Όταν παίρνει κανείς στα χέρια του την ποιητική συλλογή Στον πρώτο παράδεισο της Λιάνας Σακελλίου, καταλαβαίνει ότι η ποίηση δεν είναι μόνο λέξεις, αλλά υφές, χρώματα και σχήματα, Όλα αυτά τα αφουγκράζεται κανείς διαισθητικά, τα αγγίζει με τα χέρια και τα διερευνά με τα μάτια, περιπλανιέται ανάμεσα στις φωτογραφίες, τις τυπογραφικές φόρμες, τις κειμενικές εναλλαγές, με το ποιητικό κείμενο συνεχώς να επαναπροσδιορίζεται από τα ελληνικά, στα ρουμανικά, στα αγγλικά. Αυτό όμως που αγγίζει τους αναγνώστες είναι οι πολλαπλές σκέψεις και συναισθήματα, αλλά και αισθήσεις που η συγκεκριμένη συλλογή δημιουργικά ανασυνθέτει σε μια πανδαισία οπτικών και απτών ερεθισμάτων.
Οι δεκαπέντε φωτογραφίες της Elena Sheehan, που ενσωματώνονται στην εν λόγω ποιητική συλλογή, λειτουργούν ως ένα κατώφλι ή πέρασμα σε μια διαφορετική εμπειρία – άλλοτε γήινη, άλλοτε υδάτινη – με τους βράχους, την βλάστηση στους αγρούς, τις ρίζες, τους κορμούς μαζί με τα φύλλα και τους φλοιούς των δέντρων να γίνονται οι οικοδεσπότες που οδηγούν τους αναγνώστες στις ποιητικές δημιουργίες της Λιάνας Σακελλίου και στις μεταφράσεις της Άντζελα Μπράτζου και του Σταύρου Δεληγιώργη.
Στην ποιητική συλλογή Στον πρώτο παράδεισο
(όπως αποδίδεται ο τίτλος στα ελληνικά, με τον τίτλο στα ρουμανικά να διατυπώνεται ως În Primul Paradis και στα αγγλικά ως This Side οf Heaven), συνδυάζονται διάφορες τεχνοτροπίες γραφής και έκφρασης. Το πολυεπίπεδο ποιητικό εγχείρημα της Λιάνας Σακελλίου, το οποίο μπορεί κανείς να προσεγγίσει μέσω της εικαστικής (ekphrastic στα αγγλικά) ποίησης, δηλαδή της γραφής που προκύπτει από τον τρόπο που η ποιητική δημιουργία ανταποκρίνεται σε διάφορα εικαστικά και καλλιτεχνικά ερεθίσματα, όπως, για παράδειγμα, μέσω ενός γλυπτού, ζωγραφικού πίνακα, φωτογραφίας κ.ά., αντλεί τη δυναμική της από τον τρόπο που η ματιά ενεργοποιείται από, αλλά και ταυτόχρονα ενεργοποιεί εικόνες, λέξεις, και νοήματα. Αυτό που έχει σημασία στην εν λόγω ποιητική συλλογή είναι ο τρόπος που η θηλυκή ποιητική φωνή (της Λιάνας Σακελλίου) αλλά και ο θηλυκός φωτογραφικός φακός (της Elena Sheehan) δεν απλά αναπαριστούν ή αποτυπώνουν, αλλά εισέρχονται και εμβυθίζονται σε ένα κόσμο υλικών θραυσμάτων όπου υποκείμενα και αντικείμενα δημιουργικά ανασυνθέτονται.
