«Arcades ambo»: Η συμβολή των αδελφών του Κ. Π. Καβάφη στη συγκρότηση της βιβλιοθήκης του

«Arcades ambo»:[1] Η συμβολή των αδελφών του Κ. Π. Καβάφη στη συγκρότηση της βιβλιοθήκης του[2]

_____________

Η βιβλιοθήκη Κ. Π. Καβάφη είναι μία σύνθετη βιβλιοθήκη, με την έννοια ότι πολλά από τα βιβλία της, συγκεκριμένα τα 139 από τα 966 βιβλία (περίπου δηλαδή το 1/7), δεν φέρουν ή δεν φέρουν αποκλειστικά την κτητορική σφραγίδα του Καβάφη (C.P.C.), αλλά έχουν άλλον προηγούμενο κάτοχο. Αυτός ο προηγούμενος κάτοχος μπορεί να είναι κάποιο μέλος της οικογένειας του Καβάφη, κάποιος από τους αδελφούς του – ο Τζων συνηθέστερα, αλλά και ο Παύλος, ο Αλέξανδρος, ο Αριστείδης ή ο Πέτρος-Ιωάννης^. μπορεί επίσης να είναι ο ξάδελφος του Καβάφη, ο γιατρός Τζον Γεωργίου Καβάφης, που έμενε μόνιμα στην Αγγλία μαζί με τη σύζυγό του Μαριγώ (υπάρχουν δύο βιβλία χαρισμένα στον ποιητή από τον Τζον[3] και τη Μαριγώ Καβάφη[4])^. μπορεί ακόμη ο προηγούμενος κάτοχος να είναι πρόσωπο του στενού φιλικού περιβάλλοντος του ποιητή, όπως οι παιδικοί του φίλοι Μικές Ράλλης και Περικλής Αναστασιάδης,[5] ή μπορεί να ανήκει στον ευρύτερο κύκλο των κοινωνικών του γνωριμιών, όπως ο Robert J. Moss,[6] στην εταιρεία του οποίου εργαζόταν ο αδελφός του Τζον. Ως προηγούμενο κάτοχο βιβλίου της βιβλιοθήκης Καβάφη συναντούμε και τον μετέπειτα κληρονόμο του, Αλέκο Δ. Σεγκόπουλο, με δύο θεατρικά έργα γαλλικής προέλευσης, το Atelier d’aveugles (1912) του Lucien Descaves και το Attaque nocturne (1903) των André de Lorde και Masson-Forestier. Υπάρχουν βέβαια και προηγούμενοι κάτοχοι τους οποίους είναι δύσκολο να ταυτοποιήσουμε, γιατί δηλώνονται μόνο τα αρχικά του ονόματός τους (Λ.Ν.Α., J.K., J. […], Geo H., R.G.M., P.P., GZ και ΘΗ, Γ.Κ.). Αλλά ακόμα και αν το ονοματεπώνυμο – ή έστω το επώνυμό τους – μας είναι γνωστό, δε σημαίνει ότι μπορούμε πάντα να τους συνδέσουμε με κάποιο πρόσωπο από τον κοινωνικό περίγυρο του Καβάφη. Κι αυτό γιατί ο ποιητής αγόραζε και μεταχειρισμένα βιβλία, των οποίων ο προηγούμενος κάτοχος (που μπορεί να ήταν ιδιώτης ή, σπανιότερα, μια εταιρεία, ένα γραφείο[7]) του ήταν άγνωστος. Είναι χαρακτηριστικό ότι δύο αγγλικές μεταφράσεις της Ιλιάδας και της Οδύσσειας του Ομήρου, που βρίσκονται στη βιβλιοθήκη του ποιητή, φέρουν ετικέτες πλειστηριασμού (Galeries Nationales Alexandrie Lot 295 και 389).

Θα ξεκινήσουμε δίνοντας κάποια ποσοτικά στοιχεία με βάση τις δώδεκα ενότητες στις οποίες είναι ταξινομημένα τα βιβλία (και λοιπά έντυπα) της βιβλιοθήκης Καβάφη. Θα δούμε δηλαδή –ανά ενότητα– πόσα βιβλία έχουν προηγούμενο κάτοχο και σε πόσα εξ αυτών ο προηγούμενος κάτοχος είναι κάποιος από τους αδελφούς του Καβάφη. Εν συνεχεία θα προχωρήσουμε σε ποιοτικές εκτιμήσεις ως προς το είδος, τη μορφή και το περιεχόμενο των βιβλίων που επιλέγει κάθε αδελφός να μοιραστεί με τον ποιητή (κάθε αδελφός πλην του Γεωργίου Καβάφη, του πρωτότοκου γιου της οικογένειας, τον οποίο δεν συναντούμε πουθενά ως προηγούμενο κάτοχο).

Στις δύο πρώτες ενότητες βιβλίων της βιβλιοθήκης Καβάφη «Περιοδικές εκδόσεις στα ελληνικά» και «Περιοδικές εκδόσεις στα αγγλικά» δεν υπάρχει κάποιο έντυπο με προηγούμενο κάτοχο.

Στην τρίτη ενότητα «Βιβλία στα Νέα Ελληνικά» 15 από τα 333 βιβλία εμφανίζονται με προηγούμενο κάτοχο, στα έξι εκ των οποίων (6/15) ο προηγούμενος κάτοχος είναι αδελφός του Καβάφη: σε πέντε βιβλία ο Τζον και σε ένα βιβλίο ο «A. Cavafy», τον οποίο θα πρέπει μάλλον να ταυτίσουμε με τον Αλέξανδρο Καβάφη^. θα μπορούσε βέβαια να είναι και ο Αριστείδης Καβάφης, αλλά επειδή ο τελευταίος έχει μόνο μία συνεισφορά – και αυτή κοινή με τον αδελφό του Παύλο – στη βιβλιοθήκη Καβάφη (πρόκειται για ένα ελληνογαλλικό λεξικό στο οποίο εμφανίζονται και οι δύο ως προηγούμενοι κάτοχοι[8]), θεωρούμε πιθανότερο ότι το «A. Cavafy» συνδέεται με την υπογραφή «A. P. Cavafy» (ή εναλλακτικά «Al. P. Cavafy», «Alex P. Cavafy» και «Alexander P. Cavafy») του Αλέξανδρου, ο οποίος είναι προηγούμενος κάτοχος σε περισσότερα από δέκα βιβλία της βιβλιοθήκης Καβάφη. Κάτι που επίσης μπορεί να παρατηρήσει κανείς είναι ο μικρός αριθμός βιβλίων με προηγούμενο κάτοχο (15 από τα 333) σε αυτή την ενότητα. Γενικά εδώ συναντάμε συνήθως βιβλία παλαιότερων και καθιερωμένων συγγραφέων (Σολωμός, Βαλαωρίτης), που ο Καβάφης οπωσδήποτε θα είχε φροντίσει από νωρίς να εντάξει στη βιβλιοθήκη του, αλλά και βιβλία νεότερων λογοτεχνών, που τις περισσότερες φορές έστελναν οι ίδιοι αντίτυπα της δουλειάς τους στον Αλεξανδρινό, γράφοντάς του μάλιστα θερμές αφιερώσεις (αναφέρουμε κάποιους από τους πιο γνωστούς: τον Σικελιανό, τον Βάρναλη και τον Καρυωτάκη).

Στην τέταρτη ενότητα «Βιβλία στα Αρχαία Ελληνικά» 9 από τα 26 βιβλία έχουν προηγούμενο κάτοχο. Σε τρία εξ αυτών (3/9) ο προηγούμενος κάτοχος είναι ο Τζον.

Στην πέμπτη ενότητα «Βιβλία στα Λατινικά», ενότητα αποτελούμενη από μόνο δύο βιβλία, υπάρχει ένας προηγούμενος κάτοχος, αλλά όχι αδελφός του Καβάφη^. πρόκειται για τον ξάδελφό του, Τζον Γ. Καβάφη.

Στην έκτη ενότητα «Ιερά Κείμενα» 6 από τα 17 βιβλία έχουν προηγούμενο κάτοχο. Σε όλα ο προηγούμενος κάτοχος είναι κάποιος αδελφός του ποιητή, σε πέντε βιβλία ο Τζον και σε ένα βιβλίο ο Αλέξανδρος.

Στην έβδομη ενότητα «Βιβλία στα αγγλικά» 36 από τα 144 βιβλία εμφανίζονται με προηγούμενο κάτοχο. Σε έξι εξ αυτών (6/36) προηγούμενος κάτοχος είναι κάποιος από τους αδελφούς του Καβάφη: σε τέσσερα βιβλία ο Τζον και σε δύο ο Αλέξανδρος.[9]

Στην όγδοη ενότητα «Βιβλία στα γαλλικά» 59 από τα 363 βιβλία εμφανίζονται με προηγούμενο κάτοχο. Εικοσιπέντε εξ αυτών (25/59) ανήκαν προηγουμένως σε κάποιον από τους αδελφούς του Καβάφη: επτά ανήκαν στον Τζον, εννέα στον Αλέξανδρο, επτά στον Πέτρο-Ιωάννη και δύο στον Παύλο. Βλέπουμε ότι ο ποιητής μοιραζόταν γαλλικά βιβλία με όλα σχεδόν τα αδέλφια του.

Στην ένατη ενότητα «Βιβλία στα γερμανικά» δεν υπάρχει βιβλίο με προηγούμενο κάτοχο.

Αλλά και στη δέκατη ενότητα «Βιβλία στα ιταλικά», που υπάρχουν προηγούμενοι κάτοχοι σε 4 από τα 13 βιβλία, αυτοί δεν είναι συγγενείς του Καβάφη.

Στην ενδέκατη ενότητα «Ταξιδιωτικά» ο Αλέξανδρος Καβάφης εμφανίζεται ως ένας από τους δύο προηγούμενους κατόχους βιβλίων (1/2) στα συνολικά 11 βιβλία της ενότητας.

Τέλος, στη δωδέκατη ενότητα «Λεξικά» 6 από τα 17 βιβλία έχουν προηγούμενο κάτοχο. Τρία εξ αυτών (3/6) ανήκαν στην οικογένεια του Καβάφη, το ένα ανήκε στους αδελφούς του Αριστείδη και Παύλο και τα άλλα δύο στον Τζον.

