Στην Καθημερινή της Κυριακής της 11ης Ιανουαρίου 2026 δημοσιεύτηκε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον άρθρο του Γκρέγκορι Τζουσντάνις σχετικά με μια μαρτυρία για τον Κωνσταντίνο Καβάφη, όταν βρισκόταν σε σανατόριο της Κηφισιάς το καλοκαίρι του 1932, όπου ο ποιητής ανάρρωνε μετά από χειρουργική επέμβαση τραχειοτομής. Ο Τζουσντάνις, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο, έγινε ευρύτερα γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό ως ο ένας εκ των συγγραφέων (μαζί με τον Πήτερ Τζέφρις) της πρόσφατα δημοσιευμένης βιογραφίας του ποιητή (Κωνσταντίνος Καβάφης, ο άνθρωπος και ο ποιητής, μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος, Μεταίχμιο 2025).
Στο νοσοκομείο της Κηφισιάς τον ποιητή συναντά και συνομιλεί μαζί του ο τότε ειδικευόμενος γιατρός Γεώργιος Δεστούνης, ο οποίος είκοσι χρόνια αργότερα, το 1952, καθηγητής στο Βερολίνο, στέλνει μια επιστολή στο περιοδικό Neue Literarische Welt για τη μαρτυρία της γνωριμίας του με τον Καβάφη.
Αναφέρεται μεταξύ άλλων στην επιστολή του Δεστούνη: «Σε μια από τις κουβέντες μας, συνέκρινε τον εαυτό του με τον άλλο σύγχρονο Έλληνα ποιητή, τον Κωστή Παλαμά: “Ο Παλαμάς είναι μεγαλοπρεπής, πολύχρωμος, πλούσιος”, μου είπε, “ενώ εγώ είμαι απλός και λιτός – παρά τον μέγα Νείλο”». Ο Τζουσντάνις σημειώνει επ’ αυτού στο άρθρο του: «Δεν γνωρίζω τι εννοούσε λέγοντας “παρά τον πανίσχυρο Νείλο”. Μήπως εννοούσε ότι, παρότι βρέθηκε αντιμέτωπος με τη μνημειακότητα της αρχαίας Αιγύπτου και το μεγαλείο του ποταμού Νείλου, παρέμεινε απλός και αυστηρός στην έκφρασή του; Ίσως ήθελε να υπογραμμίσει για τελευταία φορά τη στάση του απέναντι στον ρομαντισμό και τον εθνικισμό». Σχετικά με την διαφοροποίηση ανάμεσα στο επίθετο που προσδιορίζει τον Νείλο («μέγας» στη μετάφραση της επιστολής του Δεστούνη – «πανίσχυρος» στο σχόλιο του Τζουσντάνις) ας σημειωθεί ότι το γερμανικό κείμενο της επιστολής αναφέρει gewaltig (= τεράστιος, δυνατός). Δεν έχει όμως μεγάλη σημασία η λεπτολόγηση, γιατί προφανώς ο Δεστούνης μετά από είκοσι χρόνια μεταφέρει το γενικό πνεύμα της συζήτησής του με τον Καβάφη.
Για έναν κλασικό φιλόλογο που είναι εξοικειωμένος με την ποίηση της ελληνιστικής περιόδου η ιδέα ότι η ποιητική λιτότητα αντιπαρατίθεται στην πληθωρικότητα ενός μεγάλου ποταμού φέρνει αμέσως στον νου τον κορυφαίο Αλεξανδρινό ποιητή της εποχής, τον Καλλίμαχο τον Κυρηναίο (περ. 300-240 π.Χ.), στην ποιητική του οποίου συμπυκνώνεται κατεξοχήν το λογοτεχνικό πνεύμα των μετά τον Αλέξανδρο χρόνων. Ο Καλλίμαχος εισηγείται ένα νέο ποιητολογικό πρόγραμμα: απορρίπτει τα μακρόσυρτα, σχοινοτενή ποιήματα των Ομηρίδων, όσων δηλαδή μιμούνταν τα ομηρικά έπη, και προτάσσει την ολιγοστιχία, την πρωτοτυπία και την τεχνουργημένη λιτότητα του ποιήματος, τη λεπταλέη μούσα, όπως την έλεγε.
Στην κατακλείδα του Ύμνου στον Απόλλωνα (στ. 105–112) ο Καλλίμαχος μας δίνει με μοναδική εικονοπλαστική δύναμη την αντίθεση ανάμεσα στην ποίηση-ποταμό και στην ποίηση-απόσταγμα:
ύπουλος ο Φθόνος ψιθύρισε στο αυτί του Απόλλωνα: / «θαυμάζω τον ποιητή που το τραγούδι του είναι θάλασσα πλατιά». / Του Φθόνου ο Απόλλωνας κατάφερε κλωτσιά και είπε: / «μέγας ο ρους του ασσυριακού ποταμού, αλλά με τα νερά του / παρασέρνει πλήθος λύματα και ρύπους. / Κι η προσφορά των Μελισσών στη Δήμητρα δεν είναι ύδωρ / κοινό αλλά πηγής καθαρής και άχραντης ανάβλυσμα / ιερό, ολίγο στάλαγμα, τέλειο απόσταγμα. (μτφρ. Θεόδωρος Παπαγγελής).
Για έναν Αιγυπτιώτη σαν τον Καβάφη αρχετυπικός ποταμός δεν μπορεί παρά να είναι ένας: ο Νείλος! Ο Καβάφης, ακόμη και στο κρεβάτι της ασθενείας του, δεν χάνει την ειρωνεία του και την αντιπαλαμική του στάση: Ο Παλαμάς είναι ποταμός, «ενώ εγώ είμαι απλός και λιτός – παρά τον μέγα Νείλο». Ερώτηση: Είναι γνωστό ότι ο Καβάφης εμπνέεται ιδιαίτερα από την ελληνιστική περίοδο, αλλά ήξερε καλά ειδικά τον Καλλίμαχο; Διαβάζω στην εμπεριστατωμένη βιογραφία των Τζουσντάνις και Τζέφρις (σ. 345): «ο λογοτεχνικός του πρόγονος, εάν έχει έναν τέτοιον, είναι ο Καλλίμαχος».
