Η κλίμακα στο έργο του Rem Koolhaas ― Το ανοίκειο και η έκλυση άγχους

Ηεισήγηση αυτή παρουσιάστηκε στην ημερίδα χώρος και ψυχολογία στις 23 Μαΐου 2025, στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου (ΚΑΜ) στα Χανιά και διαπραγματεύεται έννοιες που συναντώνται σε δύο διαφορετικές γνωστικές περιοχές, στην Αρχιτεκτονική και στην Ψυχανάλυση. Ο διάλογος αυτών στη σύγχρονη συνθήκη, μπορεί να συμβάλλει σε νέες έννοιες και εργαλεία που η αρχιτεκτονική θεωρία και ο σχεδιασμός μπορούν να αξιοποιήσουν κατάλληλα.
Ένας από τους σημαντικούς εκπροσώπους της αρχιτεκτονικής θεωρίας ο Antony Vidler, διερεύνησε τα σημεία συνάντησης της ψυχαναλυτικής και της χωρικής σκέψης, προκειμένου να εντοπιστούν μορφές φοβίας και άγχους που σχετίζονται με χωρικές στρεβλώσεις, και προκαλούν δυσφορία στο σύγχρονο υποκείμενο. Μέσα από εκτενή έρευνα των θεωριών του χώρου, και αντίστοιχη ιστορική έρευνα των χωρικών φοβιών, στο έργο του Warped Space, επικεντρώθηκε στον κλειστοφοβικό αρχιτεκτονικό και αγοραφοβικό αστικό χώρο και τις «φοβίες της ύστερης νεωτερικότητας, όπως αυτές συναντώνται σε εμβληματικά κτίρια της σύγχρονης αρχιτεκτονικής.
Είναι μεγάλος ο αριθμός των κτιρίων που ανεγείρονται σήμερα με μοναδικό στόχο τον εντυπωσιασμό, με κύριο γνώρισμά τη μεγέθυνση, την αισθητική υπερβολή και τη μορφολογική ακρότητα. Ωστόσο, τα κτίρια αυτά δεν προσφέρονται για περαιτέρω διερεύνηση γιατί δεν έχουν τις χωρικές ποιότητες που συναντούμε στο έργο του Koolhaas.

Rem Koolhaas

Ο Ολλανδός αρχιτέκτονας Rem Koolhaas είναι ένας ευφυής δημιουργός της αρχιτεκτονικής πρωτοπορίας και ο βασικός αναγνώστης του μετανεωτερικού χώρου. Τα έργα του εισάγουν τις τελευταίες δεκαετίες στο προσκήνιο, τη χωρική μεγέθυνση ως βασική παράμετρο του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Πρόκειται για έναν αρχιτέκτονα «oξυδερκή, που από πολύ νωρίς επιχείρησε την καταγραφή και την ερμηνεία των χαοτικών δυνάμεων της μεγαλούπολης, μελετώντας έννοιες όπως η πυκνότητα, η μεγάλη κλίμακα, η μαζική αστικοποίηση».. Mε το έργο του «ερευνά μια αρχιτεκτονική του ασυνείδητου, της πρακτικής του πανικού μια αρχιτεκτονική που επιχειρεί να εντατικοποιήσει το αστικό συμβάν, όπως αναφέρει στην κριτική της ανάλυση για το έργο του Koolhaas η Δ. Χατζησάββα αναφέρει: Ο ίδιος άλλωστε περιγράφει την αρχιτεκτονική του ως μια «χαοτική περιπέτεια». Έννοιες που πολύ νωρίς προέβλεψε ότι αντιστοιχούν στη χωρική εμπειρία των μεγαλουπόλεων. Οι προσεγγίσεις του αυτές αναδεικνύουν τις ιδιότητες εκείνες που θα διερευνήσουμε στο έργο του Koolhaas, ως προς την αίσθηση του ανοίκειου, στην οποία υποβάλλεται ο χρήστης των κτιρίων του. Το ανοίκειο ως μια έννοια που εισήγαγε ο Freud και μελέτησε ο Lacan στο 10^ο σεμινάριο για το άγχος (σ. 190).

