Το εξαιρετικά δραστήριο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ και το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του διοργάνωσαν, τον Ιανουάριο του 2019, ένα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος Συνέδριο για το Ελληνικό Θεατρικό Έντυπο, στο πλαίσιο των δράσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών για τον εορτασμό του έτους «Αθήνα, Παγκόσμια Πρωτεύουσα του Βιβλίου - 2018». Το Συνέδριο φιλοξενήθηκε στο Αμφιθέατρο «Άλκη Αργυριάδη» του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και στο Αμφιθέατρο του Διδασκαλείου της Νέας Ελληνικής Γλώσσας της Φιλοσοφικής Σχολής. Την πρωτοβουλία ανέλαβε η τότε πρόεδρος του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ και πρόεδρος του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών, σήμερα ομότιμη καθηγήτρια, Χ. Σταματοπούλου-Βασιλάκου, που ως πρόεδρος της Επιστημονικής και Οργανωτικής Επιτροπής συντόνισε τη διοργάνωσή του, με τη συνδρομή των μελών και των δύο ανωτέρω επιτροπών.
Αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για το πρώτο μεγάλο συνέδριο που διοργανώνεται στη χώρα μας στην ανωτέρω θεματική, πεδίο πλούσιο σε ερευνητικό υλικό, που δεν έχει μέχρι τώρα επαρκώς μελετηθεί και αναδειχτεί.
Το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, έχοντας εντάξει την αρχειακή έρευνα και τη μελέτη των πηγών (βλ. ενδεικτικά: Πρακτικά του Συνεδρίου «Πηγές της έρευνας στη σύγχρονη ελληνική Θεατρολογία», ΤΘΣ, ΠΜΣ 2017) στις επιστημονικές δραστηριότητές του, όπως αποδεικνύει το επιστημονικό έργο που παράγουν τα τέσσερα ερευνητικά εργαστήριά του, συμβάλλει με το επιστημονικό δυναμικό του αποτελεσματικά στην επιστήμη της Θεατρολογίας και στην τέχνη του θεάτρου. Άλλωστε, το 2019, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την έρευνα, την ιστορία, τη μελέτη και τη διάχυση του βιβλίου, το ΤΘΣ ίδρυσε το Ερευνητικό Εργαστήριο Ιστορίας του Βιβλίου με διευθύντρια την καθηγήτρια Άννα Καρακατσούλη, που συνέβαλε σημαντικά στην επιτυχή διοργάνωση του ανωτέρω συνεδρίου.
Τα αποτελέσματα του Συνεδρίου «Το ελληνικό θεατρικό έντυπο, από τον 19ο
στον 21ο αιώνα», όπως αποτυπώνονται στις πρωτότυπες και άκρως ενδιαφέρουσες εισηγήσεις, είναι πλέον προσβάσιμα διαδικτυακά στο ευρύ κοινό από τον Νοέμβριο του 2025, χάρη στην πολύτιμη έκδοση των Πρακτικών του από την Κάπα Εκδοτική και στην πολύ φροντισμένη επιμέλειά τους από τον επίκουρο καθηγητή Παναγιώτη Μιχαλόπουλο και τα μέλη ΕΔΙΠ του Τμήματος, Δρ. Λίλυ Αλεξιάδου και Δρ.Μιχαέλα Αντωνίου. Πρόκειται για έναν καλαίσθητο τόμο 500 σελίδων, που περιλαμβάνει 60 εισηγήσεις, ενταγμένες σε 12 ενότητες.
Στον Πρόλογο, που υπογράφει η Χ. Σταματοπούλου-Βασιλάκου, παρουσιάζεται η διαδικασία επικράτησης της Αθήνας ως «Παγκόσμιας Πρωτεύουσας του Βιβλίου» στο αντίστοιχο πρόγραμμα της Unesco, η κινητοποίηση του Δήμου Αθηναίων και οι συνεργασίες του με πολλούς φορείς για τη διοργάνωση ανάλογων εκδηλώσεων, καθώς και η συμμετοχή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και ιδιαίτερα του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών στις δράσεις αυτές. Έμφαση δίνεται στη σπουδαιότητα του Συνεδρίου για το ΤΘΣ, στο πλαίσιο των επιστημονικών του δραστηριοτήτων.
Ο απολογισμός του συνεδρίου είναι εντυπωσιακός, όπως μαρτυρεί ο αριθμός των ατόμων που ενεπλάκησαν για την άρτια διοργάνωσή του, από την προετοιμασία και τη διεξαγωγή του έως την έκδοση των Πρακτικών του. Εξήντα δύο ομιλητές, πανεπιστημιακοί, μεταδιδάκτορες, διδάκτορες, υποψήφιοι διδάκτορες και νέοι ερευνητές κάλυψαν ένα ευρύτατο φάσμα θεματικών, ερευνώντας ιστορικά και θεωρητικά κάθε είδους εκδοτική δραστηριότητα σε σχέση με το θεατρικό γίγνεσθαι και αποκαλύπτοντας το αποτύπωμα του θεάτρου στο γραπτό λόγο, στο στοχασμό και την κριτική.
