Πρόσφατα κυκλοφόρησε το εμβληματικό έργο του Alfred Jarry, Υμπύ Τύραννος, σε νέα μετάφραση της Ζωής Σαμαρά, ομότιμης καθηγήτριας Θεωρίας της Λογοτεχνίας και του Θεάτρου του ΑΠΘ, και καταξιωμένης συγγραφέα, ποιήτριας, μεταφράστριας και κριτικού λογοτεχνίας, η οποία προλογίζει επίσης το βιβλίο, ενώ τον επίλογο υπογράφει η Μαρίζα Γαλάνη, Επίκουρη Καθηγήτρια Ιστορίας και Θεωρίας του Θεάτρου του Τμήματος Γαλλικής Φιλολογίας του ΑΠΘ.
Το εξώφυλλο κοσμείται από τον πίνακα του Max Ernst, Ubu Imperator (1923), μια εμβληματική πρωτο-υπερρεαλιστική ελαιογραφία, που μοιάζει με μια παράξενη, ανθρωπόμορφη σβούρα με κόκκινο σώμα και σιδερένιες ενισχύσεις να ισορροπεί σε λεπτά πόδια μέσα σε ένα έρημο τοπίο, απεικονίζοντας τον Τύραννο με μορφή ανθρωπόμορφου αρπακτικού πτηνού και λειτουργώντας ως μια σάτιρα της εξουσίας.
Στον πρόλογο η Σαμαρά αναφέρεται μεταξύ άλλων στη γλώσσα και τον τρόπο που χρησιμοποιεί βωμολοχίες ο ταλαντούχος δεκαπεντάχρονος Αλφρέντ Ζαρί, ο οποίος έγραψε και έπαιξε το έργο με μαριονέτες το 1888. Γράφει η Σαμαρά: «Η γλώσσα τού Υμπύ επηρεάζει ολόκληρο το έργο, σε σημείο να μιλούν κατά καιρούς όλα τα πρόσωπα που δημιούργησε ο νεαρός Αλφρέντ μια πρωτότυπη, υμπική (ubuesque), διάλεκτο». Αναφέρεται στο χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσθήκης του γράμματος «ρο» μέσα στις λέξεις, με την οποία πετυχαίνει την εξάλειψη της χυδαιότητας που φέρουν οι βωμολοχίες. Με τον ίδιο αριστοτεχνικό τρόπο τις αποδίδει και η ίδια στη μετάφρασή της, με την προσθήκη του «ρ», όπως στη λέξη «σκατρά», π.χ., εξαλείφοντας το χυδαίο και αναδεικνύοντας το σαρκαστικό και την ουσία του νοήματος. Κατά τη γνώμη της «Το υμπικό θέατρο, αν και έντονα επικό, γίνεται συνώνυμο του θεάτρου του παραλόγου και το προαναγγέλλει.» (σ. 10).
Ανάμεσα στα πρόσωπα του έργου κεντρικό ρόλο κατέχει ο Τύραννος Υμπύ, από όπου και ο αμφίσημος τίτλος του έργου. Ένας αντιήρωας, άπληστος, ασεβής, βουλιμικός, αθυρόστομος και ωμός χαρακτήρας, που κατασφάζει τα μέλη της βασιλικής οικογένειας της Πολωνίας, με στόχο να σφετεριστεί το θρόνο. Ωστόσο, ένα μέλος τής οικογένειας κατορθώνει να διαφύγει και στη συνέχεια της υπόθεσης διαδραματίζεται η αντίσταση του λαού απέναντι στον πολεμοχαρή και ανάλγητο Τύραννο, ο οποίος αποδεικνύεται πως είναι ένας θρασύδειλος και αξιοθρήνητος ανθρωπάκος.
Άλλα σημαντικά πρόσωπα είναι: Η κυρία Υμπύ, η οποία παρ’ ότι δεν την ενδιαφέρει ο σύζυγός της – έχει χαμηλή εκτίμηση για το πρόσωπό του –, είναι ανταγωνιστική απέναντί του, μένει δίπλα του, ενθαρρύνοντάς τον να καταλάβει την εξουσία με ανήθικα και κακόβουλα μέσα, για να επωφεληθεί η ίδια πραγματώνοντας τα μεγαλεπήβολα σχέδιά της. Ο λοχαγός Μπορντούρας, που τον ωθεί και τον στηρίζει στις επιθετικές και κυριαρχικές εμμονές του, τον προδίδει με την πρώτη αναποδιά. Το βασιλικό ζεύγος, ο Βασιλιάς Βανσεσλάς, η Βασίλισσα Ροζμόντ, οι τρεις γιοι τους, ο πρίγκιπας Μπολεσλάς, ο πρίγκιπας Μπουγκρελάς που φονεύονται, όπως και οι γονείς τους, ενώ ο πρίγκιπας Λαντισλάς διαφεύγει και στη συνέχεια πρωτοστατεί στην εξέγερση του λαού απέναντι στον ανάλγητο και αδυσώπητο Τύραννο, διεκδικώντας το θρόνο του πατέρα του. Αυτό είναι και το στόρι του έργου το οποίο διαδραματίζεται σε πέντε πράξεις.
Το καταπληκτικό είναι ότι ο Αλφρέντ Ζαρί έγραψε το έργο σε ηλικία μόλις δεκαπέντε ετών το 1888 και μάλιστα ότι θεωρείται πρόδρομος του Σουρεαλισμού και το πρώτο έργο του Θεάτρου του Παραλόγου. Πρόκειται για μια θεατρική φάρσα που γράφηκε αρχικά για να παρωδήσει έναν από τους δασκάλους του συγγραφέα, σύντομα όμως αναδείχθηκε κορυφαία σάτιρα της γαλλικής μεσαίας τάξης προς το τέλος του 19ου αιώνα.
Κατά τη Μαρίζα Γαλάνη που υπογράφει τον επίλογο: «Αυτό το έργο αποκαλύπτει τη φύση του θεάτρου μέσα από τα μάτια ενός εφήβου και τη συνδέει με μια γενεαλογία τού πρώιμου λόγου» (σ. 108). Ενώ για το συγγραφέα γράφει: «Ένας μικρός στα χρόνια ανάμεσα στους Μεγάλους των αιώνων» (σ. 107).
Η Ζωή Σαμαρά είχε μεταφράσει το έργο για πρώτη φορά το 2003, για να παρουσιαστεί με επιτυχία σε σκηνοθεσία του Νίκου Σακαλίδη, με τη θεατρική ομάδα Ακτίς Αελίου, στη Θεσσαλονίκη. Με αυτή την ανανεωμένη και αριστοτεχνική μετάφρασή της, είναι σίγουρο πως θα κερδίσει το αναγνωστικό κοινό και τον κόσμο του θεάτρου, για να ακολουθήσουν νέες παραστάσεις αυτού του φρέσκου παρ’ ότι παλιού, πρωτοποριακού και ιδιαίτερου έργου.
Μικρό απόσπασμα από την Πρώτη Πράξη (Σκηνή 4, σ. 23):
ΥΜΠΥ: (Πέφτει επάνω του και τον αγκαλιάζει) Ω, ω! Σας αγαπώ πολύ, Μπορντούρα.
ΛΟΧΑΓΟΣ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑΣ: Έι! Βρομάτε, Υμπύ. Δεν πλένεστε ποτέ;
ΥΜΠΥ: Σπανίως.
ΚΥΡΙΑ ΥΜΠΥ: Ποτέ!
ΥΜΠΥ: Θα σου τσακίσω τα πόδια.
ΚΥΡΙΑ ΥΜΠΥ: Παχιά σκατρά!
