[ Βλ. και Χάρτης#14 ]
Η Δέσποινα Καϊτατζή Χουλιούμη στο βιβλίο της Θρίαμβος να υπάρχεις…, ανθολογεί και μεταφράζει από το σουηδικό πρωτότυπο ποιήματα της Έντιτ Σέντεργκραν. Είναι η πρώτη εκτεταμένη επιλογή ποιημάτων της ποιήτριας στην ελληνική γλώσσα. Μια πρώτη γνωριμία με την ποίηση της Σέντεργκραν είχαμε λάβει από το έργο της Καϊτατζή Δέρμα από πεταλούδες (Intellectum 2018), στο οποίο ανθολογούσε επίσης και μετέφραζε ποιήματα τής Κάριν Μπόγιε, της Γιλά Μοσσάεντ και του Τούμας Τρανστρέμερ.
Η ποιήτρια Έντιτ Σέντεργκραν (Edith Södergran, 1892-1923), στην οποία είναι αποκλειστικά αφιερωμένο το βιβλίο Θρίαμβος να υπάρχεις…, είχε γεννηθεί το 1892 στην Πετρούπολη, από φινλανδο-σουηδική οικογένεια. Μεγάλωσε όμως στη Ραϊβόλα (Raivola), ένα παραμεθόριο χωριό της Φινλανδίας στον Καρελιανό Ισθμό, περιοχή σήμερα της Ρωσίας και σπούδασε σε γερμανόφωνο προτεσταντικό σχολείο θηλέων στην Πετρούπολη όπου για ένα διάστημα μετακόμισε με τη μητέρα της, το οποίο εδράζονταν απέναντι από τα Χειμερινά Ανάκτορα της Ρωσικής μοναρχίας (σημερινό Ερμιτάζ).
Στο σχολείο, αλλά και κατ’ οίκον, διδάχθηκε γερμανικά, γαλλικά, αγγλικά και ρωσικά, όχι όμως τη μητρική της γλώσσα, τα σουηδικά. Τα πρώτα της ποιήματα τα έγραψε στα γερμανικά, επηρεασμένη από τους ρομαντικούς ποιητές Γκαίτε και Χάινε. Στα δεκατέσσερα έχασε από φυματίωση τον πατέρα της, ασθένεια από την οποία νόσησε τον επόμενο χρόνο και η ίδια, με αποτέλεσμα στην υπόλοιπη ζωή της να αγωνίζεται για την υγεία σε σανατόρια της Φινλανδίας και της Ελβετίας. Πέθανε στη Ραϊβόλα, στα 31 της χρόνια, σε απελπιστική φτώχεια και εν μέσω δυσχερούς πολιτικού περιβάλλοντος. Η οικογένεια μετά την Οκτωβριανή επανάσταση του 1917 και τον φινλαδικό εμφύλιο του 1918 είχε χάσει τα περιουσιακά της στοιχεία, ενώ η κατάσταση ανάμεσα σε Σοβιετικούς και Φινλανδούς ήταν έκρυθμη, παρότι ο εμφύλιος μεταξύ «Κόκκινων» (σοσιαλιστών) και «Λευκών» (συντηρητικών) είχε λήξει με νίκη των Λευκών.
Η πολύγλωσση Έντιτ Σέντεργκραν επέλεξε τελικά τη μητρική της γλώσσα στην ποίηση. Τα περισσότερα ποιήματα τα έγραψε στη Ραϊβόλα υπό την αγωνία της αρρώστιας. Ο θάνατος σε τόσο νεαρή ηλικία τής στέρησε τη χαρά να γνωρίσει την ισχυρή επίδραση του έργου της όχι μόνο στις σκανδιναβικές χώρες αλλά και παγκοσμίως. Τα ποιήματά της μεταφράστηκαν σε περισσότερες από 40 γλώσσες, το έργο της επηρέασε και συνεχίζει να επηρεάζει γενιές ανθρώπων, ποιητών/ποιητριών.