Τα κείμενα των εισηγήσεων παρουσιάζονται κατά σειρά, σύμφωνα με τις θεματικές ενότητες, όπως είχαν εξαρχής προταθεί κατά την πρόσκληση του Συνεδρίου. Στην πρώτη ενότητα, «Θεωρητικά Ζητήματα», τρεις μελέτες προσεγγίζουν τα αρχικά θεωρητικά και ιστορικά ζητήματα που απασχόλησαν το Συνέδριο. Ένα από αυτά είναι η χρονική απόσταση μεταξύ σύνθεσης του κειμένου και παράστασης ή μεταξύ γραφής του έργου και δημοσίευσής του, όπου, με εκτενή παραδείγματα, αναλύονται οι λόγοι αυτής της ετεροχρονίας, καθώς και η επίδρασή τους στην πρόσληψη του έργου (Βάλτερ Πούχνερ). Η καταγεγραμμένη ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου και η ιστορία της Ιστορίας της, με τους ιδεολογικούς αντικατοπτρισμούς της, συνθέτουν το δεύτερο μελέτημα της ενότητας, με έμφαση στην Ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου του Νικολάου Λάσκαρη (Άννα Ταμπάκη). Στη συνέχεια, η σχέση δράματος και παράστασης ερευνάται μέσα από τις σχέσεις αρχείου, ρεπερτορίου και αναπληρώματος, με εμβριθή ανάλυση των εννοιών, στο τρίτο μελέτημα, που μας επιτρέπει να «διαβάσουμε» τα υπόλοιπα άρθρα του τόμου, μέσα από μια νέα οπτική, με ένα επιπλέον εργαλείο (Γιώργος Πεφάνης).
Ακολουθεί, με επτά άρθρα, η ενότητα των εκδοτικών οίκων που είτε ειδικεύονται στο θέατρο είτε το εντάσσουν στις εκδόσεις τους μέσω ειδικής σειράς και εξηγείται ο σημαντικός ρόλος του εκδότη. Το πρώτο άρθρο αφορά την εκδοτική περίοδο από το 1864 έως το1940,με έμφαση στις θεατρικές σειρές του εκδότη Γεώργιου Φέξη (Χρυσόθεμις Σταματοπούλου-Βασιλάκου), ενώ η περίοδος του Μεσοπολέμου φωτίζεται ιδιαίτερα και με επόμενο άρθρο για την επίδραση των σειρών στην επιλογή του δραματολογίου (Δήμητρα Κονδυλάκη), για να ακολουθήσουν μελετήματα που αφορούν γνωστούς μας εκδοτικούς οίκους, όπως της «Εστίας» ( Άννα Καρακατσούλη), της «Δωδώνης» (Δημήτρης Καραγιώργος) και της «Νεφέλης» (Ελισάβετ Θεοδωράνου). Τα σατιρικά έντυπα είναι μια άλλη κατηγορία η οποία μελετάται, όπου ηθοποιοί έχουν εδώ τον ρόλο δημοσιογράφου και εκδότη (Βάνια Παπανικολάου). Τέλος, ακόμη και τα θεατρικά έργα που δεν είχαν την τύχη να εκδοθούν βρίσκουν τη θέση τους στον παρόντα τόμο. Τα αδημοσίευτα κείμενα δεν έχουν μικρότερη αξία, και έχει σχηματισθεί ένας κατάλογος Ελλήνων και ξένων συγγραφέων που παίζονται τα τελευταία χρόνια, δίχως ο θεατής να έχει πρόσβαση στο κείμενο. Ο συγγραφέας του άρθρου( Βάιος Καμινιώτης) προτείνει μάλιστα στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ να αναλάβει την πρωτοβουλία δημιουργίας ενός αρχείου αδημοσίευτων θεατρικών κειμένων, στο οποίο ο συγγραφέας θα μπορεί να καταθέτει το έργο του (διατηρώντας τα πνευματικά του δικαιώματα)· η πράξη αυτή θα βοηθούσε στη διάσωση αλλά και στη διάδοση των ανέκδοτων θεατρικών έργων .