Συνολικά, λοιπόν, από τα 966 βιβλία της βιβλιοθήκης Καβάφη, τα 139 έχουν –δηλωμένο– προηγούμενο κάτοχο. Από αυτά τα 52 έχουν προηγούμενο κάτοχο κάποιον συγγενή του Καβάφη: 50 βιβλία ανήκαν στα αδέλφια του και 2 στα ξαδέλφια του (Τζον και Μαριγώ Καβάφη). Η κατανομή των βιβλίων μεταξύ των αδελφών του έχει ως εξής: ο Τζον είναι προηγούμενος κάτοχος σε 26 βιβλία, ο Αλέξανδρος σε 14, ο Πέτρος-Ιωάννης σε 7, ο Παύλος σε 2 και ο Αριστείδης με τον Παύλο (από κοινού) σε 1. Οι αριθμοί αυτοί είναι μεν έγκυροι όχι όμως και απόλυτοι. Κι αυτό γιατί αν συγκρίνουμε τα στοιχεία που μας παρέχει η βιβλιοθήκη Καβάφη με τα στοιχεία που προκύπτουν από την αλληλογραφία του ποιητή με τους αδελφούς του, διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν και άλλα βιβλία που δόθηκαν σε διάφορες περιστάσεις στον ποιητή από τα αδέλφια του.
Πιο συγκεκριμένα, ο Τζον έχει δώσει στον Κωνσταντίνο τέσσερα επιπλέον βιβλία: δύο από αυτά, ο David Copperfield και ο Martin Chuzzlewit (The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit) του Καρόλου Ντίκενς, δεν υπάρχουν στη βιβλιοθήκη του[10] (και σημειωτέον ότι δεν έχουν καταγραφεί ούτε στην Ιδανική Βιβλιοθήκη του ποιητή^[11])^. τα άλλα δύο βιβλία υπάρχουν στη βιβλιοθήκη του: πρόκειται για το γαλλικό μυθιστόρημα του Max O’Rell Les Filles de John Bull, το οποίο φέρει μόνο την κτητορική σφραγίδα «C.P.C.», χωρίς την ένδειξη προηγούμενου κατόχου,^[12] και για το βιβλίο με τα ποιήματα του Όσιαν (The Poems Translated With Dissertations on the Aera and Poems of Ossian and Dr. Blair’s Critical Dissertation[13]), το οποίο μάλιστα φέρει υπογραμμίσεις και σημειώσεις στο περιθώριο.[14] Εδώ ο Τζων εμφανίζεται ως δωρητής του βιβλίου, όχι ως προηγούμενος κάτοχός του (η διαφορά είναι ότι ο δωρητής ενός βιβλίου μπορεί κάλλιστα να έχει αγοράσει ένα νέο αντίτυπο του έργου που προτίθεται να προσφέρει, χωρίς προηγουμένως να το έχει μεταχειριστεί ο ίδιος), γράφοντας στον αδελφό του την ακόλουθη αφιέρωση: «John C. Cavafy / Alex. 15 Nov. ’83 / Presents this volume, with his love, / to his brother C. F. Cavafy / 13 Dec. ’83» (πρόκειται ίσως για κάποιο δώρο Χριστουγέννων ή Πρωτοχρονιάς). Την απόφασή του να στείλει στον αδελφό του το βιβλίο του Όσιαν του γνωστοποιεί ο Τζον και σε επιστολή του της 18ης Δεκεμβρίου 1883,[15] εκφράζοντας ταυτόχρονα την επιφύλαξή του για την ενέργειά του αυτή, λόγω του προβλήματος που αντιμετώπιζε ο Καβάφης με τα μάτια του (το διάστημα εκείνο η ευαισθησία των ματιών του Καβάφη είχε οξυνθεί, κι ίσως η απόφαση του Τζον να του στείλει προς ανάγνωση ένα ακόμα βιβλίο δεν ήταν η ενδεδειγμένη). Ως δωρητής ενός βιβλίου προς τον Καβάφη εμφανίζεται και ο αδελφός του Αλέξανδρος. Αυτή τη φορά πρόκειται για ένα ταξιδιωτικό βιβλίο, το Orient Line Guide. Chapters for Travellers by Sea and by Land Illustrated του W. J. Loftie, με την αφιέρωση: «To Const. F. Cavafy Esquire. / from his brother Alex. P. Cavafy / Ism(ailiya): 1st. January. 1891».[16]

Ας δούμε τώρα πιο αναλυτικά τα βιβλία με τα οποία καθένας από τους αδελφούς του Καβάφη συνέβαλε στη συγκρότηση της βιβλιοθήκης του. Θα ξεκινήσουμε με τον πιο κοντινό ηλικιακά αδελφό του, τον κατά δύο χρόνια μεγαλύτερό του Τζον Καβάφη (1861-1923), που έχει και τη σπουδαιότερη αριθμητικά συμβολή στη βιβλιοθήκη του ποιητή με 26 βιβλία. Το γεγονός αυτό ασφαλώς δεν είναι τυχαίο. Ο Τζον ήταν, όπως σημειώνει η Λένα Σαββίδη, «ο πιο αγαπητός αδελφός του ποιητή, και ο πιο κοντινός του, ο άνθρωπος με τον οποίο μπορούσε να μιλάει για φιλολογία και λογοτεχνία. […] Ο Τζον έγραφε και αυτός ποιήματα, στα αγγλικά. Είχε αποκτήσει φήμη ποιητή πριν από τον Κωνσταντίνο, και στην αρχή, γύρω στα 1886-90, όταν μιλούσαν για τον «ποιητή Καβάφη», εννοούσαν τον Τζον και όχι τον Κωνσταντίνο».[17] Από τη μεταξύ τους αλληλογραφία, ιδίως των χρόνων 1882-85, όταν ο Καβάφης είναι εγκατεστημένος στην Κωνσταντινούπολη, ενώ ο Τζον ζει και εργάζεται στην Αλεξάνδρεια,[18] βλέπουμε ότι η λογοτεχνία βρίσκεται σταθερά στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός τους: ο Τζον στέλνει στον Κωνσταντίνο ποιήματά του για να τα διαβάσει και να τα αξιολογήσει (συχνά τον αποκαλεί «μικρό» ή «σοφό του μέντορα»[19])^. ο Κωνσταντίνος του κάνει ερωτήσεις σχετικές με τη χρήση των λέξεων,[20] και ο Τζον του απαντά με γλωσσικές παρατηρήσεις και λεξιλογικά σχόλια. Ο Κωνσταντίνος ζητά να του μεταφράσει λέξεις από τα ελληνικά στα αγγλικά[21] (ξέρουμε βέβαια ότι μετέπειτα ο Τζον θα γίνει ο πρώτος μεταφραστής του Καβάφη στην αγγλική γλώσσα[22]). Τα δύο αδέλφια αντιγράφουν το ένα στο άλλο ποιήματα και αποσπάσματα από λογοτεχνικά κείμενα: ο Τζον αντιγράφει Balzac (Les Célibataires),[23] Browning (Balaustion’s Adventure),[24] Shelley («Ode to the West Wind»),[25] το «Σονέτο του Αρβέρ», που αρέσει στον Κωνσταντίνο,[26] και ο Κωνσταντίνος του στέλνει έναν μύθο του Lafontaine,[27] τους «Γερανούς του Ίβυκου» του Schiller,[28] απόσπασμα από το μυθιστόρημα Westward Ho! του Charles Kingsley,[29] και τον προτρέπει να διαβάσει Swinburne[30] αλλά και την τολμηρή Lélia της Γεωργίας Σάνδη.[31] Και φυσικά ο Τζον τού στέλνει βιβλία. Αναφερθήκαμε ήδη στα δύο έργα του Dickens, David Copperfield και Martin Chuzzlewit, που δεν υπάρχουν στη βιβλιοθήκη Καβάφη^. εκεί, αντίθετα, εντοπίζεται ένα άλλο βιβλίο του Dickens, το Christmas Books, που φέρει σημειώσεις του Τζον και πιθανότατα δόθηκε στον ποιητή από αυτόν.[32]

Στα βιβλία με προηγούμενο κάτοχο τον Τζον εντοπίζουμε συνήθως τη σφραγίδα «E libris John C. Cavafy» (εναλλακτικά, μπορεί να δηλώνεται μόνο το ονοματεπώνυμο του Τζον, στα αγγλικά ή στα ελληνικά – «John C. Cavafy», «Ιωάννης Καβάφης», «Ιωάννης Κωνσταντίνος Καβάφης» –, ή απλώς τα αρχικά «J.C.C.»). Πρόκειται για βιβλία που ανήκουν σε διάφορες θεματικές κατηγορίες. Καταρχάς πρόκειται για βιβλία ποίησης, όπως το The Poetical Works του Σκοτσέζου ποιητή και θεατρικού συγγραφέα James Thomson,[33] που θεωρείται μορφή προδρομική του ρομαντικού κινήματος^. οι γαλλικές ποιητικές συλλογές Les orientales. Les feuilles d’automne. Les chants du crépuscule του Βίκτωρος Ουγκό, αγαπημένου συγγραφέα των νεανικών χρόνων του Κ. Π. Καβάφη[34] (ας σημειωθεί ότι οι περισσότερες υπογραμμίσεις του ποιητή στο βιβλίο αυτό γίνονται στη συλλογή Ανατολίτικα (Les orientales), η οποία περιλαμβάνει και αρκετά φιλελληνικά ποιήματα[35])^. επίσης, ο Τζον ήταν ο προηγούμενος κάτοχος της συλλογής Les émois factices του Louis Fleri,[36] μιας νεότερης ποιητικής συλλογής, του 1903, τυπωμένης στην Αλεξάνδρεια και διακοσμημένης στην προμετωπίδα της από τον μετα-ιμπρεσιονιστή ζωγράφο Émile Bernard, που μεταξύ των ετών 1893 και 1904 έζησε και εργάστηκε στην Αίγυπτο.[37] Σε έμμετρη μορφή, όμως, αποδίδονται και οι ιστορίες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο του Έλληνα γλωσσολόγου και λογοτέχνη Μένου Φιλήντα Από τους θρύλους των αιώνων. Ο προοιμιακός – Πρόκρις και Κέφαλος – Ηρώ και Λέαντρος – Της Λυγερής ο πύργος – Κασσία – Οφηλία (1901). Πρόκειται, ειδικότερα, για μια έμμετρη απόδοση στη νέα ελληνική (δημοτική) γλώσσα ιστοριών από την αρχαία ελληνική μυθολογία, από τη νεότερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία (όπως ο Άμλετ του Σαίξπηρ) αλλά και από βιβλικά κείμενα (όπως οι Ψαλμοί του Δαβίδ). Το βιβλίο αφιερώνεται στον Κωστή Παλαμά και συνδέεται με την «παράδοση» του Βαλαωρίτη (στο τέλος ο Φιλήντας σημειώνει τις σπάνιες και άγνωστες λέξεις που μεταχειρίστηκε – η δουλειά του, όπως γράφει, δεν είναι μόνο φιλολογική αλλά και γλωσσοπλαστική –, «δουλειά που πρώτος τηνε πιχειρίστηκε ο Βαλαωρίτης»). Το βιβλίο έχει υπογραμμίσεις στα κείμενα «Προοιμιακός» (Ψαλμός 103), Πρόκρις και Κέφαλος, Ηρώ και Λέαντρος και Κασσία.[38]