Η Σέντεργκραν θεωρείται από τις πρωτοπόρες ποιήτριες του μοντερνισμού στη Σουηδία. Στο πνευματικό επίπεδο δέχθηκε επιρροές από τη φιλοσοφία του Νίτσε και του Ρούντολφ Στάινερ, ιδρυτή της «Ανθρωποσοφίας», ενός μείγματος Ροδοσταυρικής, Θεοσοφικής και Χριστιανικής παράδοσης με ενσωμάτωση επιστημονικών μεθόδων, όπως και από τη χριστιανική διδασκαλία. Στην ποίηση υιοθέτησε στοιχεία από τον γερμανικό ρομαντισμό και εξπρεσιονισμό, τον γαλλικό συμβολισμό και τον ρωσικό φουτουρισμό. Με τα λογοτεχνικά αυτά ρεύματα ήρθε σε επαφή στο σχολείο, αλλά και μέσω γερμανικών περιοδικών στο σανατόριο του Νταβός, εκεί όπου γνώρισε πολλούς διανοούμενους και καλλιτέχνες. Η πολυγλωσσία καθόρισε και την πορεία της στην ποίηση, διότι τής έδωσε τη δυνατότητα να είναι πάντα καλά ενημερωμένη.
Στο έργο της αποτυπώνει την ανεξάρτητη γυναίκα, τη φεμινίστρια, πράγμα το οποίο υπήρξε καινοτομία στην εποχή της. Πίσω από το διάσημο ποίημά της «Vierge Moderne» και την εμβληματική φράση «δεν είμαι γυναίκα, είμαι ουδέτερο», κρύβεται μια παρουσία που μιλά με πάθος για τη γυναικεία ανεξαρτησία· αυτό, πριν οι γυναίκες αποκτήσουν δικαίωμα ψήφου στη Σουηδία και μόλις δέκα χρόνια από τότε που δόθηκε στη Φινλανδία. Η απεικόνιση της αυτεξούσιας γυναίκας αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους που η ποίησή της υπήρξε ρηξικέλευθη αλλά και που παραμένει επίκαιρη προσελκύοντας τις νέες γενιές.
Η Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη στο βιβλίο της Θρίαμβος να υπάρχεις… μετέφρασε πενήντα τέσσερα ποιήματα και δέκα αφορισμούς της Σέντεργκραν, ακολουθώντας χρονολογικά την ποιητική της πορεία. Η επιλογή βασίστηκε στο προσωπικό συναίσθημα, καθίσταται ωστόσο αντιπροσωπευτική και βεβαίως επιβοηθητική ώστε να αποκρυσταλλώσουμε άποψη για τη θεματική και το ύφος της ποιήτριας. Πράξη αγάπης και μνήμης εκ μέρους της μεταφράστριας το βιβλίο, όπως σημειώνει στην κατατοπιστική της εισαγωγή, ανοίγει τον απαραίτητο διάλογο, φέρνοντας σε επαφή με την ιδιοσυγκρασία και την ποιητική ιδιόλεκτο της Φινλανδής πρωτοπόρας ποιήτριας.
Περιεχόμενα της συλλογής: «Ποιήματα του 1916», «Η λύρα του Σεπτέμβρη (1918)», «Ο βωμός του ρόδου (1919)», «Ποικιλόμορφες παρατηρήσεις (1919)», «Του μέλλοντος σκιά (1920)», «Η χώρα που δεν είναι (1925)» -η συλλογή αυτή εκδόθηκε μεταθανάτια-, «Από δύο άγνωστα ποιήματα: Nocturne».
Με βάση τα ανθολογημένα και μεταφρασμένα ποιήματα της Καϊτατζή, η Σέντεργκραν κινείται θεματολογικά γύρω από τους άξονες: υπαρξιακό, έρωτας, γυναικεία οντότητα. Πυρήνας ωστόσο της ποίησής της θα λέγαμε πως είναι το υπαρξιακό. Οι περισσότερες συνθέσεις αφορούν το ζήτημα του νοήματος της ζωής. Η ευτυχία, ο Θεός, ο θάνατος, η μοίρα, η αγάπη, η ομορφιά, ο πόνος, απασχολούν την ποιήτρια, όπως ο χρόνος και η μοναξιά. Γράφει για παράδειγμα στο ποίημα «Είδα ένα δέντρο…».