Ο Rem Koolhaas και η πολυπλοκότητα της μεγάλης κλίμακας στο έργο του

Ο Rem Koolhaas εισήγαγε την έννοια του bigness (της μεγάλης κλίμακας) με το πρωτοποριακό του βιβλίο το S,M,L,XL, από το 1995, μια εποχή συνδεδεμένη με τη μεγέθυνση της οικονομίας, της αγοράς και της παγκοσμιοποίησης.

EΡΓΑ

Ίδρυσε το 1975 το αρχιτεκτονικό γραφείο OMA. Χαρακτηριστικά του έργα μεγάλης κλίμακας μεταξύ πολλών σημαντικών είναι οι δύο προτάσεις για τις ακόλουθες βιβλιοθήκες:

Η 1^η πρόταση που υποβλήθηκε στον αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για την Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας το 1989, προέβλεπε τη δημιουργία διαφόρων μικρότερων βιβλιοθηκών που περιέχονταν διάσπαρτες ανάμεσα σε κενά σε ένα ενιαίο κέλυφος κτιρίου, τη στιγμή που η ψηφιακή επανάσταση ήταν έτοιμη να εξαλείψει την αναγκαιότητα για υλική ενσάρκωση της έννοιας της βιβλιοθήκης.
Οι ίδιοι οι ΟΜΑ (S.M.L.XL. Σ612-616) αναφέρουν για τη μελέτη αυτή: «οι μεγάλοι εσωτερικοί δημόσιοι χώροι ορίζονται ως απουσίες κτιρίων, ως κενά που χαράσσονται από το πληροφοριακό στερεό. Επιπλέουν στη μνήμη ως πολλαπλά έμβρυα, το καθένα με τον δικό του τεχνολογικό πλακούντα».
Η πρόταση αυτή του Koolhaas όπως υπογραμμίζει η Δ. Χατζησάββα (σ. 189, 190) στο βιβλίο της Σύγχρονες Αρχιτεκτονικές Θεωρήσεις, συγκεντρώνει όλα εκείνα τα εμβληματικά στοιχεία που την καθιστούν, σημείο καμπής για την αρχιτεκτονική, καθώς εισάγει μια πειραματική επεξεργασία της ελεύθερης τομής και της τοπολογίας πολλαπλών διασυνδέσεων.

Μια ακόμη ιδιαιτερότητα αυτού του έργου όπως σημειώνει ο Vidler είναι ότι επαναδιατυπώνεται η έννοια της διαφάνειας, όπου εδώ η διαφάνεια νοείται ως στερεό και όχι ως κενό. Με τους εσωτερικούς όγκους να σκαλίζονται ως κρυστάλλινοι όγκοι αιωρούμενοι, και στη συνέχεια να αναπαρίστανται στην επιφάνεια του κύβου ως σκιώδεις παρουσίες, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ως διφορούμενες οντότητες που δημιουργούν ένα παιχνίδι διαφορετικών οπτικών πυκνοτήτων. (Vidler. Τhe Architectural Uncanny, σ. 221)

Στη 2η μελέτη για την Κεντρική Βιβλιοθήκη του Σιάτλ, έργο που ολοκληρώθηκε το 2004, η βιβλιοθήκη αντιμετωπίζεται ως ένας δυναμικός αστικός χώρος, όπου βιώνει κανείς τη χωρική εμπειρία της μεγαλούπολης. Η δομή του κτιρίου και η τομή του είναι αντισυμβατική, με στοιβαγμένους όγκους σε ελεύθερη διάταξη, που τοποθετούνται με βάση διαγράμματα ανάλυσης του προγράμματος του κτιρίου. Μια εναλλασσόμενη αίσθηση μεγάλης και επιβλητικής κλίμακας, με μικρές χαμηλού ύψους περιοχές συνάντησης και ανάπαυσης, δημιουργούν μια αλληλουχία χώρων που εντείνει τη χωρική εμπειρία. Κεκλιμένοι τοίχοι και αβέβαιες κατευθύνσεις, δημιουργούν μια άβολη σχέση μεταξύ σώματος και κτιρίου, και μπορούν να δημιουργήσουν μια έντονη σωματική διέγερση, αλλά και διανοητική εγρήγορση.