Εκτός από βιβλία ποίησης, ο Τζον υπήρξε προηγούμενος κάτοχος και σε βιβλία πεζογραφίας. Ο Charles Dickens (στον οποίο ήδη αναφερθήκαμε), ο Henry Fielding με το μυθιστόρημά του Η ιστορία του Τομ Τζόουνς, ενός έκθετου (The History of Tom Jones. A Foundling)[39] – ένα πικαρικό μυθιστόρημα που ξέρουμε ότι διάβαζε και ο Παύλος Καβάφης[40] –, ο αισθητιστής Oscar Wilde με το Πορτρέτο του Dorian Gray σε γαλλική μετάφραση,[41] ο Γάλλος συγγραφέας της Παρακμής Jean Lorrain[42] με το Un démoniaque. Espagnes. Histoires du bord de l’eau,[43] αλλά και ο παλαιότερος Alain René Le Sage με το κλασικό – επίσης πικαρικό – μυθιστόρημα Ιστορία του Ζιλ Μπλας ντε Σαντιλιάν (Histoire de Gil Blas de Santillane),[44] είναι συγγραφείς τους οποίους ο Τζον πρότεινε στον Κωνσταντίνο να διαβάσει ή συγγραφείς που ο Κωνσταντίνος αναζήτησε στη βιβλιοθήκη του αδελφού του. Στον Τζον ανήκε επίσης το επιφυλλιδικό μυθιστόρημα του Γάλλου συγγραφέα Ευγένιου Σιή (Eugène Sue) Παρισίων απόκρυφα, που υπάρχει στη βιβλιοθήκη Καβάφη σε ελληνική μετάφραση του Ιωάννη Σκυλίσση, σε δύο τόμους.[45]

Ο Τζον εμφανίζεται ως προηγούμενος κάτοχος και σε ένα θεατρικό έργο, στη φημισμένη κωμωδία του Beaumarchais Ο κουρέας της Σεβίλλης (Le barbier de Séville, ou la précaution inutile. Comédie), που κυκλοφόρησε στη σειρά «Petite bibliothèque diamant» των εκδόσεων L. Boulanger.[46]
Επιπλέον, ο Τζον έχει δώσει στον αδελφό του τέσσερα έργα της κλασικής/αρχαίας ελληνικής γραμματείας: το ποιμενικό μυθιστόρημα του Λόγγου Δάφνις και Χλόη σε γαλλική μετάφραση των εκδόσεων C. Marpon και E. Flammarion[47] (από επιστολή του μαθαίνουμε ότι ο ίδιος το είχε διαβάσει στα λατινικά[48]), τους Έλληνες λυρικούς ποιητές (Poetae lyrici graeci. τόμ. III. Poetas melicos continens) των έγκριτων εκδόσεων Teubner της Λειψίας,[49] αλλά και δύο βιβλία αρχαίων σοφιστών, το ένα επίσης από τις εκδόσεις της Λειψίας, τις οποίες και ο Κ. Π. Καβάφης φαίνεται να προτιμούσε στα κλασικά συγγράμματα, καθώς 16 από τα 26 έντυπα της ενότητας «Βιβλία στα Αρχαία Ελληνικά» της βιβλιοθήκης του είναι των συγκεκριμένων εκδόσεων.[50] Ως προς τα βιβλία των σοφιστών που αναφέραμε – τα οποία αμφότερα φέρουν υπογραμμίσεις –, το πρώτο περιλαμβάνει έργα του Φιλόστρατου, του Καλλίστρατου, του Ευναπίου και του Ιμερίου[51] και το δεύτερο έργα του Φλάβιου Φιλόστρατου, του Φιλόστρατου του νεότερου και του Καλλίστρατου.[52]

Ανάμεσα στα βιβλία που έδωσε ο Τζον στον Κ. Π. Καβάφη εντοπίζουμε ακόμη δύο ιστορικές μελέτες (την Ιστορία Αλή Πασά του Τεπελενλή. Συγγραφείσα επί τη βάσει ανεκδότου έργου του Παναγιώτου Αραβαντινού (1895) του Σπυρίδωνος Αραβαντινού^[53] και τη δίγλωσση ελληνογαλλική έκδοση Επιστολαί επί του Μακεδονικού ζητήματος. Lettres sur la question de Macédoine (1904) του Αντωνίου Σπηλιωτόπουλου[54]), δύο αγγλοελληνικά λεξικά[55] και, βέβαια, εντοπίζουμε ιερά κείμενα, πέντε στον αριθμό. Ο Τζον έχει προμηθεύσει τον Κωνσταντίνο με τα σπουδαιότερα κείμενα θρησκευτικού περιεχομένου: με δύο εκδόσεις της Βίβλου, η μία είναι της Βιβλικής Εταιρείας του 1880[56] και η άλλη της Οξφόρδης του 1885,[57] με δύο εκδόσεις της Καινής Διαθήκης, η μία είναι επίσης της Οξφόρδης (με χαμένη χρονολογία)[58] και η άλλη των εκδόσεων Sumptibus Britannicae Societatis ad Biblia Sacra του 1877,[59] αλλά και με ένα βιβλίο εβραϊκών προσευχών που χρησιμοποιούνταν κυρίως στις μεγάλες εορτές των Ιουδαίων (για το Νέο Έτος, το Πάσχα, τη Σκηνοπηγία κ.λπ.).[60] Ας σημειωθεί εδώ ότι η ευσέβεια του Τζον γίνεται φανερή και μέσα από τις επιστολές που στέλνει στον Κωνσταντίνο, στις οποίες ενσωματώνει φράσεις της Αγίας Γραφής (για παράδειγμα, σε επιστολή της 2ας Δεκεμβρίου 1884 γράφει: «“Ἑκάστῳ τὸ ἔργον αὐτοῦ”, λέει η Αγία Γραφή, και είθε η χάρη του Θεού να δίδει σε όλους μας τη δύναμη να εκτελούμε καλά το έργο τούτο, έχοντας πάντα την πίστη μας στην αρωγή Του»[61]). Με άλλη αφορμή, ενημερώνει τον Κωνσταντίνο ότι ως μότο στο ποίημά του «The Truth» θα βάλει τις φράσεις από τον διάλογο του Ποντίου Πιλάτου με τον Ιησού Χριστό (Κατὰ Ἰωάννην, κεφ. ΙΗ΄, στ. 37-38): «πᾶς ὁ ὤν ἐκ τῆς ἀληθείας ἀκούει μου τῆς φωνῆς», «λέγει αὐτῷ ὁ Πιλᾶτος^. τί ἐστιν ἀλήθεια;»[62] (την τελευταία αυτή φράση θα διαλέξει – πολύ αργότερα – ως μότο για το ποίημά του «Έπρεπε…» και ο Μανόλης Αναγνωστάκης[63]). Η ευσέβεια του Τζον είναι, θα μπορούσαμε να πούμε, η γνήσια ορθόδοξη ευσέβεια. Ο Τζον, λόγου χάρη, είναι πολύ αμφίβολο αν θα έδινε ποτέ στον Κωνσταντίνο να διαβάσει το «αιρετικό» – όπως θεωρήθηκε ήδη από την εποχή του – βιβλίο του Ρενάν Ο βίος του Ιησού, που υπάρχει μεν στη βιβλιοθήκη Καβάφη αλλά με προηγούμενο κάτοχο τον Πέτρο-Ιωάννη.[64]

Ολοκληρώνοντας την αναφορά μας στον Τζον Καβάφη, επιθυμούμε να καταγράψουμε μια πληροφορία που μας έρχεται από τη Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού και σχετίζεται με τη συνήθεια του Τζον να αγο­ρά­ζει από πα­λαιο­πω­λεία σπάνιες εκδόσεις βιβλίων (πολλές από τις οποίες πέρασαν στην κατοχή του Κ. Π. Καβάφη), συνήθεια ή «μικρόβιο», όπως λέει χαρακτηριστικά, το οποίο κόλλησε από τον ξάδελφό του Τζον Γ. Καβάφη, της Αγγλίας. Αυτός ο ξάδελφος Τζον κληροδότησε στον αδελφό του ποιητή – τον Τζον της Αλεξάνδρειας – τη βιβλιοθήκη του, η οποία ωστόσο δεν ξέρουμε αν πο­τέ πε­ρι­ήλ­θε στην κα­το­χή του.[65]

Ο αδελφός του Κ. Π. Καβάφη που έχει τη μεγαλύτερη συμβολή στη βιβλιοθήκη του, μετά τον Τζον, είναι ο Αλέξανδρος (1856-1905). Πρόκειται για τον τέταρτο κατά σειρά γιο της οικογένειας Καβάφη,[66] που ήταν επτά χρόνια μεγαλύτερος του ποιητή, εργάστηκε στην εταιρεία Τόμας Κουκ στο Πορτ Σάιντ και το 1898 μετατέθηκε στην Αλεξάνδρεια και ήρθε να κατοικήσει, μαζί με τα αδέλφια του, στην οδό Ραμλίου.[67] Το 1901 παντρεύτηκε τη Θελξιόπη Θεοδώρου, με την οποία απέκτησε ένα χρόνο μετά μια κόρη, την Ελένη Αγγελική Λουκία.

Από τα 14 βιβλία της βιβλιοθήκης Καβάφη που έχουν ως προηγούμενο κάτοχο τον Αλέξανδρο – σε αυτά, όπως αναφέραμε, συνυπολογίζουμε και δύο βιβλία που φέρουν την υπογραφή «A. Cavafy» – τα περισσότερα, εννιά από τα δεκατέσσερα (9/14), είναι βιβλία στα γαλλικά. Όπως σημειώνει ο Μ. Περίδης, ο Κ. Π. Καβάφης αναστράφηκε πολύ τη γαλλική λογοτεχνία και αφέθηκε να διαποτισθεί από τα νάματά της.[68] «Τον γαλλικό πεζό λόγο», γράφει, «αναστράφηκε πλατιά. Αν και την αγγλική γλώσσα την κατείχε περισσότερο απ’ τη γαλλική, ώστε να την χρησιμοποιεί […] για όλες τις ανάγκες του, εκτός από την τέχνη, η γαλλική φιλολογία μαζί με τη γαλλική ποίηση αφήκαν μέσα στην αισθητικότητά του ίχνη βαθιά».[69] Ο ίδιος ο Καβάφης υποστηρίζει ότι αν κατείχε τη γαλλική γλώσσα στον ίδιο βαθμό που κατείχε την αγγλική, θα εκφραζόταν πολύ πιο απελευθερωμένα,[70] ενώ συγκρίνοντας (το 1905) την αγγλική με τη γαλλική φιλολογία (με τον όρο «φιλολογία» να παραπέμπει κυρίως στη «λογοτεχνία»), παρατηρεί ότι η δεύτερη – τουλάχιστον στην παραγωγή των δέκα τελευταίων χρόνων – έχει ξεπεράσει τη συντηρητικότητα της πρώτης (της αγγλικής) και παράγει έργα ικανά να αποδώσουν «την νέα φάσι του έρωτος»[71] (ιδίως του ομοφυλοφιλικού έρωτος[72]).