[…] είδα μια γυναίκα, χαμογελαστή και βαμμένη,
να ρίχνει τα ζάρια στην τύχη της
και να βλέπει πως χάνει.
Ένας κύκλος χαράχθηκε γύρω από αυτά τα πράγματα
που κανείς δεν τον υπερβαίνει.
Και στο εμβληματικό της ποίημα «Θρίαμβος να υπάρχεις»:
Τι να φοβηθώ; Είμαι μέρος του απείρου.
Είμαι μέρος της μεγάλης δύναμης του όλου,
ένας μοναχικός κόσμος μέσα σε εκατομμύρια κόσμους,
όμοια με το πρώτο αστέρι που σβήνει τελευταίο.
Θρίαμβος να ζεις, θρίαμβος ν’ ανασαίνεις, θρίαμβος να υπάρχεις!
Θρίαμβος να νιώθεις τον χρόνο να κυλά παγερός στις φλέβες
και να αφουγκράζεσαι το σιωπηλό ποτάμι της νύχτας […]
Επηρεασμένη από τη θεωρία του Νίτσε, στους στίχους της μιλά για τη θέληση, την αρχή της διαλεκτικής και της αέναης αλλαγής. Εκφράζει ωστόσο συχνά και έναν νιχιλισμό, μια διάχυτη αίσθηση έλλειψης σκοπού και νοήματος. Γράφει στο ποίημα «Λέξεις»:
Ζεστές λέξεις, όμορφες λέξεις, βαθιές λέξεις…
Είναι σαν άρωμα λουλουδιού τη νύχτα,
που κανείς δεν βλέπει.
Πίσω τους ενεδρεύει το άδειο σύμπαν… […]
Και στο ποίημα «Τίποτα»:
Ηρέμησε, παιδί μου, δεν υπάρχει τίποτα,
κι όλα είναι όπως τα βλέπεις: το δάσος, ο καπνός κι η φυγή των σιδηροτροχιών.
Κάπου πολύ μακριά σε μιαν απόμακρη χώρα
υπάρχει ένας πιο γαλανός ουρανός και ένας τοίχος με ρόδα
ή ένας φοίνικας και ένας πιο ήπιος άνεμος
και αυτό είναι όλο. […]
Το ερωτικό στοιχείο ενεδρεύει ισχυρό στην ποίηση της Σέντεργκραν, μιας νέας αλλά άρρωστης γυναίκας, η οποία ερωτευόταν συχνά τους γιατρούς και τους δασκάλους της, όπως οι βιογράφοι της αναφέρουν. Οι στίχοι αποτυπώνουν πάθος, η ποιήτρια προβαίνει σε διαρκείς επικλήσεις για αγάπη, κυρίως όμως εκφράζει συναισθήματα ανεκπλήρωτου έρωτα.
[…] Ω, κράτα με στην αγκαλιά σου τόσο σφιχτά
που να μη χρειάζομαι τίποτα
γράφει στο ποίημα «Αγάπη».
Και στο ποίημα «Ανακάλυψη»:
Η αγάπη σου σκοτεινιάζει το άστρο μου ―
στη ζωή μου ανατέλλει το φεγγάρι.
Το χέρι μου στο δικό σου δεν βρίσκει τον τόπο του.
Το χέρι σου είναι πόθος ―
το χέρι μου είναι λαχτάρα.
Η γυναίκα, ένας ισχυρός θεματικός άξονας στην ποίηση της Σέντεργκραν, είναι δυνατή και σαγηνευτική, ένα νέο είδος γυναίκας με ισχυρή προσωπικότητα. Γράφει στο εμβληματικό της, γεμάτο πάθος, ποίημα «Vierge Moderne»:
Δεν είμαι γυναίκα. Είμαι ουδέτερο.
