Η γυναικεία καλλιτεχνική δημιουργία στην Δύση

Η θέση των γυναικών στην ιστορία της Δυτικής Τέχνης, ως δημιουργών σπουδαίων έργων τέχνης, γλυπτών και άλλων καλλιτεχνημάτων καθώς και ως αντικειμένων της έμπνευσης των άλλων, παραμένει αντιφατική. Οι αναφορές στις σημαντικές γυναίκες ζωγράφους της Ευρωπαϊκής τέχνης είναι συγκριτικά λιγότερες σε σχέση με την εκτενή βιβλιογραφία που έχει αφιερωθεί στους άνδρες συναδέλφους τους. Για τις γυναίκες ζωγράφους, η ανακάλυψη και η αποκατάσταση της χαμένης καλλιτεχνικής τους παράδοσης εκδηλώνεται ως επιτακτική ανάγκη.
Η ιστορική και κριτική αξιολόγησή τους έχει αποδειχτεί ότι είναι αδύνατο να διαχωριστεί από τις ιδεολογίες που καθορίζουν τη θέση τους στη Δυτική κουλτούρα. Οι γυναίκες ζωγράφοι βίωναν το φύλο τους ως εμπόδιο για την επίτευξη των καλλιτεχνικών τους στόχων και συχνά το έργο τους εκλαμβάνεται ως αντιστάθμισμα στην πλήρως αποκατεστημένη ανδρική καλλιτεχνική παράδοση.
Η εικοσαετής έρευνα φεμινιστριών ιστορικών της Τέχνης και ερευνητριών παρουσιάζει τις αισθητικές και ιδεολογικές τάσεις που σφυρηλάτησαν την σχέση των γυναικών με την ιστορία της Τέχνης και τις οπτικές Τέχνες και ανέδειξαν τον τρόπο με τον οποίο οι ιδέες για την αναπαράσταση τέμνουν τις αντιλήψεις για τη θηλυκότητα. Εφαρμόζοντας την μεθοδολογία της Ιστορίας της Τέχνης ―αλλά και ταυτόχρονα αμφισβητώντας τα συμπεράσματά της κάτω από την κριτική του φεμινιστικού λόγου― η σύγχρονη έρευνα στον τομέα της γυναικείας καλλιτεχνικής δημιουργίας στη Δύση παρουσιάζει μια περιεκτική και εμπνευσμένη ματιά σε δέκα αιώνες γυναικείας ενασχόλησης με τον τομέα των Καλών Τεχνών.
Η μελέτη της σχετικής βιβλιογραφίας ενημερώνει για την πορεία ανάδειξης των καλλιτέχνιδων μέσα από τις μεσαιωνικές συντεχνίες, τα αναγεννησιακά εργαστήρια και, στη συνέχεια, μέσα από τις επίσημες Ακαδημίες των Καλών Τεχνών, η εγκαθίδρυση των οποίων συνέπεσε με την άνοδο και σταθεροποίηση των Ευρωπαϊκών μοναρχιών. Μετά το τέλος του 19^ου αι., η γυναικεία καλλιτεχνική δημιουργία ακολούθησε μια ολοένα αυξανόμενη πορεία. Άλλωστε όλοι, λίγο ως πολύ, γνωρίζουμε τις αφαιρετικές συνθέσεις της Μπάρμπαρα Κρούγκερ, τις φωτογραφίες της Σίντι Σέρμαν και τους σουρεαλιστικούς πίνακες της Φρίντα Κάλο. Ακόμα αρκετά στοιχεία είναι γνωστά για τις Ιμπρεσιονίστριες Μορισό και Κασά, μολονότι οι αναφορές στις δύο αυτές σημαντικές φυσιογνωμίες είναι συγκριτικά λιγότερες σε σχέση με την εκτενή βιβλιογραφία που έχει αφιερωθεί στους άνδρες συναδέλφους τους. Σχεδόν, εντελώς, άγνωστες, όμως, στο κοινό είναι οι γυναίκες ζωγράφοι τριών και πλέον αιώνων, από τις αρχές του 15^ου ως τα μέσα του 19^ου αι. περίπου.

Ως παράδειγμα, μπορούμε να αναφέρουμε τη ρομαντική ζωγράφο Ροζά Μπονέρ, γνωστή για τη σκανδαλώδη, την εποχή εκείνη, συνήθειά της να επισκέπτεται ντυμένη με ανδρικά ρούχα τα σφαγεία των ζώων για να μελετήσει από κοντά την ανατομία τους. Η  Μπονέρ επιχείρησε την έξοδο στον καλλιτεχνικό στίβο καταφεύγοντας στη χρήση ανδρικής μεταμφίεσης ως έναν εναλλακτικό τρόπο για να προσεγγίσει χώρους που ήταν απαγορευμένοι στο γυναικείο φύλο. Αξίζει ακόμα να σταθούμε στην ιδιόρρυθμη εκείνη ομάδα Αμερικανίδων καλλιτέχνιδων, οι οποίες εγκαταστάθηκαν στην Ιταλία, στις αρχές του 19^ου αι. ιδρύοντας μια καλλιτεχνική αδελφότητα και απαιτώντας αυστηρή πειθαρχία από τα μέλη της που ήταν αποκλειστικά γυναίκες.