Η εικαστική ποίηση, σε συνάρτηση με την γυναικεία δημιουργία, αποτέλεσε (κυρίως στο πλαίσιο της μοντερνιστικής και μεταμοντερνιστικής ποιητικής γραφής) και συνεχίζει να αποτελεί, ένα δυναμικό εκφραστικό μέσο που στόχο έχει την ενδυνάμωση, ανάδυση και εξωστρέφεια του θηλυκού υποκειμένου. Οι γυναίκες ποιήτριες, σε μια προσπάθειά τους να βγουν από την συμβατική θέση του ορατού αλλά σιωπηλού αντικειμένου που τους είχε τοποθετήσει η παραδοσιακή ποιητική γραφή, χρησιμοποιούν την εικαστική ποίηση με σκοπό να προωθήσουν μια διαφορετική αλλά και διευρυμένη αντίληψη του φύλου πέρα από ποικίλες πολιτικο-κοινωνικές συμβάσεις. Η ενασχόληση της Λιάνας Σακελλίου, λόγω της ακαδημαϊκής της έρευνας στην αμερικανική ποίηση και λογοτεχνία με σημαντικές γυναίκες ποιήτριες στην άλλη όχθη του Ατλαντικού, όπως είναι η Emily Dickinson, η Hilda Doolittle, η Sylvia Plath, η Denise Levertov να αποτελούν σημεία αναφοράς στην συγγραφική της πορεία, μας αποκαλύπτει την συνεχή προσπάθεια της γυναίκας-δημιουργού να ανα-προσεγγίσει την γυναικεία αντίληψη της πραγματικότητας.
Διαβάζοντας τους στίχους της Λιάνας Σακελλίου από την νέα της ποιητική συλλογή, έρχονται στη σκέψη μας τα λόγια της Aμερικανίδας ποιήτριας Adrienne Rich που καλούσε τις γυναίκες στα τέλη της δεκαετίας του 70’ «να ξανακοιτάξ[ουν] και στη συνέχεια να περιγράψου[ν] με δικά [τους] λόγια τις τοιχογραφίες της Εποχής των Παγετώνων, τα γυμνά της «υψηλής τέχνης», τις μινωικές σφραγίδες και τα ειδώλια» (σελ.13). Αυτό που η Rich επιχειρεί εδώ είναι να ενεργοποιήσει το γυναικείο βλέμμα μέσα από την διαδικασία της καταγραφής του περιβάλλοντος κόσμου και όχι της παθητικής παρατήρησης. Αυτή η αλλαγή στον τρόπο αντίληψης της πραγματικότητας σηματοδοτεί μία μετάβαση, με τις γυναίκες ποιήτριες, όπως αποδεικνύεται από τη γραφή τους, όχι μόνο να αποκτούν φωνή εκφράζοντας έτσι τη διαφορετικότητά τους, αλλά και μια διεισδυτικότητα στην υλική διάσταση της πραγματικότητας. Αυτή η μορφή έκφρασης συνενώνει το σώμα με την ύλη του περιβάλλοντος κόσμου για να δημιουργήσει μια διευρυμένη υποκειμενικότητα (inter subjectivity στα αγγλικά), με σκοπό την άμβλυνση της ιεραρχίας υποκειμένου και αντικειμένου. Επομένως, από την δεκαετία του 70 μέχρι σήμερα διακρίνεται η σταδιακή διαμόρφωση μίας γυναικείας σωματικής γραφής, όπου η εικαστική ποιητική τεχνική τη βοηθά να κινηθεί με ευελιξία στη διερεύνηση εναλλακτικών μορφών δημιουργικού διαλόγου που εκτείνονται πέρα από το θηλυκό και αρσενικό δίπολο, μέσω της συμπερίληψης ενός ποικίλου φυσικού και όχι μόνο ανθρωποκεντρικού περιβάλλοντος.
Στην συλλογή Στον πρῶτο παράδεισο, ένα παρόμοιο κάλεσμα επιτελείται, όπως για παράδειγμα μας αποκαλύπτεται στις σελίδες όπου η διαισθητική ματιά της Elena Sheehan αποτυπώνει τις ρίζες που μοιάζουν να εισέρχονται σε μια βραχώδη επιφάνεια (σελ. 27), ενώ η Λιάνα Σακελλίου, με το ποίημά της «Κεφαλόδεσμος», λεκτικά επεκτείνει το φωτογραφικό ερέθισμα:
Απ’ τα μαλλιά ξεκινά το δέντρο της μνήμης.