Στα γαλλικά βιβλία που δίνει ο Αλέξανδρος στον αδελφό του αντιπροσωπεύεται κυρίως ο Γαλλικός 19ος αιώνας: πρόκειται για βιβλία του Balzac (Le père Goriot),[73] του Flaubert (η περίφημη Salammbô),[74] του Zola (Au bonheur des dames)[75] (ο Περίδης αναφέρει ότι ο Zola, «ο δυνατός» αυτός «οικοδόμος του κοινωνικού μυθιστορήματος, ο υμνητής της εργασίας, και, συγχρόνως, ο αμείλικτος φυσιολόγος των ηθών» ήταν, μαζί με τον «εκλεπτυσμένο» και «ηδυπαθή» Anatole France, οι δύο Γάλλοι πεζογράφοι που ο Κ. Π. Καβάφης «διάβασε περισσότερο και με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και οι οποίοι αριθμούν εξαιρετικώς πολλά βιβλία στη βιβλιοθήκη του»[76]), αλλά και για βιβλία του Hugo, τρία στον αριθμό: ένα βιβλίο ποίησης (Les voix intérieures),[77] ένα πεζογραφίας (Bug-Jargal)[78] και ένα δοκίμιο, το Παρίσι (Paris),[79] το οποίο ο Hugo έγραψε όσο ήταν αυτοεξόριστος στις Βρυξέλλες, συγκρίνοντας τη γαλλική πρωτεύουσα με την Αθήνα, τη Ρώμη και την Ιερουσαλήμ. Από τον Γαλλικό 18ο αιώνα ο Αλέξανδρος επιλέγει να δώσει στον Κωνσταντίνο τις αυτοβιογραφικές Εξομολογήσεις (Les confessions) του J.-J. Rousseau.[80] Το μυθιστόρημα του Ρώσου συγγραφέα Markéwitch La princesse Tata, σε γαλλική μετάφραση,[81] και το σύγγραμμα του P. Garnier, Hygiène de la génération. Le mariage dans ses devoirs, ses rapports et ses effets conjugaux au point de vue légal, hygiénique, physiologique et moral. Traduction libre, refondue, corrigée et augmentée de l’Hygiène del Matrimonio (1887) (Υγιεινή της γενιάς. Ο γάμος στα καθήκοντά του, τις σχέσεις του και τα συζυγικά του αποτελέσματα από νομική, υγιεινή, φυσιολογική και ηθική άποψη. Ελεύθερη μετάφραση, αναθεωρημένη, διορθωμένη και διευρυμένη του Hygiène del Matrimonio)[82] συμπληρώνουν τον κατάλογο των εννέα γαλλικών βιβλίων της βιβλιοθήκης Καβάφη με προηγούμενο κάτοχο τον Αλέξανδρο. Για το τελευταίο αυτό σύγγραμμα, πρέπει να ειπωθεί ότι υπάγεται στην κατηγορία των επιστημονικών έργων «περί υγιεινής», έργων που ανήκουν στον «χώρο του γιατρού» – μια κατηγορία που έχει μελετηθεί από τον Δ. Παπανικολάου σε σχέση όμως με την ομοφυλοφιλική σεξουαλικότητα.[83] Εν προκειμένω, πρόκειται για ένα σύγγραμμα που αφορά στην ετεροφυλοφιλική σεξουαλικότητα και, πιο συγκεκριμένα, στις συζυγικές σχέσεις εντός του γάμου.

Εκτός από γαλλικά βιβλία, ο Αλέξανδρος υπήρξε προηγούμενος κάτοχος σε τρία αγγλικά βιβλία: στην Ιστορία της Αγγλίας του Thomas Milner (The History of England. From the Invasions of Julius Caesar to the Year A.D. 1852. With Early Notices for the British Archipelago. Summaries of the State of the People at Different Periods, their Maritime Operations, Commerce, Literature, and Political Progress. For Schools and Families), η οποία μάλιστα φέρει υπογραμμίσεις, σημειώσεις, αυτοτελή σημειώματα,[84] στον β’ τόμο του ιστορικού μυθιστορήματος της George Eliot Romola[85] (με θέμα την πνευματική και καλλιτεχνική ζωή στην αναγεννησιακή Ιταλία) και στον ταξιδιωτικό οδηγό της εταιρείας Peninsular and Oriental, εμπλουτισμένο με εικόνες και χάρτες.[86]

Επιπλέον, ο Αλέξανδρος εμφανίζεται ως προηγούμενος κάτοχος μίας Βίβλου της Βιβλικής Εταιρείας (έκδοση του 1877).[87] Αξίζει να σημειωθεί ότι στο verso του εξωφύλλου του συγκεκριμένου βιβλίου είναι επικολλημένο, χάρτινο, το οικόσημο της οικογένειας Καβάφη (με το κράνος και το λόγιον «῾Υπὲρ Χριστοῦ καὶ Καίσαρος») και εντός του, μεταξύ των σελίδων 442-443, παρεμβάλλεται ένθετο απόκομμα εφημερίδας που αναφέρει την απονομή του παρασήμου Οσμανιέ 4ης τάξης στον αδελφό του ποιητή, Πέτρο-Ιωάννη Καβάφη[88] – γνωρίζουμε πόσο μεγάλη σημασία έδινε η οικογένεια στην πάλαι ποτέ αριστοκρατική της καταγωγή[89] αλλά και την προσπάθεια των αδελφών Καβάφη – Τζον και Κωνσταντίνου – να συγκροτήσουν γενεαλογίες.[90]

Ο Αλέξανδρος είναι προκάτοχος και ενός θεατρικού βιβλίου, της Χειραφετημένης (Δράμα σε μέρη τρία) του Χρήστου Παπαζαφειρόπουλου. Πρόκειται για ένα έργο με φεμινιστικές ιδέες, τις οποίες ωστόσο η πρωταγωνίστρια, Μαρία Λοϊζίδη, στο τέλος αποκηρύσσει (δεν έχουν ωριμάσει ακόμη οι κοινωνικές συνθήκες για την αποδοχή τους στον ελληνικό χώρο). Το βιβλίο είναι τυπωμένο σε τυπογραφείο της Αλεξάνδρειας, με χαμένη χρονολογία.[91]

Την επόμενη μεγαλύτερη συμβολή στη βιβλιοθήκη Καβάφη (μετά τον Τζον και τον Αλέξανδρο) έχει ο Πέτρος-Ιωάννης Καβάφης (1851-1891). Ήταν ο δεύτερος γιος της οικογένειας, δώδεκα χρόνια μεγαλύτερος από τον ποιητή. Σπούδασε στην Αγγλία και τη Γαλλία. Αρχικά εργάστηκε στο Λίβερπουλ ως διευθυντής του Οίκου Καβάφης & Σία και το 1877 επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια, όπου υπηρέτησε στο Υγειονομικό Συμβούλιο της πόλης. Σύμφωνα με τον Κ. Π. Καβάφη, ο Πέτρος-Ιωάννης «αγαπούσε τα γράμματα και ήταν έξοχος γνώστης της Γαλλικής φιλολογίας».[92] Και βέβαια δεν είναι τυχαίο ότι και τα επτά βιβλία που έδωσε στον αδελφό του, Κωνσταντίνο, είναι βιβλία στα γαλλικά (φέρουν μάλιστα την υπογραφή «Pierre Cavafy»).

Εκτός από το βιβλίο του Ρενάν, που αναφέραμε, το οποίο αποτελεί μια ιστορική-θρησκευτική μελέτη, τα υπόλοιπα βιβλία είναι βιβλία λογοτεχνίας. Από τη γαλλική λογοτεχνία συναντούμε τα Μυθιστορήματα του Βολτέρου, μαζί με κάποιες ιστορίες του σε στίχους (Romans de Voltaire suivis ses contes en vers) – με υπογραμμίσεις στην ιστορία Η πριγκίπισσα της Βαβυλώνας[93] –, και τρία μυθιστορήματα του τέλους του 19ου αιώνα: το Un coeur de femme του Paul Bourget,[94] το Le roman d’un enfant του Pierre Loti[95] και το L’âme de Pierre του Georges Ohnet.[96] Με την ευκαιρία αυτή να σημειώσουμε πως δε σημαίνει ότι όλα τα βιβλία της βιβλιοθήκης Καβάφη ήταν βιβλία της αρεσκείας του ποιητή. Όπως παρατήρησε και ο Περίδης, «η ύπαρξη απλώς μιας βιβλιοθήκης δεν μπορεί να πληροφορήσει αν ο κάτοχός της εδιάβασε όλα τα βιβλία της και, προ πάντων, πώς τα διάβασε και ποιες ήταν οι αντιδράσεις του».[97] Σχετικά με τον συγγραφέα Georges Ohnet, για παράδειγμα, η αλληλογραφία του Κ. Π. Καβάφη με τον Μικέ Ράλλη μας αποκαλύπτει εμμέσως την αρνητική άποψη του ποιητή για αυτόν.[98]

Στα γαλλικά βιβλία με προηγούμενο κάτοχο τον Πέτρο-Ιωάννη συγκαταλέγονται και δύο μεταφρασμένα. Το πρώτο είναι το Αισθηματικό ταξίδι του Laurence Sterne, σε μια έκδοση που περιλαμβάνει τους Έρωτες του θείου μου Τόμπι, αποσπάσματα από το Ταξίδι του Τρίστραμ Σάντι στη Γαλλία (στα οποία υπάρχουν υπογραμμίσεις) και την Ιστορία της Ηγουμένης των Αντουιγιέ (Voyage sentimental suivi des Amours de mon oncle Tobie, du Voyage de Tristram Shandy en France, de l’Histoire de l’Abbesse des Andouillettes).[99] Το δεύτερο είναι το μυθιστόρημα του Πούσκιν Doubrovsky,[100] το οποίο εκδόθηκε πρώτη φορά το 1841, μετά τον θάνατο του συγγραφέα. Πληροφορίες για τη σχέση του Κ. Π. Καβάφη με τη ρωσική λογοτεχνία μας παρέχει η αλληλογραφία του με τον αδελφό του Παύλο. Όταν ο τελευταίος εκφράζει τον ανεπιφύλακτο θαυμασμό του για τη ρωσική τετράδα Tolstoy, Gogol, Dostoyevsky, Turgenev («Αλλά οι Ρώσοι μ’ ενθουσιάζουν, τα έργα των, δι’ εμέ φθάνουν au Sublime – η ψυχολογία των, αι ιδέες, η παραμικροτέρα περιγραφή, εμπνέουν τοιούτον θαυμασμόν όσον απορεί ο αναγνώστης πώς είναι δυνατόν ανθρώπινος νους να φθάνει εις τέτοιο ύψος. Δεν είναι απλώς βιβλία, αλλά αριστουργήματα, σπουδή της ανθρωπότητος εις το έπακρον»[101]), ο Κ. Π. Καβάφης του απαντά: «Έχεις δίκιο για τους Ρώσους συγγραφείς. Είναι μεγάλοι. Και να φαντασθεί κανείς ότι μας φαίνονται έτσι ενώ τους διαβάζουμε και μεταφρασμένους. Ετούτη η μετάφραση θα τους ζημιώνει. Εγώ δεν διάβασα πολλούς. Ο Τουργκένιεφ είναι σπουδαίος. Είναι και ο Άντον Τσέχωφ, όχι πολύ γνωστός, αλλά που έγραφεν έκτακτα».[102]