CCTV Headquarters, Πεκίνο

Το 3^ο έργο των ΟΜΑ η έδρα της Κεντρικής Τηλεόρασης της Κίνας CCTV αφορά έναν ουρανοξύστη 51 ορόφων. Ένα κτιριακό σύμπλεγμα που σχηματίζεται από ένα ζευγάρι ενωμένων πύργων και αποτελεί μια από τις πιο εντυπωσιακές αναπαραστάσεις του Bigness στην αρχιτεκτονική του Koolhaas. Με ύψος 234 μέτρα, το κτίριο αψηφά την τυπική μορφή του ουρανοξύστη και αντί για ένα κάθετο πύργο, κάμπτεται σε έναν συνεχή βρόγχο, δημιουργώντας ένα τεράστιο δίκτυο διασυνδεδεμένων χώρων, που δημιουργεί μια πόλη μέσα στην πόλη του Πεκίνου.
Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός εδώ ανατρέπει τις οικείες σταθερές της αντίληψής μας για τη στατική επάρκεια, και εισάγει χωρικές ιδιότητες που αντιστοιχούν στην ταραχώδη εμπειρία της μητρόπολης που ιστορικά συνδέεται με τη χωρική δυσφορία.

Οι Χωρικές Φοβίες ιστορικά

Οι εκδηλώσεις του χωρικού άγχους ιστορικά σημειώνονται για πρώτη φορά από τον Pascal τον Γάλλο μαθηματικό, φυσικό, και φιλόσοφο του 17ου αιώνα υπό την μορφή της αγοραφοβίας και της κλειστοφοβίας. Στο έργο του Warped Space ο Vidler αναφέρεται στην έμμονη φοβία του Pascal για το κενό και το άπειρο, αλλά ταυτόχρονα και στον φόβο του πεπερασμένου χώρου, καθώς: «ήταν ο ίδιος ο Pascal αυτός που υποστήριξε ότι εφόσον ένας χώρος μπορεί να επεκτείνεται επ’ άπειρον μπορεί και να συρρικνωθεί επ΄άπειρον» Έτσι ο γεωμετρικός χώρος και οι αντιθετικές έννοιες άπειρου και πεπερασμένου χώρου, αναδεικνύουν τις αλληλοσυνδεόμενες εκδηλώσεις χωρικού άγχους, που είναι η αγοραφοβία και η κλειστοφοβία.
Στην έννοια της αγοραφοβίας αναφέρθηκε επίσης και ο Βιεννέζος αρχιτέκτονας Camillo Sitte το 1899, επισημαίνοντας την απουσία ορίων και την φαινομενική απεραντοσύνη στις γιγαντιαίες μοντέρνες πλατείες, με την «χάσκουσα κενότητά τους» όπως αναφέρει όπου: «οι κάτοικοι εμβολίζονται από τον συρμό της αγοραφοβίας». (Α. Vidler, σ. 46, 48, 50, 51).