Κατά τον 190 αιώνα, τα χρόνια δηλ. πριν και μετά τη Γαλλική επανάσταση, χαρακτηριστικό παράδειγμα γυναικείας ενασχόλησης με τις Καλές τέχνες αποτελεί η Γαλλίδα Ελιζαμπέτ Βιζέ Λε Μπρεν, προσωπική ζωγράφος της άτυχης βασίλισσας Μαρίας-Αντουανέτας και άξιο μέλος της δραστήριας εκείνης τάξης λόγιων γυναικών, οι χαρακτήρες των οποίων σκιαγραφήθηκαν σε έργα της εποχής, όπως π.χ. στις  Σοφολογιότατες του Μολιέρου ή στις Επικίνδυνες σχέσεις του Λακλό.

Στην αρχή της μεγάλης αυτής γραμμής γυναικών ζωγράφων του παρελθόντος, συναντά κανείς ένα πλήθος δημιουργών που εργάστηκαν στα αναγεννησιακά και μεταναγεννησιακά εργαστήρια και των οποίων τα ονόματα αναφέρουμε εδώ επιγραμματικά: Μαριέτα Ρομπάστι, Ελιζαμπέτα Σιράνι, Αρτεμισία Τζεντιλέσκι, Ροζάλμπα Καριέρα. Όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε διαβάζοντας τις ιστορικές πηγές, οι φιλοδοξίες τους για ανάδειξη εμποδίστηκαν συχνά με βίαιο τρόπο από το ανδρικό καλλιτεχνικό κατεστημένο της εποχής.

Η μελέτη και η ιστορική αποκατάσταση του έργου των γυναικών δημιουργών θέτει πραγματικά κρίσιμα ερωτήματα για την δημιουργία του έργου τέχνης: αν δηλ. η παραγωγή της Τέχνης εξαρτάται αποκλειστικά από το ταλέντο ενός και μόνο δημιουργού, πώς επιδρά στο μαθητή της τέχνης το εκπαιδευτικό σύστημα, με ποιο τρόπο τα προβαλλόμενα μέσω της διαφήμισης σεξουαλικά κλισέ διαμορφώνουν την αναπαράσταση των δύο φύλων. Τα ερωτήματα αυτά παρουσιάζονται εμφατικά στο έργο των σύγχρονων γυναικών που δραστηριοποιούνται στον τομέα των εικαστικών τεχνών.
Οι γυναίκες δημιουργοί του εικοστού αιώνα αναπτύσσουν μια διευρυμένη αίσθηση του πολιτικού που χαρακτηρίζεται από έναν επαναπροσδιορισμό του εννοιολογικού περιεχομένου της Ιστορίας της Τέχνης και της επίδρασής της στο κοινωνικό σώμα. Στην καλλιτεχνική δημιουργία της Μπάρμπαρα Κρούγκερ αναπαρίσταται η πολυπλοκότητα της διαδικασίας κατά την οποία οι κοινωνικές δομές ασκούν ρυθμιστικό ρόλο στις φυλετικές ανισότητες μέσα από την καθιέρωση μοντέλων που ρυθμίζουν τη σεξουαλικότητα, την ηθική, την οικογένεια, τη μόρφωση κ.λ.π.
Το έργο της Μπάρμπαρα Κρούγκερ περιλαμβάνει κολάζ , διαφημιστικές αφίσες και εικόνες που δημοσιεύτηκαν σε περιοδικά και τον ημερήσιο τύπο. Οι εικόνες αυτές δείχνουν ότι η εξουσία δεν λειτουργεί συγκεντρωτικά αλλά είναι διάχυτη, αποκεντρωμένη και κατά συνέπεια ανώνυμη. Το ανθρώπινο υποκείμενο δομείται από τις ίδιες εκείνες κοινωνικές δυνάμεις πάνω στις οποίες διεκδίκησε τον έλεγχο.
Αντίθετα με τις ζωγράφους των προηγούμενων αιώνων οι οποίες έζησαν και δημιούργησαν μέσα σε συνθήκες βασιλικών ή μοναρχικών καθεστώτων, η Κρούγκερ εκφράζει τον πλουραλισμό και τη πολυσυλλεκτικότητα της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αναθεωρεί την παραδοσιακή ερμηνεία της εξουσίας όπως αυτή βρίσκεται ενσωματωμένη σ’ ένα βασίλειο, ένα κράτος ή ένα δικαστικό όργανο.

Ως επίλογο στην συνοπτική αυτή ανασκόπηση της γυναικείας πολιτιστικής κληρονομιάς, θα πρέπει να τονιστεί ότι το θεσμικό πλαίσιο που οδήγησε στην παρεμπόδιση της μελέτης του πολυσήμαντου έργου των γυναικών ζωγράφων αρχίζει σταδιακά να αποσυντίθεται. Οι τομείς των γυναικείων σπουδών και οι παρεμβάσεις του φεμινιστικού κινήματος στην ακαδημαϊκή κοινότητα δημιουργούν νέα δίκτυα γνώσης που ενοποιούν το φάσμα των γυναικείων καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων και προβάλλουν πρωτοποριακούς και ρηξικέλευθους τρόπους αντιμετώπισής του.

_{ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ}

Chadwick , Whitney; Women, Art & Society. Thames & Hudson, Λονδίνο 1992
Linker, Kate; Love for Sale:The words and pictures of Barbara Kruger. Harry N. Abrams, Nέα Υόρκη, 1990
Nochlin, Linda; Women, Art and Power & Other Essays. Harper & Row, ΗΠΑ (1989), 1991
Parker Rozsika & Pollock Griselda; Old Mistresses. Women, Art & Ideology. Routledge & Kegan Paul, Λονδίνο-Νέα Υόρκη 1981