Τα βιβλία της βιβλιοθήκης Καβάφη με προηγούμενο κάτοχο τον Παύλο (1860-1920) (τον «Paul Cavafy», όπως υπογράφει), τον πέμπτο γιο της οικογένειας και τρία χρόνια μεγαλύτερο του ποιητή, είναι μόνο δύο και ανήκουν στη γαλλική λογοτεχνία του 19ου αιώνα: είναι το ιστορικό μυθιστόρημα Cinq-Mars του Alfred de Vigny (Cinq-Mars, ou une conjuration sous Louis XIII. Précédée de réflexions sur la vérité dans l’art, accompagnée de documents historiques),[103] που παρακολουθεί τις ίντριγκες και τις συνωμοσίες της γαλλικής αυλής του 17ου αιώνα, και το αισθηματικό μυθιστόρημα Courtisane. Roman parisien του συγγραφέα της décadence Adolphe Bélot.[104] Από τις επιστολές του Παύλου προς τον Κωνσταντίνο, και κυρίως από αυτές που του στέλνει όταν εγκαθίσταται στην Ιέρ της Γαλλίας (ο Παύλος έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αλεξάνδρεια, για ένα διάστημα μάλιστα (1904-1908) συγκατοίκησε με τον Κ. Π. Καβάφη, ενώ νωρίτερα συγκατοικούσαν και οι δύο με τον Τζον^. τα τελευταία δέκα χρόνια της ζωής του, ωστόσο, μετά τη συνταξιοδότησή του – ίσως και μετά από κάποιο σκάνδαλο που προκλήθηκε[105] –, εγκαταστάθηκε στην Ιέρ της Γαλλίας, κοντά στις Κάννες, χωρίς να επιστρέψει ποτέ στην Αίγυπτο), προκύπτει ότι τα δύο αδέλφια μοιράζονταν απόψεις για τα έργα που διάβαζαν, συζητούσαν για λογοτεχνία. Εκτός από τους Ρώσους συγγραφείς Tolstoy, Gogol, Dostoyevsky, Turgenev, μερικά ονόματα συγγραφέων που περνούν στις επιστολές του Παύλου προς τον Κωνσταντίνο είναι: Jean de La Bruyère, Madame de Sévigné, Jean Aicard, Camille Lemonnier, Prosper Mérimée, Georges Rodenbach, Alfred de Vigny, Charles Dickens, Benjamin Disraeli, Henry Fielding, αλλά και οι αρχαίοι Έλληνες Αισχύλος (Αγαμέμνων) και Αριστοφάνης (Σφήκες, Νεφέλες). Οι συζητήσεις τους φυσικά δεν περιορίζονται μόνο στη λογοτεχνία, αλλά αγκαλιάζουν την τέχνη γενικότερα^. βλέπουμε, δηλαδή, τον Παύλο να σχολιάζει θεατρικές παραστάσεις που παρακολούθησε[106] και να περιγράφει τις επισκέψεις του σε μνημεία της Γαλλίας και της Ιταλίας.[107]

Μιλώντας συχνά για τον Κ. Π. Καβάφη, έχουμε στο νου μας την εικόνα ενός μοναχικού ανθρώπου, που ζει και εργάζεται αφοσιωμένα μέσα στην κλειστή κάμαρα, μέσα στο γραφείο, με τα χαρτιά και τα βιβλία του. «Και σήμερα ακόμη», έγραφε στη δεκαετία του 1940 ο Γιώργος Σεφέρης, «όταν τον συλλογιστώ, βρίσκω πως μπροστά του είμαι ένας πελαγίσιος που πάει να μιλήσει μ’ έναν πολύ γραμματισμένο κύριο, μέσα σε μια μισοφωτισμένη βιβλιοθήκη με πολύτιμα χαλιά».[108] Κι όμως, η βιβλιοθήκη Καβάφη, μέσα από την οπτική που την παρουσιάσαμε – της ουσιαστικής συμβολής, της πρόθυμης συμμετοχής που είχαν τα αδέλφια του ποιητή στη συγκρότησή της –, αίρει κάπως αυτήν την αίσθηση της μοναχικότητας και εμφανίζεται περισσότερο ως αποτέλεσμα συνεργασίας. Τα αδέλφια του Καβάφη από νωρίς διέκριναν το ταλέντο του και θέλησαν να τον βοηθήσουν. «Τα πρώτα ποιητικά του βήματα», γράφει η Ρίκα Σεγκοπούλου, «δεν ενισχύθηκαν από καμιά εγκαρδίωση ούτε καν κύκλου φίλων. Ζούσε κοσμικά και πού και πού κάποιος γνωστός που πρόσεχε τη δουλειά του τού απηύθυνε μερικά θερμά λόγια. Η μόνη πραγματική θέρμη που βρήκε στην αρχή του φιλολογικού του σταδίου ήταν απ’ την οικογένειά του. Τ’ αδέρφια του πιστεύουν σ’ αυτόν και μερικοί συγγενείς μακρινότεροι. Πιστεύουν όμως σ’ αυτόν με ενθουσιασμό, ονειρεύονται να του εξασφαλίσουν μια οικονομική ανεξαρτησία για ν’ αφιερωθεί ολοκληρωτικά στην Τέχνη. Μα δυστυχώς δεν το κατορθώνουν».[109] Μπορεί να μην κατάφεραν να του εξασφαλίσουν την οικονομική ανεξαρτησία, αλλά προσπάθησαν, με τα μέσα που διέθεταν – χαρίζοντας βιβλία, ανταλλάσσοντας ιδέες –, να ενθαρρύνουν την καλλιτεχνική κλίση του, να διευρύνουν την πνευματική καλλιέργειά του και να στερεώσουν την πίστη του στις δυνατότητές του. Άλλωστε, γι’ αυτό είναι η οικογένεια.

[1] Βιργίλιος, Εκλογές, vii, 4. Τη φράση του Βιργιλίου μεταχειρίζεται ο Τζον Καβάφης σε επιστολή που στέλνει στον αδελφό του, Κωνσταντίνο (12/8/1884). «Arcades ambo», «Αρκάδες και οι δυό», δηλαδή άνθρωποι με παρόμοιες ενασχολήσεις και γούστα, με κοινά πνευματικά και καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα αλλά και με κοινή κλίση προς τη λογοτεχνική γραφή. Για την επιστολή του Τζον (στην αγγλική γλώσσα), βλ. Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0050.

[2] Το κείμενο αυτό παρουσιάστηκε ως ανακοίνωση στην Ερευνητική Συνάντηση «“Σ’ ένα βιβλίο παληό”: Ο Κ. Π. Καβάφης και η τέχνη της ανάγνωσης» (Πάτρα, 2-3 Απριλίου 2025). Διοργάνωση: Εργαστήριο Αρχειακών Τεκμηρίων και Τύπου του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών και Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση. Επιστημονική επιμέλεια: Χριστίνα Ντουνιά, Γιάννης Παπαθεοδώρου.

[3] Πρόκειται για το βιβλίο με τα σωζόμενα έργα του Ρωμαίου ιστορικού Σαλλούστιου: Sallustius, Caii Sallustii Crispi quae extant, Londini, Ex Officina Jacobi Tonson & Johannis Watts, 1725. Το βιβλίο φέρει διπλό κτητορικό σημείωμα: «C.P.C.» και «Johannes C. Cavafy» (Ιωάννης Γ. Καβάφης). Βλ. σχετικά: Cavafy, C. P. (2024). Caii Sallustii Crispi quae extant. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/5.2.

[4] Πρόκειται για το βιβλίο του Bernard Shaw, Man and Superman. A Comedy and a Philosophy, Westminster, Archibald Constable & Co. Ltd., 1903. Το βιβλίο φέρει διπλό κτητορικό σημείωμα: «C.P.C.» και «M. Cavafy». Από τη σημείωση της τοποχρονολογίας που συνοδεύει το recto του φ. 2 (10. Fourth Avenue / Hove. / 1905) πιστοποιείται ότι πρόκειται για τη Μαριγώ Καβάφη, η οποία από την ίδια διεύθυνση στέλνει επιστολή στον ποιητή στις 3/9/1905. Βλ. σχετικά: (για το βιβλίο) Cavafy, C. P. (2024). Man and Superman: A Comedy and a Philosophy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.129, (για την επιστολή) Cavafy, Marigo. (2019). Letter by M. Cavafy to Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF003-0022.

[5] Αναφέρουμε ενδεικτικά ότι στη βιβλιοθήκη της οικογένειας Ράλλη ανήκαν προηγουμένως τα βιβλία του Κωνσταντίνου Ασώπιου Περί ελληνικής συντάξεως, του Walter Scott, The Antiquary και του Jean de La Bruyère, Les Caractères de Théophraste. Les Caractères ou les moeurs de ce siècle. Ο Περικλής Αναστασιάδης εμφανίζεται ως προηγούμενος κάτοχος σε περισσότερα βιβλία, δέκα στον αριθμό (ένα εκ των οποίων ανήκε στον πατέρα του, Αριστείδη Αναστασιάδη), με συγγραφείς όπως oι Anatole France, Maurice Maeterlinck, Montaigne, Jean Moréas, Henry Murger, Philippe Berger, αλλά και ο Έλληνας Μπάμπης/Χαράλαμπος Άννινος (Αττικαί ημέραι).

[6] Ο Robert J. Moss εμφανίζεται ως προηγούμενος κάτοχος σε δύο γαλλικά βιβλία της μυθιστοριογράφου Jeanne Schultz (Ce qu’elles peuvent και La main de Sainte-Modestine), ενώ η Colline Moss (μέλος της οικογένειάς του πιθανότατα) είναι η προηγούμενη κάτοχος του βιβλίου του Robert Scheffer Le prince Narcisse, αυτού του «μικρού αριστουργήματος της Παρακμής», όπως χαρακτηρίζεται, που βρίσκεται μεταξύ των βιβλίων της βιβλιοθήκης Καβάφη.

[7] Στο βιβλίο The Life of Flavius Josephus. Antiquities of the Jews. The wars of the Jews or the History of the Destruction of Jerusalem. Flavius Josephus against Apion. An Extract out of Josephus’s Discourse to the Greeks Concerning Hades ως προηγούμενος κάτοχος εμφανίζεται το «Lyons Cook Office».

[8] Το λεξικό αυτό είναι του Δημητρίου Σκαρλάτου, του Βυζάντιου. Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Lexikon ellino-gallikon. Dictionaire grec-français et français-grec par Ch. D. Byzantius. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/12.7. Στην καταγραφή της Μιχαήλας Καραμπίνης-Ιατρού (Η Βιβλιοθήκη Κ. Π. Καβάφη, Ερμής 2003, 121) εμφανίζεται και ο Αλέξανδρος – μαζί με τον Αριστείδη και τον Παύλο – ως προηγούμενος κάτοχος του ελληνογαλλικού λεξικού.

[9] Το ένα από τα δύο βιβλία (πρόκειται για το μυθιστόρημα Romola, τόμ. ΙΙ, της Αγγλίδας συγγραφέως George Eliot) φέρει την υπογραφή «A. Cavafy», την οποία αποδίδουμε στον Αλέξανδρο Καβάφη με βάση το σκεπτικό που εκθέσαμε παραπάνω.