Το ανοίκειο στην ψυχανάλυση

Οι χωρικές φοβίες, ωστόσο φωτίζονται πληρέστερα μέσα από το πρίσμα της μελέτης του Freud για το Ανοίκειο. Ο Sigmund Freud με το έργο του αυτό (Das Unheimliche) το 1919, ανιχνεύει την άλλη όψη του μεγαλειώδους, του γοητευτικού, και στρέφει το ενδιαφέρον του σε ένα παραμελημένο πεδίο της αισθητικής, που είναι το ανοίκειο. Όπως μας λέει ο ίδιος το ανοίκειο είναι μια μορφή του τρομακτικού (Unheimliche), η οποία ανάγεται σε κάτι παλαιόθεν γνωστό και οικείο (Heimliche ) «…Δεν είναι κάτι νέο ή ξένο αλλά είναι κάτι οικείο στην ψυχική ζωή που η απώθηση αποξένωσε από αυτήν» (Freud, Ανοίκειο, σ.  13,14, 15, 48).
Ένα ακόμη στοιχείο του ανοίκειου απορρέει από την αμφιβολία μεταξύ έμψυχου και άψυχου αντικειμένου, για την ύπαρξη ή όχι ζωής σε ένα εκ πρώτης όψεως άψυχο αντικείμενο (σ.36 Ανοίκειο).
Πριν από οτιδήποτε άλλο ωστόσο ο Freud, επιδίδεται σε αναλυτικές γλωσσολογικές επεξεργασίες του όρου Unheimliche με την επισήμανση του κοινού τόπου heim που είναι υπό την ευρεία έννοια το σπίτι, ο οίκος, όπως και η σημασία του μύχιου και μυστικού (SF σελ. 9, 69).

ΑΓΧΟΣ
Από τον Freud στον Λακάν

Στο 10^ο σεμινάριο για το άγχος ο Λακάν συνδέει το άγχος με την εμπειρία του ανοίκειου και επισφραγίζει το συμπέρασμα του Freud ότι «Ο ορισμός του unheimlich [ανοίκειου] είναι το ότι είναι heimlich [οικείο]» και συνεχίζει λέγοντας: «Εάν η λέξη heim έχει κάποιο νόημα στην ανθρώπινη εμπειρία είναι ότι εκεί βρίσκεται το σπίτι του ανθρώπου» (Ζ. Λακάν Σ 57).
Σύμφωνα με τον Bachelard οικείοι είναι οι χώροι που μπορούν να απαλύνουν τον ανθρώπινο ψυχισμό, είναι τα μυστικά δωμάτια, οι κρύπτες, οι μυστικές γωνιές, οι χώροι της μέγιστης οικειότητας που ανάγονται στην αρχετυπική καλύβα, μια καλύβα αυτού του οίκου της ψυχής. (Α. Αρτινός, σ. 45,46).
Στο επίκεντρο του ανοίκειου λοιπόν έχουμε το οικείο και αυτό το παράδοξο, είναι που προκαλεί την έκλυση δυσφορίας και άγχους μέσα σε χωρικές κτιριακές συνθήκες που σε μια πρώτη επαφή αναγνωρίζονται ως οικείες. Η συμπαρουσία του ανοίκειου με το οικείο μας διευκολύνει να εντοπίσουμε τα στοιχεία εκείνα, μέσω των οποίων το υποκείμενο συνδέεται με την οικεία κλίμακα των προσωπικών του αναπαραστάσεων που ενυπάρχουν μέσα στη μεγεθυμένη κλίμακα. Ενώ την ίδια στιγμή το υποκείμενο δυσφορεί γιατί η μεγεθυμένη μητροπολιτική κλίμακα επιβάλλει την δική της αποσύνδεση.