Είμαι παιδί, ακόλουθος, μια τολμηρή απόφαση,
είμαι μια γελαστή αχτίδα πορφυρού ήλιου…
Είμαι ένα δίχτυ για όλα τ’ αδηφάγα ψάρια,
είμαι μια κούπα για την τιμή όλων των γυναικών,
είμαι ένα βήμα προς το τυχαίο και την καταστροφή,
είμαι ένα άλμα προς τον εαυτό και την ελευθερία…
Είμαι ο ψίθυρος του αίματος στο αυτί του άνδρα,
είμαι ρίγος της ψυχής, λαχτάρα και άρνηση της σάρκας,
είμαι μια πινακίδα εισόδου σε παραδείσους νέους.
Είμαι μια φλόγα, ζωηρή και σ’ αναζήτηση,
Είμαι νερό, βαθύ μα τολμηρό ώς τα γόνατα,
Είμαι φωτιά και νερό σε τίμια συνάφεια με ελεύθερους όρους…
Η Σέντεργκραν, χρησιμοποίησε τον ελεύθερο στίχο, έναν στίχο που κινείται συνειρμικά και εικονοπλαστικά, που εμμένει σε λεπτομέρειες και ενίοτε αιωρείται μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας. Τα ποιήματά της είναι ατμοσφαιρικά, γεμάτα από συναισθήματα λαχτάρας και φόβου, υπαρξιακής αγωνίας και θρησκευτικότητας. Προβάλλουν ισχυρή θέληση, οράματα, μια ριζοσπαστική εξερεύνηση της συνείδησης και των αισθήσεων, μια επανάσταση απέναντι στις νόρμες, την αναζήτηση του απόλυτου. Κινούνται με επαναλήψεις και ασύνδετα (τα σχήματα αυτά επιτείνουν το συναίσθημα), με ζωηρές περιγραφές της φύσης και του φθινοπώρου. Εμπεριέχουν παραμυθικά και αρχαιοελληνικά μυθολογικά στοιχεία, συνδυάζουν το συμβολιστικό και το υπερρεαλιστικό ύφος με τη ρομαντική αίσθηση της ομορφιάς και της φύσης. Η ασθένεια από τη μια, ο αγώνας της Φινλανδίας για ανεξαρτησία από την άλλη, έκαναν την ποίηση της Σέντεργκραν εξπρεσιονιστική, γεμάτη από συναισθήματα θλίψης, μοναξιάς, αλλά και εγκλεισμού. Αρκετά αυτοβιογραφικό, σπαρακτικό, το ποίημα «Ένα φυλακισμένο πουλί»:
Ένα φυλακισμένο πουλί καθόταν σε χρυσό κλουβί
σ’ ένα λευκό κάστρο δίπλα σε βαθυγάλαζη θάλασσα.
Ρόδα που σιγομαραίνονταν υπόσχονταν ηδονή και ευτυχία.
Και το πουλί τραγουδούσε για ένα μικρό χωριό ψηλά στα βουνά,
όπου βασιλιάς είναι ο ήλιος και βασίλισσα η σιωπή
κι όπου στείρα μικρά άνθη με εκτυφλωτικά χρώματα
μαρτυρούν τη ζωή που επιμένει και αντέχει.
Η Δέσποινα Καϊτατζή-Χουλιούμη, ποιήτρια και η ίδια, μεταλαμπαδεύει με επιτυχία στο ελληνικό κοινό τη σπουδαιότερη σύγχρονη ποιήτρια της Φινλανδίας, μια γυναίκα που έζησε απομονωμένη στα σύνορα Ρωσίας-Φινλανδίας, που υπέφερε από φυματίωση, πολέμους, φτώχεια, που πέθανε πολύ νέα. Χάρη στο βιβλίο της, Θρίαμβος να υπάρχεις…, στο οποίο με ποιητικότητα μεταφέρει τους ατμοσφαιρικούς και γεμάτους αγωνία στίχους της Σέντεργκραν, που εκλιπαρούν για ζωή, αγάπη, ελευθερία, έρωτα, η τόσο πρόωρα χαμένη ποιήτρια συνεχίζει να ανασαίνει και να υπάρχει.