[10] Σχετικά με τη δωρεά των βιβλίων αυτών στον ποιητή, βλ. την επιστολή του Τζον Καβάφη προς τον Κ. Π. Καβάφη με ημερομηνία 17/9/1882: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0003. Εκεί διαβάζουμε μεταξύ άλλων: «Ο David Copperfield και ο Martin Chuzzlewit είναι δικοί σου […]. Εύχομαι μόνο να είχα τα μέσα να σε προμηθεύσω με περισσότερα βιβλία. Καημένο αγόρι, πρέπει να νιώθεις σίγουρα την έλλειψη βιβλίων, όπως και εγώ» (η επιστολή είναι γραμμένη στην αγγλική γλώσσα, η μετάφραση είναι δική μας).

[11] Για τα βιβλία που απαρτίζουν την Ιδανική Βιβλιοθήκη του Κ. Π. Καβάφη, η οποία συμπληρώνει την αναλυτική καταγραφή της βιβλιοθήκης Καβάφη (966 έντυπα) με έντυπα τα οποία ο ποιητής είχε διαβάσει ή βρίσκονταν στην κατοχή του αλλά δεν σώθηκαν, βλ. https://cavafy.onassis.org/el/ideal-library/.

[12] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Les filles de John Bull. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.253. Βλ. ακόμα την επιστολή του Τζον Καβάφη προς τον Κ. Π. Καβάφη με ημερομηνία 31/3/1885, στην οποία τον πληροφορεί ότι του στέλνει το βιβλίο του Max O’Rell: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0062.

[13] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The Poems Translated. With Dissertations on the Aera and Poems of Ossian and Dr. Blair’s Critical Dissertation. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.97.

[14] Ο Καβάφης σημειώνει κάποιες από τις παρατηρήσεις του Hugh Blair στο εισαγωγικό κεφάλαιο του βιβλίου του Όσσιαν. Για παράδειγμα, βάζει ένα βέλος δίπλα σε μια σύγκριση που γίνεται μεταξύ του Ομήρου και του Όσιαν, όπου λέγεται ότι ο πρώτος είναι πιο εύθυμος και λαμπερός ποιητής και ότι σε αυτόν διακρίνει κανείς όλη την ελληνική ζωντάνια, ενώ ο Όσιαν διατηρεί τη βαρύτητα και επισημότητα ενός Κέλτικου ήρωα (σ. 60). Επίσης, ο Καβάφης βάζει ερωτηματικό δίπλα στη φράση του Blair ότι «το υψηλό δεν περιορίζεται μόνο στο συναίσθημα» (σ. 112).

[15] Βλ. Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0039.

[16] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Orient Line Guide. Chapters for Travellers by Sea and by Land Illustrated. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/11.5.

[17] Λένα Σαββίδη (επιμ.), Λεύκωμα Καβάφη 1863-1910, Ερμής 1983, 75. Παραθέτουμε κάποια πολύ χαρακτηριστικά λόγια του Καβάφη για τον αδελφό του από το κείμενο «Memorandum about the Cavafy family» (χ.χ.) (η ελληνική μετάφραση είναι της Τζένης Μαστοράκη): «Ακέραιος χαρακτήρας, συνδύαζε με σπάνιο τρόπο το επιχειρηματικόν δαιμόνιον και την μεγάλη εξοικείωση με τα γράμματα. Άνθρωπος που άξιζε κατά πολύ ανωτέρα θέση από εκείνην στην οποία τον περιόρισαν οι αντίξοες συνθήκες, και η αχαριστία και η κακία με την οποία αντάμειψαν τον μόχθο του όσοι επωφελήθηκαν από αυτόν. Αναμφιβόλως, ο καλύτερος χαρακτήρας που συνάντησε ο συγγραφεύς μέσα στην οικογένεια. Εντελώς αμερόληπτος, ευθύς, αρρενωπός, φωτισμένος», Λεύκωμα Καβάφη, ό.π., 75.

[18] Πρόκειται, ειδικότερα, για τα γράμματα που έστελνε ο Τζον στην Κωνσταντινούπολη και φυλάχθηκαν επιμελώς από τον Κ. Π. Καβάφη. Αντίθετα, από τις επιστολές του Κ. Π. Καβάφη προς τον Τζον της ίδιας περιόδου δεν έχει σωθεί καμία.

[19] Βλ. ενδεικτικά την επιστολή της 12ης Αυγούστου 1884: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0050.

[20] Βλ. και τη σχετική μαρτυρία της Χαρίκλειας Valieri-Καβάφη (ανιψιάς του ποιητή) για την περίοδο κατά την οποία οι πέντε από τους έξι αδελφούς Καβάφη (πλην του Γεωργίου) ζούσαν στην Αλεξάνδρεια: «Οι τέσσερεις αδελφοί του πατέρα μου ζούσαν εκεί. Στις αρχές αντάμωνα τον θείο μου τον Παύλο, τον πιο κοσμικό από τους Καβάφη, που μ’ έβγαζε περίπατο με το αμάξι του και που μου παράγγελνε ακριβά φορέματα στον οίκο Chalons. Ύστερα ένας-ένας έρχονταν και οι άλλοι μου θείοι και εντελώς τελευταίος, ο Κωνσταντίνος, με μαλλιά ορθωμένα και ανακατεμένα μ’ ένα φύλλο χαρτί στο χέρι, πάρα πολύ ανήσυχος, σπεύδοντας προς το θείο μου τον John, για να του ζητήσει κάποια πληροφορία ή καμιά λέξη που του διέφευγε. Μετά από ένα πολύ σύντομο κουβεντολόι γύριζε στο δωμάτιό του, όπου κανένας δεν είχε πια το δικαίωμα να τον ενοχλήσει». [Απόσπασμα από το κείμενο «Κωνσταντίνος Καβάφης» της Χαρίκλειας Valieri-Καβάφη, που παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο βιβλίο Συμβολή, ΚΕ΄ Λύκειο Αρρένων Αθηνών (1977-Υπεύθυνος Θάνος Φωσκαρίνης). Αναδημοσιεύεται στο περιοδικό Οδός Πανός 9 (Απρίλιος-Ιούνιος 1983). Πρόσβαση μέσω του URL: http://cavafis.compupress.gr/hariklia.htm].

[21] Μια ενδιαφέρουσα πληροφορία είναι ότι ο Κ. Π. Καβάφης σχεδίαζε να μεταφράσει το θεατρικό του Σαίξπηρ Πολύ κακό για το τίποτα, ζητώντας μάλιστα τη βοήθεια του Τζον. Βλ. τις επιστολές του Τζον προς τον Κ. Π. Καβάφη με ημερομηνία: 30/12/1884, 5/1/1885, 27/1/1885, 10/2/1885: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0056, https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0057, https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0059, https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0060. Στη βιβλιοθήκη Καβάφη υπάρχουν δύο τόμοι με έργα του Σαίξπηρ, σε έναν εκ των οποίων είναι σημειωμένο στον πίνακα περιεχομένων το Much Ado about Nothing. Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The Works. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.127.

[22] Για το θέμα αυτό, βλ. αναλυτικά: Μόσχου Μελπομένη-Γεωργίου Άνθια, Τζον Καβάφης: ποιητής και μεταφραστής του Κ. Π. Καβάφη, διπλωματική εργασία, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Φιλοσοφική Σχολή, Τμήμα Φιλολογίας, 2023. DOI: 10.26262/heal.auth.ir.352085.

[23] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 24/10/1882: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0008.

[24] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 20/11/1882: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0011.

[25] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 14/8/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0029.

[26] Βλ. τις επιστολές με ημερομηνία 13/2/1883 (όπου παρατίθεται το σονέτο) και 8/3/1883 (από όπου μαθαίνουμε ότι το σονέτο άρεσε στον Κωνσταντίνο): Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0016 και https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0018.

[27] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 16/3/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0019.

[28] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 2-3/4/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0021.

[29] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 8/5/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0024.

[30] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 15/11/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0037.

[31] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 23/1/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0015.

[32] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Christmas Books. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.23. Βλ. επίσης τις παρατηρήσεις της Μιχαήλας Καραμπίνης-Ιατρού στο: Η Βιβλιοθήκη Κ. Π. Καβάφη, ό.π., 60.

[33] Το βιβλίο αυτό φέρει υπογραμμίσεις. Πιο συγκεκριμένα, υπογραμμίζονται στίχοι από το ποίημα «Summer» της σύνθεσης The Seasons και από το ποίημα «A Poetical Epistle to Sir Wm. Bennet, Bart., of Grubbat» (Μια ποιητική επιστολή προς τον Sir Wm. Bennet, Bart., του Grubbat). Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The Poetical Works. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.136.

[34] Όπως αναφέρει ο Μιχάλης Περίδης, «ανάμεσα σ’ όλους τους Γάλλους ποιητάς, που στα πρώτα του χρόνια, μεταξύ 1875 και 1895, του έκαμαν τη μεγαλύτερη εντύπωση, είναι ο Βίκτωρ Ουγκώ, τον οποίον εθαύμαζε και από τον οποίον επηρεάσθηκε στ’ αρχικά ποιήματά του. Κανενός άλλου ποιητή δεν βρίσκονται τόσες συλλογές στη βιβλιοθήκη. Σχεδόν όλη η ποιητική παραγωγή του Ουγκώ είναι μέσα εκεί. Όταν ο Καβάφης ως ποιητής καταστάλαξε στην προσωπική ουσία του, ήταν αντιουγκικός, και όμως ο Ουγκώ υπήρξε ο ποιητικός έρωτας της νεότητός του. Θα τον εθαύμαζε ως δημιουργό, ως μεγάλο Διδάσκαλο του λόγου, του ρυθμού, των μεγάλων εικόνων, των μεγαλοπρεπών παρομοιώσεων» [απόσπασμα από το βιβλίο: Μ. Περίδης, Ο βίος και το έργο του Κωνσταντίνου Καβάφη, Ίκαρος 1948^. αναδημοσιεύεται στο επίμετρο της Βιβλιοθήκης Κ. Π. Καβάφη, ό.π., 156].

[35] Συγκεκριμένα, στη συλλογή Les orientales εντοπίζονται έντεκα υπογραμμίσεις και στη συλλογή Les chants du crépuscule δύο. Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Les orientales. Les feuilles d’automne. Les chants du crépuscule. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.170.

[36] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Les émois factices. Poèmes. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.107.

[37] Βλ. σχετικά: Paige A. Conley, «Fumeuse de Haschisch: Emile Bernard in Egypt», Nineteenth-Century Art Worldwide 5, no. 2 (Φθινόπωρο 2006), http://www.19thc-artworldwide.org/autumn06/fumeuse-de-haschisch-emile-bernard-in-egypt.

[38] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Apo tous thrylous ton aionon. O prooimiakos – Prokris kai Kefalos – Iro kai Leantros – Tis Lygeris o pyrgos – Kassia – Ofilia. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/3.308.

[39] Το μυθιστόρημα αυτό, στη βιβλιοθήκη Καβάφη, είναι τρίτομο. Ο πρώτος και ο τρίτος τόμος έχουν ως προηγούμενο κάτοχο τον Τζον. Ο δεύτερος τόμος ανήκε προηγουμένως στον (ή στην) «A. Brown». Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The History of Tom Jones. A Foundling. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.36, https://doi.org/10.26256/7.37 και https://doi.org/10.26256/7.38.