Freud και Le Corbusier

Την έννοια του ανοίκειου ανιχνεύουμε επίσης σε προσεγγίσεις κοινές ανάμεσα στην ψυχανάλυση και την αρχιτεκτονική αναφορικά με την αισθητική κατηγορία του «υψηλού», σε δυο εμβληματικές περιπτώσεις της Αρχιτεκτονικής και της Ψυχανάλυσης αντίστοιχα, τον Le Corbusier και τον Freud. Σύμφωνα με τις δικές τους καταγεγραμμένες μαρτυρίες, και οι δύο βρέθηκαν αντιμέτωποι κατά την επίσκεψή τους στην Ακρόπολη, με κάποιες κοινές ψυχικές και συναισθηματικές αντιδράσεις: Δισταγμό, έξαψη, καθυστέρηση της επίσκεψης και αναβολή στην εκπλήρωση της επιθυμίας τους.
Ο Le Corbusier αναφέρει επί λέξει, κατά την επίσκεψή του στην Ακρόπολη το 1911 «ο πυρετός μου τράνταζε τα σωθικά. Είχαμε φτάσει στην Ακρόπολη στις 11 το πρωί, ωστόσο σκαρφίστηκα χιλιάδες προσχήματα για να μην ανεβώ ευθύς αμέσως. Το να δεις την Ακρόπολη είναι ένας ευσεβής πόθος που τρέφεις δίχως καν να διανοείσαι ότι θα τον πραγματοποιήσεις». Στη συνέχεια προσεγγίζοντας τον ιερό λόφο σημειώνει: «Σκαρφάλωσα στα τελευταία σκαλοπάτια και γυρνώντας ξαφνικά πίσω αντιλαμβάνεσαι δυο χιλιάδες χρόνια να καταλύονται, σε συναρπάζει μια τραχιά ποίηση, με το κεφάλι κρατημένο μες τις παλάμες, σωριασμένος σ΄ ένα απ΄ αυτά τα σκαλοπάτια του χρόνου, νιώθεις ένα βίαιο τράνταγμα που σε συγκλονίζει» (Le Corbusier 80-83). Με βάση αυτές τις καταγραφές των συναισθημάτων του Le Corbusier, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι η επιβολή της ανυπέρβλητης σαγήνης του μνημείου βιώνεται από τον ίδιο, ως μια αίσθηση ανοίκειου, ή διαφορετικά ως μια διέγερση, που ξεπερνά το φράγμα της ευχαρίστησης.
Ένα αντίστοιχο παράδοξο συναίσθημα καταθέτει και ο Freud στο έργο του: Μια διαταραχή μνήμης στην Ακρόπολη, όπου βρίσκεται αντιμέτωπος με φαινόμενα διαταραχής της υποκειμενικής του αντίληψης κατά την πραγματοποίηση της δικής του επίσκεψης στην Ακρόπολη. Η αμφιβολία του Freud αν αυτό που βλέπω είναι πραγματικό, καθώς βρίσκεται απέναντι στο μνημείο, συνδέεται με ένα αίσθημα ανοίκειου. Ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ (Σ 40, 41) αναλύοντας το κείμενο αυτό του Freud επισημαίνει το στοιχείο της δυσφορίας κατά την εκπλήρωση μιας μεγάλης επιθυμίας που έχει επενδυθεί στην επίσκεψη του εμβληματικού μνημείου. Αναδεικνύει μεταξύ των άλλων στην ανάλυσή του, την άμυνα απέναντι στη σφοδρή επιθυμία, την ενοχή απέναντι στο βλέμμα του πατέρα, καθώς και την απαγόρευση να ξεπεραστεί ο πατέρας, ένας φτωχός απλός άνθρωπος που δεν θα μπορούσε να πραγματοποιήσει ένα τέτοιο ταξίδι. Καθώς το θέαμα της Ακρόπολης συνδέεται με μια υπεραπόλαυση, έρχεται το βλέμμα του πατέρα να αναδυθεί ως επιτηρητής αυτής της απόλαυσης.