Η τρίτη ενότητα εστιάζει στα θεατρικά περιοδικά, εκκινώντας από τον 19ο αιώνα (Γιάννης Κάππας), ακολουθεί ο Μεσοπόλεμος, περίοδος κατά την οποία ο μοντερνισμός, μέσω της σκηνογραφίας, προβάλλεται στο θεατρικό έντυπο, όπως στην περίπτωση του περιοδικού Τα Παρασκήνια (1938-1940) (Παναγιώτα Κωνσταντινάκου). Η περίοδος της Κατοχής (Κυριακή Πετράκου) και η Δικτατορία έχουν, και αυτές, τα θεατρικά περιοδικά τους, με το πολιτικό θέατρο, επί Δικτατορίας, να προβάλλεται μέσα από το περιοδικό Ανοιχτό Θέατρο του ομώνυμου θεάτρου(Σπύρος Κακουριώτης). Το Σωματείο των Ελλήνων Ηθοποιών δεν αδρανεί εκδοτικά στον τομέα αυτό (Μαρίζα Αττία), ούτε η περιφέρεια, όπου στη Θεσσαλονίκη, από το 1995 και για μια εξαετία εκδίδεται η θεατρική εφημερίδα Κουίντα (+Ευσεβία Χασάπη-Χριστοδούλου), ενώ η αντιεξουσιαστική ματιά εκφράζεται, στην ίδια πόλη, μέσα από το έντυπο της θεατρικής ομάδας Facta non Verba (Έλενα Σταματοπούλου).
Το θέατρο των Εξαρχείων (Λεωνίδας Παπαδόπουλος) και το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (Ολυμπία Γλυκιώτη - Ελένη Κουτσιλαίου) διαθέτουν τη δική τους εκδοτική δράση, η οποία εκπροσωπείται με δύο άρθρα στην ενότητα «Εκδόσεις Θεατρικών Οργανισμών».
Στην επόμενη ενότητα διερευνάται η εκδοτική θεατρική δραστηριότητα μέσα από μη θεατρικά έντυπα. Πρόκειται κυρίως για επιθεωρήσεις τέχνης ή λογοτεχνικά περιοδικά. Οι οκτώ εισηγήσεις αυτής της ενότητας μας συστήνουν τη δραστηριότητα των περιοδικών Παναθήναια (Αλεξάνδρα Βουτζουράκη), Φάρος της Κωνσταντινούπολης (Χριστίνα Παλαιολόγου), Οικογενειακός Θησαυρός (Χρήστος Νταμπακάκης), Αγγλοελληνική Επιθεώρηση (Ελένη Πετρίτση), Επιθεώρηση Τέχνης με δύο διαφορετικές εισηγήσεις (Βαρβάρα. Γεωργοπούλου) και (Μάρθα. Κοσκινά), ενώ ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην παρουσίαση των ευθυμογραφημάτων των Βασιλειάδη - Τσιφόρου από τον αθηναϊκό τύπο (Σοφία-Παναγιώτα Βλαχάκη) και στη συμβολή των λογοτεχνικών περιοδικών της Θεσσαλονίκης, στα τέλη της δεκαετίας του 1940, για την ίδρυση στην πόλη ενός Κρατικού Θεάτρου (Τάσος Αγγελόπουλος).
Η ενότητα «Τύπος και Θέατρο» φιλοξενεί άρθρα που ασχολούνται με ιδιαίτερες περιπτώσεις έρευνας πάνω στη σχέση του θεάτρου με τον Τύπο, όπως για παραστάσεις που δεν πραγματοποιήθηκαν, ενώ καταγράφηκε η προετοιμασία τους από τον Τύπο και χάρη σε αυτήν την καταγραφή η παράσταση είναι σαν να «ολοκληρώθηκε» (Ελευθερία Γεωργακάκη) ή για τη σημασία των συνεντεύξεων, με εστίαση στο αρχείο Πηλιχού για το Εθνικό Θέατρο (Μαρία Σεχοπούλου). Η ενότητα εστιάζει και σε συγκεκριμένες περιπτώσεις περιοδικών, όπως στα «μικρά περιοδικά» του Πειραιά και ιδιαίτερα στη περίπτωση του Απόλλωνα (Ιουλιανή Βρούτση), ή στις γαλλόφωνες ή ελληνόφωνες εφημερίδες της Θεσσαλονίκης (1875-1922) και εξετάζεται ο τρόπος που παρουσιάζεται το θέατρο σε αυτές (Ολίβια Παλληκάρη). Εξετάζεται ακόμη η δεξίωση της ίδρυσης του ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων από τον τοπικό Τύπο (Αγαθή Τέλη), καθώς και οι θεατρικοί επιχειρηματίες και η σχέση τους με τον Τύπο που ολοκληρώνουν την ενότητα με δύο εισηγήσεις (Πηνελόπη Αβούρη ) και (Κώστας Κουρμουλάκης).