[40] Βλ. σχετικά την επιστολή του Παύλου Καβάφη προς τον Κ. Π. Καβάφη, από την Ιέρ της Γαλλίας, με ημερομηνία 1/10/1913: [Cavafy], Polis [Paul]. (2019). Letter by Paul Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0068.

[41] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Le portrait de Dorian Gray (traduit de l’anglais). Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.339.

[42] Όπως παρατηρεί η Μάρθα Βασιλειάδη, ανάμεσα στους πολυάριθμους τόμους της βιβλιοθήκης Καβάφη συγκαταλέγονται πολλοί συγγραφείς της Παρακμής, άγνωστοι σχεδόν στις μέρες μας, όπως οι Adolphe Bélot, Camille Lemonnier, Gustave Toudouze, Josephin Péladan, Félicien Chaumpsaur, Jean Lorrain και Gabriel D’Annunzio (Μάρθα Βασιλειάδη, Ο Κ. Π. Καβάφης και η λογοτεχνία της Παρακμής. Μορφές, θέματα, μοτίβα, (μετάφραση από τα γαλλικά: Τιτίκα Καραβία, πρόλογος: Renata Lavagnini), Gutenberg 2018, 35-36, υποσημ. 1).

[43] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Un démoniaque. Espagnes. Histoires du bord de l’eau. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.206. Στο βιβλίο του Lorrain εντοπίζεται μία σημείωση του Ιωάννη-Κωνσταντίνου (Τζον) Καβάφη, που τον υποδεικνύει έμμεσα ως προηγούμενο κάτοχό του. Βλ. Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού, Η Βιβλιοθήκη Κ. Π. Καβάφη, ό.π., 97.

[44] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Histoire de Gil Blas de Santillane. Édition accompagnée de notes et d’une préface. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.200.

[45] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Parision apokryfa. Mythistoria. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/3.282, https://doi.org/10.26256/3.283. Στον δεύτερο τόμο του μυθιστορήματος του Συή εμφανίζεται ως προηγούμενος κάτοχος και ο Β. Γεωργαλάς (μαζί με τον Τζον).

[46] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Le barbier de Séville, ou la précaution inutile. Comédie. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.31.

[47] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Daphnis & Chloé. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.204.

[48] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 16/1/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0014.

[49] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Poetae lyrici graeci. Vol. III. Poetas melicos continens. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/4.3.

[50] Στη σειρά της Λειψίας έχει συγκεκριμένα: την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, καθώς επίσης και έργα των Ελλήνων λυρικών ποιητών, του Ισοκράτη, του Λυσία, του Λυκούργου και του Λουκιανού, του Πλάτωνα και του Πλουτάρχου, του Θουκυδίδη και του Ξενοφώντα, του Φιλόστρατου (πρεσβύτερου και νεότερου) και του Καλλίστρατου. Στους Έλληνες ιστοριογράφους που διάβαζε ο Καβάφης πρέπει να προστεθεί και ο Ηρόδοτος, τον οποίο, όπως πληροφορούμαστε από επιστολή του Τζων (29/11/1883), ο ποιητής διάβαζε μαζί με τον αδελφό του, Αλέξανδρο: «Ο Αλέξανδρος μου λέει ότι διαβάζετε μαζί τον Ηρόδοτο και ότι ανακαλύπτει ότι ο Πατέρας της Ιστορίας είναι μάλλον χαλαρός στις περιγραφές των ηθών. Διασκέδασα πολύ με την παρατήρηση – Τι θα σκεφτόταν ο Αλέξανδρος για το Συμπόσιο του Πλάτωνα; ή για το τρίτο βιβλίο της Ιλιάδας; ή για τις Βάκχες του Ευριπίδη!!!». Βλ. Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0038 (η ελληνική μετάφραση είναι δική μας).

[51] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Philostratorum et Callistrati Opera, Eunapii Vitae Sophistarum, Himerii Sophistae Declamationes. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/4.15.

[52] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Opera. Accedunt Apollonii Epistolae, Eusebius adversus Hieroclem, Philostrati junioris Imagines, Callistrati descriptiones. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/4.16. Για τη σχέση του Καβάφη με τη Β΄ Σοφιστική, βλ. Γιάννης Δάλλας, Ο Καβάφης και η δεύτερη σοφιστική, Στιγμή 1984.

[53] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Istoria Ali Pasa tou Tepelenli. Syngrafeisa epi ti vasei anekdotou ergou tou Panagiotou Aravantinou. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/3.33.

[54] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Lettres sur la question de Macédoine. Epistolai epi tou Makedonikou zitimatos. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/3.278.

[55] Πρόκειται για τα λεξικά των Ιωάννη Περβάνογλου (1893) και C. D. Yonge (1877). Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Lexikon anglo-ellinikon: meta prologou, eisagogis peri proforas tis anglikis glossis, pinakos ton anomalon rimaton kai syntetmimenon lexeon. A Dictionary of the English and Greek Languages, with a Preface, an Introduction on English Pronunciation, a Table of Irregular Verbs and a List of Abbreviations. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/12.12 και Cavafy, C. P. (2024). An English-Greek Lexicon Abrigded from the Larger Work. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/12.17.

[56] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The Holy Bible containing the Old and New Testaments. Translated out of the original tongues and with the former translations diligently compared and revised by His Majesty’s special command. Appointed to be read in Churches. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/6.14. Υπάρχουν σημειώσεις σε διάφορα σημεία της Βίβλου, όπως στο βιβλίο των Κριτών της Παλαιάς Διαθήκης, στους Ψαλμούς και στο προφητικό βιβλίο του Ιεζεκιήλ.

[57] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The Holy Bible Containing the Old and New Testaments. Translated out of the original tongues: being the version set forth A.D. 1611 compared with the most ancient authorities and revised. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/6.15.

[58] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The New Testament of our Lord and Saviour Jesus Christ. Translated out of the original Greek and with the former translations diligently compared and revised by His Majesty’s special command. Appointed to be read in Churches. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/6.16. Το βιβλίο φέρει σημειώσεις σε διάφορα σημεία, ενδεικτικά αναφέρουμε αυτές στο Κατά Ματθαίον, κεφ. Ε΄, στ. 4 (μακάριοι οἱ πενθοῦντες), κεφ. ΣΤ΄, στ. 16 (Ὅταν δὲ νηστεύητε, μὴ γίνεσθε ὥσπερ οἱ ὑποκριταὶ σκυθρωποί), στ. 23 (ἐὰν δὲ ὁ ὀφθαλμός σου πονηρὸς ᾖ, ὅλον τὸ σῶμά σου σκοτεινὸν ἔσται) και στο Κατά Μάρκον, κεφ. Α΄, στ. 7 (Ιωάννης Πρόδρομος: οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς κύψας λῦσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων αὐτοῦ), στ. 8 (Ιωάννης Πρόδρομος: αὐτὸς δὲ βαπτίσει ὑμᾶς ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ), στ. 11 (σὺ εἶ ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν σοὶ ηὑδόκησα).

[59] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Tis Kainis Diathikis Apanta. Novum Testamentum Graece. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/6.17. Υπάρχουν σημειώσεις σε διάφορα σημεία του βιβλίου, π.χ. στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο: στη Γέννηση και τη Βάπτιση του Ιησού Χριστού, και αργότερα, στην αγωνία της Γεθσημανή. Σημειώσεις γίνονται και στις Πράξεις των Αποστόλων, π.χ. στην περιγραφή του πώς πρέπει να είναι ο επίσκοπος.

[60] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Mahzor-mi kol hashana kaminhag Hashkenaz im hamesh megiloth ve im birkat-kohanim. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/6.8.

[61] Λένα Σαββίδη (επιμ.), Λεύκωμα Καβάφη, ό.π., 74 (η μετάφραση της επιστολής είναι της Τζένης Μαστοράκη). Για το αγγλικό πρωτότυπο, βλ. Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0055.

[62] Βλ. την επιστολή με ημερομηνία 8/3/1883: Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0018. Οι φράσεις του Κατά Ιωάννην Ευαγγελίου παρατίθενται από τον Τζον στα αγγλικά (εφόσον η επιστολή είναι γραμμένη στην αγγλική γλώσσα): «Everyone that is of the truth heareth my voice», «Pilate saith unto Him, what is Truth?».

[63] Βλ. Μανόλης Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα 1941-1971, Νεφέλη 2000, 109-110. Το πλήρες μότο του ποιήματος έχει ως εξής: «Λέγει αὐτῷ ὁ Πιλᾶτος: Τί ἐστιν ἀλήθεια; / Καὶ ταῦτα εἰπών, πάλιν ἐξῆλθεν…».

[64] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Vie de Jésus. Histoire des origines du christianisme. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.281.

[65] Βλ. Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού, «Ο θείος Γιώργος και ο ξάδελφος John: (Α)συμφωνία σε C. Major», Χάρτης 20 (Αύγουστος 2020), https://www.hartismag.gr/hartis-20/eikastika/o-oeios-giwrgos-kai-o-xadelfos-john-a-symfwnia-se-c-major.

[66] Ας σημειωθεί εδώ ότι η οικογένεια Καβάφη είχε εννιά παιδιά, τα δύο ωστόσο (η Ελένη και ο Παύλος Α΄) έφυγαν πρόωρα από τη ζωή. Τα υπόλοιπα επτά αγόρια ήταν: ο Γεώργιος (1850-1900), ο Πέτρος-Ιωάννης (1851-1891), ο Αριστείδης (1853-1902), ο Αλέξανδρος (1856-1905), ο Παύλος (1860-1920), ο Τζον (1861-1923) και ο Κωνσταντίνος (1863-1933). Βλ. σχετικά: Λεύκωμα Καβάφη, ό.π., 9.

[67] Βλ. Λεύκωμα Καβάφη, ό.π., 203.

[68] Βλ. Μ. Περίδης, Ο βίος και το έργο του Κωνσταντίνου Καβάφη, Ίκαρος 1948^. αναδημοσιεύεται στο επίμετρο της Βιβλιοθήκης Κ. Π. Καβάφη, ό.π., 156.

[69] Ό.π., 158.

[70] «Οι άθλιοι νόμοι της κοινωνίας –μήτε της υγιεινής, μήτε της κρίσεως απόρροια– με μίκραιναν το έργον μου. Εδέσμευσαν την έκφρασί μου^. μ’ εμπόδισαν να δώσω φως και συγκίνησιν εις όσους είναι σαν κ’ εμένα καμωμένοι. Η περιστάσεις η δύσκολες της ζωής μ’ έκαμαν πολύ να μοχθήσω για να γίνω τέλειος κάτοχος της αγγλικής γλώσσης. Τι κρίμα. Αν κατέβαλλα –αν με το επέτρεπαν η περιστάσεις, αν η Γαλλική με ήταν όμοια χρήσιμη– τους ίδιους κόπους στην Γαλλική, ίσως σ’ αυτήν –ως εκ της ευκολίας που θα μ’ έδιδαν η αντωνυμίες που λεν, και κρύβουν– να μπορούσα να εκφράζουμουν ελευθερώτερα. Τέλος, τι να κάμω; Πάω άδικα, αισθητικώς. Και θα μείνω αντικείμενον εικασίας^. και θα με καταλαμβάνουν το πληρέστερον, απ’ τα όσα αρνήθηκα», Κ. Π. Καβάφη, Ανέκδοτα Σημειώματα Ποιητικής και Ηθικής (1902-1911), (παρουσιασμένα από τον Γ. Π. Σαββίδη),  Ερμής 1983, 36 (πρόκειται για το σημείωμα ΙΓ΄ με ημερομηνία 15.12.1905).