Η μεγάλη κλίμακα στο έργο του Koolhaas και η έκλυση άγχους

Η παραπάνω διερεύνηση του ανοίκειου, σε χωρικές και ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις, έχει ως στόχο να αναγνωρίσουμε τα στοιχεία εκείνα που συνδέονται με το αρχιτεκτονικό ανοίκειο στα κτίρια μητροπολιτικής κλίμακας του Koolhaas. Έργα που λειτουργούν ως υποδοχείς του δημόσιου χώρου, και εσωτερικεύουν σχεδιαστικά την κλίμακα της μεγάλης πόλης. Διαπιστώνουμε δηλαδή την πολυπλοκότητα στην άρθρωση των κτιριακών ενοτήτων, την ιδιαίτερη διαχείριση του κενού, τη λαβυρινθώδη δομή όπου η κλίμακα του οικείου με το χαοτικό συμπλέκονται. Τα στοιχεία αυτά είναι που μπορούν να οδηγήσουν στην μεταστροφή της αρχικής σαγήνης σε δυσφορία και έκλυση άγχους. Κάτω βέβαια από συγκεκριμένες υποκειμενικές προϋποθέσεις και ανάλογα με τη δομή του εκάστοτε υποκειμένου.

Στην πρόταση του Koolhaas για την Εθνική βιβλιοθήκη της Γαλλίας ο γυάλινος κύβος της Βιβλιοθήκης με την ημιπερατή διαφάνεια στέλνει στο εξωτερικό του κτιρίου μήνυμα διφορούμενο μεταξύ διαφάνειας και αδιαφάνειας. Η απόλυτη διαφάνεια μετατρέπεται στο αντίθετό της, την ανακλαστικότητα, με αποτέλεσμα πολλαπλούς αντικατοπτρισμούς που δημιουργούν μια αβέβαιη αίσθηση σύγχυσης ορίων.
Δεύτερο στοιχείο οι εσωτερικοί κρυστάλλινοι όγκοι που διατάσσονται ως εσωτερικά όργανα ενός ανατομικού μοντέλου. Η διφορούμενη αίσθηση που δημιουργούν μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού του σώματος του υποκειμένου, μεταξύ έμβιων και άψυχων αντικειμένων συντελεί επίσης σε μια έντονη σωματική διέγερση, αλλά και διανοητική εγρήγορση.

Στη βιβλιοθήκη του Σιάτλ η εσωτερική λεωφόρος που αρθρώνει τους εσωτερικούς χώρους και η αίσθηση των απειλητικών κλίσεων που επικρέμονται, αποτελούν παραμέτρους ιδιαίτερης χωρικής εμπειρίας. Αίσθηση την οποία ο Koolhaas επιδιώκει με τον σχεδιασμό του, αλλά αποτελούν ταυτόχρονα και τις προϋποθέσεις για να γεννηθεί το αίσθημα της χωρικής φοβίας για το κενό του Pascal.
Η λακανική ερμηνεία για το «κενό» του Pascal αποστασιοποιείται ωστόσο από την ιδέα του τρόμου, και τίθεται περισσότερο ως «αντανάκλαση του ενδιαφέροντός του για την έννοια της επιθυμίας». Ο Vidler σε αντίθεση με τον Λακάν, ενδιαφέρεται περισσότερο για ό,τι μπορεί να παραχθεί εντός του κενού, για όλες τις αναπαραστάσεις της αρχιτεκτονικής, αλλά και του σχεδιασμού του αστικού χώρου, που ενσωματώνουν την αίσθηση του άγχους ή του δέους ενώπιον του κενού. (Vidler, Χωρικές στρεβλώσεις, σ. 34).
Η αντίληψη αυτή ενυπάρχει στον τρόπο που μελετά το «κενό» ο Koolhaas και την ενσωματώνει στον αρχιτεκτονικό χειρισμό της μεγεθυμένης κλίμακας. Η κατ΄αρχήν πρόθεση του αρχιτέκτονα να αποσταθεροποιήσει το υποκείμενο από τις βεβαιότητές του, μεταβάλλεται στη συνέχεια σε μια προσπάθεια να το εξοικειώσει με τη νέα χωρική συνθήκη.
Η τοπολογική διάσταση του σχεδιασμού του Koolhaas έγκειται ακριβώς σε αυτήν την αντισυμβατική χωρική οργάνωση, όπου μεμονωμένοι διακριτοί χώροι μέσα από κενά και ρευστές μεταβάσεις έρχονται να συναντηθούν σε νέες σχέσεις μεταξύ τους. Οι αλληλεπιδράσεις κτιρίου και χρήστη είναι έντονες, σε μια συνεχή εναλλαγή αβεβαιότητας και οικειότητας. Η σχεδιαστική πολυπλοκότητα του Koolhaas υπόσχεται μια νέα εμπειρία εξοικείωσης και υπέρβασης του φοβικού κενού. Μέσα από μικρότερης κλίμακας αρχιτεκτονικούς χειρισμούς και οικείες σχέσεις άρθρωσης, συμφιλιώνει την οικειότητα με την αν - οικειότητα σε μια αξεδιάλυτη νέα συνθήκη.