Τα «Γραπτά τεκμήρια και υποκριτική» συνδυάζουν τη σχέση του Τύπου με την υποκριτική τέχνη. Μέσα από τέσσερα άρθρα της ενότητας αυτής πληροφορούμαστε για την προσωπική έρευνα που διεξάγεται από τους υπογράφοντες τις αντίστοιχες εισηγήσεις, για την καταγραφή και ανάλυση των δημοσιευμάτων στον Τύπο ή σε προσωπικά τετράδια εργασίας σχετικά με Έλληνες ηθοποιούς (περίπτωση Δημήτρη Καταλειφού, από Μιχαέλα Αντωνίου) ώστε να εξαχθούν συμπεράσματα για την υποκριτική τους τέχνη , όπως για την Ελένη Παπαδάκη (Σπύρος Κυβέλος) ή για την περίοδο του Μεσοπολέμου μέσα από τον περιοδικό τύπο της εποχής (Αλεξία Αλτουβά). Μια άλλη πτυχή της ενότητας αφορά τη σχέση κειμένου-σκηνής και κατά πόσο κάποιες φαντασματικές μορφές του κειμένου μπορούν ή όχι να υλοποιηθούν σκηνικά, καθιστώντας την έντυπη μορφή ζωτική (Ναταλία Κατσού).
Η ενότητα «Θεατρική κριτική και κριτικά κείμενα» ερευνά τη συμβολή της κριτικής δραστηριότητας στην πρόσληψη της ελληνικής και ξένης δραματουργίας, μέσα από τέσσερα άρθρα που αναφέρονται είτε σε συγγραφείς, όπως στον Ευγένιο Ο’ Νηλ (Μαρία Χαμάλη) ή στη γερμανόφωνη μεταπολεμική δραματουργία( Στυλιανή Κεραμίδα) είτε σε συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, όπως στα χρόνια του ελληνικού εμφυλίου πολέμου(Παναγιώτης Μιχαλόπουλος),ή σε συγκεκριμένα έντυπα, όπως στην εφημερίδα Ριζοσπάστης (Γεωργία Περβολαράκη).
Η μεγάλη σημασία των θεατρικών προγραμμάτων αποτυπώνεται στην ομώνυμη ενότητα, με εννέα κείμενα τα οποία εστιάζουν σε θέματα ειδικής έρευνας. Η Ηρώ Κατσιώτη, η Άννα Μαυρολέων και η Ελένη Τσεφαλά με τις αντίστοιχες εισηγήσεις τους, αναδεικνύουν την ιδιαίτερη συνδρομή των θεατρικών προγραμμάτων στη θεατρολογική έρευνα, αρκεί ο πεπειραμένος ερευνητής να μπορέσει να εντοπίσει τις πληροφορίες που αναζητούνται. Ακολουθούν εισηγήσεις που μελετούν τα προγράμματα θεατρικών οργανισμών και θιάσων, μέσα από ιδιαίτερη οπτική για τη συναγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων, όπως του θιάσου Κοτοπούλη (Κώστας Καρασαββίδης), του Εθνικού Θεάτρου (Παναγιώτα Σωτήρχου), του Ελεύθερου Θεάτρου (Ίλια Λακίδου), του Αμφι-Θεάτρου (Γωγώ Βαρζελιώτη), της νέας Σκηνής (Κατερίνα Καρρά) και της Εταιρείας Θεάτρου Δόλιχος (Έλλη Γαβριήλ).
Το ενδιαφέρον του θεατρικού προγράμματος απασχολεί και την επόμενη ενότητα «Κριτικά κείμενα και σημειώματα», με τρία διαφορετικά μελετήματα με πιο εξειδικευμένο περιεχόμενο πάνω στον κριτικό λόγο (Αφροδίτη Δημοπούλου, Λίλυ Αλεξιάδου, Ελένη Γεωργίου).
Ο τόμος δεν περιορίζεται μόνο στα θεατρικά έντυπα αλλά με την ενότητα «Ειδικά Θέματα» ανοίγεται και σε άλλες τέχνες του θεάματος, όπως στο θέατρο ανδρεικέλων (Ανθή Χοτζάκογλου), στην όπερα (Νίκος Δοντάς), στον κινηματογράφο (Αφροδίτη Νικολαϊδου - Άννα Πούπου), ακόμη και στη θεατρική αφίσα ( Πολυχρόνης Γιαννικόπουλος) για να κλείσει με το βλέμμα στο μέλλον, μέσα από δύο κείμενα για τη χάραξη μιας εθνικής πολιτικής για το βιβλίο και το θεατρικό έντυπο (Παυλίνα Χατζηγεωργίου) καθώς και για τη μετάβασή του στην ψηφιακή εποχή (Ιφιγένεια Καφετζοπούλου).
Το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών πρέπει να αισθάνεται περήφανο για αυτήν την ώσμωση γνώσεων, ιδεών και απόψεων που έχουν πλέον καταγραφεί στα πρακτικά του Συνεδρίου του για το Θεατρικό Έντυπο και προσφέρονται τόσο στο κοινό για ευρύτερη ενημέρωση, όσο και στους ειδικούς για χρήσιμα συμπεράσματα και περαιτέρω έρευνα.