[71] «Εκείνο που για μένα κάμνει την Αγγλική φιλολογία ψυχρή, είναι –εκτός μερικών ελλείψεων της αγγλικής γλώσσης– ή –πώς να την πω;– συντηρητικότης, η δυσκολία –ή η ακουσιότης– να χωρισθούν από τα παραδεδεγμένα, και ο φόβος μη προσκρούσουν προς την ηθική, την ψευτο-ηθική γιατί έτσι πρέπει να πούμε την ηθική που καμώνεται την ανήξερη. Σ’ αυτά τα τελευταία δέκα χρόνια πόσα Γαλλικά βιβλία, –και καλά και κακά– γράφηκαν τα οποία εξετάζουν και παίρνουν γενναία υπ’ όψιν την νέα φάσι του έρωτος. […]», Κ. Π. Καβάφη, Ανέκδοτα Σημειώματα Ποιητικής και Ηθικής, ό.π., 35 (σημείωμα ΙΒ΄ με ημερομηνία Οκτώβριος 1905).

[72] Βλ. σχετικά τις παρατηρήσεις του Δημήτρη Παπανικολάου στη μελέτη: «“Η νέα φάσις του έρωτος”: Ο νεοτερικός λόγος της σεξολογίας και ο Καβάφης», Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης 12 (2010) 197.

[73] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Scènes de la vie parisienne. Le père Goriot. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.23.

[74] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Salammbô. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.104.

[75] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Au bonheur des dames. (Les Rougon-Macquart, histoire naturelle et sociale d’une famille sous le Second Empire). Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.345.

[76] Μ. Περίδης, ό.π., 158. Πιο συγκεκριμένα, ο Zola αριθμεί 19 γαλλικά βιβλία στη βιβλιοθήκη Καβάφη και ο France 20 (περισσότερα γαλλικά βιβλία, ωστόσο, αριθμεί ο Hugo – συνολικά 26).

[77] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Les voix intérieures. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.172.

[78] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Bug-Jargal. Roman. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.155.

[79] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Paris. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.178.

[80] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Les confessions. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.289. Το βιβλίο αυτό φέρει υπογραμμίσεις.

[81] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). La princesse Tata. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.220.

[82] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Hygiène de la génération. Le mariage dans ses devoirs, ses rapports et ses effets conjugaux au point de vue légal, hygiénique, physiologique et moral. Traduction libre, refondue, corrigée et augmentée de l’Hygiène del Matrimonio. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.130. Στην περιγραφή του τεκμηρίου διαβάζουμε: «στη σ. [620] επικολλημένο ένθετο απόκομμα αλεξανδρινής εφημερίδας, το οποίο αναδημοσιεύει την επιστολή του Alexandre Dumas “Un Lettre d’Alexandre Dumas” προς την εφημερίδα Daily Telegraph με θέμα τον γάμο».

[83] Βλ. Δημήτρης Παπανικολάου, «“Η νέα φάσις του έρωτος”: Ο νεοτερικός λόγος της σεξολογίας και ο Καβάφης», ό.π., 205-211.

[84] Αντιγράφουμε από την περιγραφή του τεκμηρίου: «Κεραίες με μολύβι και μελάνι στις σ. 185, 310, 403, 416, 417, 464, 465, 593, 614, σημείωση ανάγνωσης με μπλε μελάνι στη σ. 310. Μεταξύ των σ. 218-219 παρεμβάλλεται ένθετη φωτογραφία με πορτρέτο του Oliver Cromwell από τον ζωγράφο Samuel Cooper. Μεταξύ των σ. 464-465 παρεμβάλλεται ένθετο χειρόγραφο σημείωμα αναφορικά με ένα σημείο της σ. 465, το οποίο φέρει την υπογραφή “C.F.C”. Μεταξύ των σ. 574-575 παρεμβάλλεται ένθετο απόκομμα εφημερίδας The Queen, the Lady’s Newspaper, με ημερομηνία “July 21, 1883”, με βιβλιοκρισία για το βιβλίο της Barbara Clay Finch The Princesses of Wales. […]». Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The History of England: From the Invasions of Julius Caesar to the Year A.D. 1852. With Early Notices for the British Archipelago. Summaries of the State of the People at Different Periods, their Maritime Operations, Commerce, Literature, and Political Progress. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.90.

[85] Στον πρώτο τόμο του μυθιστορήματος δεν υπάρχει ένδειξη προηγούμενου κατόχου. Ο δεύτερος τόμος φέρει την υπογραφή «A. Cavafy». Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Romola. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/7.33.

[86] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The P. & O. Pocket Book: Illustrations and Maps. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/11.10.

[87] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). The Holy Bible containing the Old and New Testaments. Translated out of the original tongues and with the former translations diligently compared and revised by His Majesty’s special command. Appointed to be read in Churches. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/6.13.

[88] Με παράσημο (το παράσημο Μετζιδιέ 4ης τάξεως) είχε τιμηθεί και ο πατέρας του ποιητή, Πέτρος-Ιωάννης Καβάφης. Βλ. σχετικά: C. P. Cavafy. (2019). Memorandum about the Cavafy Family. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0006.

[89] Βλ. τη μαρτυρία της Χαρίκλειας Valieri-Καβάφη (ό.π.): «Ο θείος Κωνσταντίνος συνδέθηκε μαζί μου τόσο, όσο ο χαρακτήρας του του το επέτρεπε. […] Του άρεσε να μακρηγορεί, να μου κάνει σχεδόν διαλέξεις για τους Πέρσες, για τους Σελευκίδες, για τον Κύρο, για τον Μ. Αλέξανδρο και για το Βυζάντιο. Γιατί οι Καβάφηδες έλεγαν πως ήσαν Βυζαντινοί και πάνω στο θυρεό τους, που παρίστανε μια περικεφαλαία μ’ ένα σταυρό στην κορφή της διάβαζε κανείς αυτό το έμβλημα: «Για το Χριστό και για τον Καίσαρα»». Την πίστη του στην φήμη που θα αποκτούσε ο Κ. Π. Καβάφης, τιμώντας το γένος και την καταγωγή του, εκφράζει ο Τζον Καβάφης σε επιστολή που στέλνει στον ποιητή στις 17/9/1882. Βλ. Cavafy, John. (2019). Letter by John Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF001-0003.

[90] Βλ. τα έξι τεκμήρια που απαρτίζουν τον υποφάκελο «Γενεαλογικά στοιχεία» του Αρχείου Καβάφη: Cavafy, John. (2019). Genealogical Tableau of the Cavafy family. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0001, C. P. Cavafy. (2019). Genealogical Gossip or... Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0002, C. P. Cavafy. (2019). Prose text. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0003, [Unidentified]. (2019). Genealogy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0004, Unknown. (2019). Small-size sketches. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0005, C. P. Cavafy. (2019). Memorandum about the Cavafy Family. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0006.

[91] Για περισσότερες λεπτομέρειες, βλ. Cavafy, C. P. (2024). I cheirafetimeni. Drama se meri tria. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/3.224. Το βιβλίο φέρει την υπογραφή «A. Cavafy».

[92] C. P. Cavafy. (2019). Memorandum about the Cavafy Family. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S02-F25-SF002-0006.

[93] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Romans de Voltaire suivis ses contes en vers. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.338.

[94] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Un coeur de femme. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.44.

[95] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Le roman d’un enfant. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.207.

[96] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). L’ame de Pierre. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.250.

[97] Μ. Περίδης, ό.π., 152.

[98] Βλ. την επιστολή του Μικέ Ράλλη με ημερομηνία 11/1/1885: Ralli, M[ichael Th.]. (2019). Letter by Mike Ralli to Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS01-F18-SF002-0063.

[99] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Voyage sentimental suivi des Amours de mon oncle Tobie, du Voyage de Tristram Shandy en France, de l’Histoire de l’Abbesse des Andouillettes. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.315. Εκτός από τον Tristram Shandy, υπογραμμίσεις υπάρχουν στο εισαγωγικό σημείωμα του βιβλίου, στον πρόλογο και στο Voyage sentimental.

[100] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Doubrovsky. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.265.

[101] Βλ. την επιστολή του Παύλου Καβάφη από την Ιέρ της Γαλλίας με ημερομηνία 15/4/1917: [Cavafy], Polis [Paul]. (2019). Letter by Paul Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0091.

[102] C. P. Cavafy. (2019). Draft letter by C. P. Cavafy to Paul Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F19-0030. Στην περιγραφή του τεκμηρίου η επιστολή (για την ακρίβεια, το σχέδιο επιστολής) χαρακτηρίζεται «μεταγενέστερη της 31ης Δεκεμβρίου 1908». Θα πρέπει, ωστόσο, να θεωρηθεί πολύ μεταγενέστερη, γραμμένη μετά τα μέσα Απριλίου του 1917.

[103] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Cinq-Mars, ou une conjuration sous Louis XIII. Précédée de réflexions sur la vérité dans l’art, accompagnée de documents historiques. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.333.

[104] Βλ. Cavafy, C. P. (2024). Courtisane. Roman parisien. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/8.34.

[105] Η πληροφορία αυτή μας έρχεται από τη Λένα Σαββίδη, βλ. Λεύκωμα Καβάφη, ό.π., 333.

[106] Βλ. τις επιστολές με ημερομηνία 16/3/1912 και 29/7/1915: [Cavafy], Polis [Paul]. (2019). Letter by Paul Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0047 και https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0083.

[107] Βλ. τις επιστολές με ημερομηνία 31/3/1912, 7/4/1912, 23/4/1912 και 19/4/1913: [Cavafy], Polis [Paul]. (2019). Letter by Paul Cavafy to C. P. Cavafy. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0048, https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0049, https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0052, https://doi.org/10.26256/CA-SF02-S01-SS02-F20-SF002-0063.

[108] Γιώργος Σεφέρης, «Ακόμη λίγα για τον Αλεξανδρινό» (1941-1946): Δοκιμές, τόμ. Α΄: 1936-1947, (φιλολογ. επιμ.: Γ. Π. Σαββίδης), Ίκαρος 2013 [9η^. 1η: 1944], 364. Βλ. επίσης: Γ. Π. Σαββίδης (επιμ.), Ο Καβάφης του Σεφέρη, τόμ. Α΄, Εστία 1993, 149.

[109] [Singopoulo, Rica]. (2019). Notes by Rica Singopoulo. Onassis Foundation Cavafy Archive. https://doi.org/10.26256/SING-S01-F01-0016. Οι σημειώσεις της Ρίκας Σεγκοπούλου για τον Καβάφη είναι αχρονολόγητες.