―Στο έργο του Idea Vertical Campus, Κάθετη Πανεπιστημιούπολη στο Τόκιο 2004 o Koolhaas περνάει από τον πρισματικό όγκο, στην κατακόρυφη υπέρθεση τριών διαφορετικών σχολών, και δημιουργείται έτσι ένας πύργος εν είδη γλυπτού.

Στο έργο αυτό συνοψίζονται πολλά από τα χαρακτηριστικά του bigness. Ενσωματώνονται με ευελιξία πολύμορφες λειτουργικές ενότητες, η διασυνδεδεμένη υπέρθεση των λειτουργιών διασκεδάζει τη μεγέθυνση της κλίμακας, και σε συνδυασμό με υποβλητικούς φωτισμούς και ήπιους αρχιτεκτονικούς χειρισμούς, επιτυγχάνεται εν τέλει η συνύπαρξη δυστοπικού και γαλήνιου.

Συμπερασματικά, ο Koolhaas ως ανατόμος της δυστοπικής συνθήκης της σύγχρονης ζωής εστιάζει στη θετική δυναμική της και με το θεωρητικό και το υλοποιημένο έργο του, πετυχαίνει τελικά να επανα-νοηματοδοτήσει την έννοια της μεγάλης κλίμακας. Όπως αναφέρει ο ίδιος προσπαθεί να δημιουργήσει έναν κόσμο που να είναι εντελώς κατασκευασμένος από τον άνθρωπο, έτσι ώστε να συμπίπτει απολύτως με τις επιθυμίες του.

_{ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ}

Δήμητρα Χατζησάββα, Σύγχρονες Αρχιτεκτονικές Θεωρήσεις , σχέσεις μεταξύ φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής, University Studio Press
Sigmund Freud.Το Ανοίκειο, εκδ. Πλέθρον
Anthony Vidler, Warped Space (Χωρικές στρεβλώσεις). Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας
Anthony Vidler, Τhe Architectural Uncanny, Essays in the Modern Unhomely, The MIT Press.
Ζακ-Αλέν Μιλέρ, «Το βλέμμα στη νεύρωση», περ. Η Ψυχανάλυση, έκδοση της Ελληνικής Εταιρείας της Νέας Λακανικής Σχολής, τχ. 7.
Le Corbusier, Κείμενα για την Ελλάδα, φωτογραφίες και σχέδια, εκδ. Άγρα 1987.
Ζακ Λακάν, Το σεμινάριο 10^ο βιβλίο: Το άγχος, εκδ. Εκκρεμές.
Aποστόλης Αρτινός, Η ετεροτοπία της καλύβας, εκδ. Σμίλη
https://www.dezeen.com/2022/05/13/rem-koolhaas-profile-deconstructivisms/
Όλες οι περιλήψεις της ημερίδας υπάρχουν στον παρακάτω σύνδεσμο: https://www.arch.tuc.gr/fileadmin/users_data/arch_tmpl/news/20250519_perilipseis.pdf