωση ενός συνεδρίου για τον Σαίξπηρ στην Τεχεράνη το 2014 και το ανέβασμα της σαιξπηρικής κωμωδίας Αγάπης αγώνας άγονος στην Καμπούλ το 2005. Με το τρίτο κείμενό του ο Γκρήνμπλατ επιστρέφει στον Έμπορο της Βενετίας για να στοχαστεί πάνω στα θέματα της ξενοφοβίας και του αντισημιτισμού, σταθερές αρνητικές παρακαταθήκες του Δυτικού πολιτισμού, καταλήγοντας με τη διαπίστωση ότι «η κληρονομιά που μας άφησε ο Σαίξπηρ μάς προσφέρει τη δυνατότητα να δραπετεύσουμε από τα νοητικά γκέτο στα οποία ζούμε οι περισσότεροι».

Ο ΣΤΗΒΕΝ ΓΚΡΗΝΜΠΛΑΤ (1943), Αµερικανός σαιξπηριστής και ιστορικός της λογοτεχνίας, είναι καθηγητής στο Χάρβαρντ, στον τοµέα των Ανθρωπιστικών Σπουδών. Είναι επίσης επιµελητής της σειράς κριτικών εκδόσεων The Norton Shakespeare και της ανθολογίας The Norton Anthology of English Literature, και ανήκει στα ιδρυτικά µέλη της φιλολογικής επιθεώρησης Representations. Το 2016 τιµήθηκε µέ το νορβηγικό βραβείο Χόλµπεργκ. Το 2012 κέρδισε το βραβείο Πούλιτζερ και το 2011 το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου, και τα δύο για το έργο του Παρέγκλισις (MIET 2017). Έχει δώσει αξιόλογες σειρές διαλέξεων στη Φραγκφούρτη (Adorno Lectures), στο Πρίνστον (University Lectures) και στην Οξφόρδη (Clarendon Lectures) και έχει προσκληθεί ως επισκέπτης καθηγητής σε πολλά πανεπιστήµια. Στα σηµαντικότερα έργα του συγκαταλέγονται τα: The Rise and Fall of Adam and Eve (2017), Shakespeare’s Freedom (2010), Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare (2005), Hamlet in Purgatory (2002), Marvelous Possessions: The Wonder of the New World (1992), Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare (1980, 22005).