Τραβώ τα κλαδιά
και λύνω τη σιωπή.
Είναι αρπάγη, είναι λύγισμα,
είναι σημείο ταυτοποίησης
είναι σημείο πένθους
είναι λύπες,
είναι και ρίζες.
Το σώμα γέρνει
προς εκεί που κάποτε υπήρχε η ομορφιά:
κοτσίδες, πλεξούδες, αφέλειες, καρέ
αλογοουρά και χαίτη, κότσος και πλέξη
κόμποι και μπούκλες και πιάσιμο
φιλάρισμα και τούφες που τις πλέκω με κορδέλα.
Ας μπουν κι αυτά στον κατάλογο
των πραγμάτων που χάνονται. (σελ. 29)
Από τον πρώτο κιόλας στίχο τα «μαλλιά», τα οποία στο ποίημα παίρνουν διάφορες μορφές και σχήματα (κοτσίδες, πλεξούδες, κόμποι, μπούκλες…) άμεσα συνδέονται με τη «μνήμη», τις «ρίζες», το «σώμα» που «γέρνει», και κατ’επέκταση με τις περιπλεκόμενες και εκτεθειμένες, πάνω στο βράχο, ρίζες ενός δέντρου που η φωτογραφία αποτυπώνει. Αυτή η δυναμική αμεσότητα ανάμεσα στο οπτικό και λεκτικό ερέθισμα οδηγεί τους αναγνώστες σε εναλλακτικούς γήινους συσχετισμούς και νοήματα. Όπως ο φωτογραφικός φακός καταφέρνει να καταγράψει τις γήινες αποχρώσεις, την υφή του βράχου, τις δαιδαλώδεις ρίζες-κλαδιά, έτσι και οι στίχοι του ποιήματος φέρνουν τους αναγνώστες σε επαφή με τη μνήμη μέσω της δημιουργίας μίας αλληλουχίας λεκτικών-εικόνων. Είναι αυτές οι εικόνες που σωματοποιούνται στο χώρο και στο χρόνο, με τη γυναικεία κόμη να σηματοδοτεί τόσο την «ομορφιά», ως μία αισθητική εξωτερίκευση της γυναικείας φιλαρέσκειας, όσο και το «λύγισμα», το «πένθος», τις «λύπες». Σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται η δυναμική της γραφής της Λιάνας Σακελλίου, η οποία δεν απλά παρατηρεί αλλά μεταμορφώνει το αντικείμενο σε υποκείμενο, αποδίδοντάς του αυτενέργεια και ενσυνείδηση.
Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να αναφερθώ στην κριτικό Κatherine Behar, η οποία αναφέρεται σε μια στροφή της φεμινιστικής γραφής «προς τα αντικείμενα […] Αν και αρχικά μια τέτοια κίνηση μπορεί να φαίνεται ότι παραμελεί τα προβλήματα των πραγματικών ανθρώπινων υποκειμένων (δηλαδή, των γυναικών)»∙ αυτό, όμως, το γεγονός βοηθά στην καλλιέργεια μίας «αντίληψη[ς] συνέχειας με άλλα αντικείμενα στον κόσμο […] [και] μας επιτρέπει να επανεξετάσουμε τις παραδοχές σχετικά με τις φεμινιστικές πολιτικές προτεραιότητες …» (σελ. 7). Επομένως, η ένταξη της γυναικείας υποκειμενικότητας σε έναν κόσμο απτών πραγμάτων δεν μειώνει αλλά επανασυνδέει την οντότητά της με τον κόσμο ως ύλη, το οποίο οδηγεί στην ενίσχυση της γυναικείας ενσυναίσθησης σε συνάρτηση με άλλες μορφές ζωής. Ως αποτέλεσμα, ενισχύεται η αντίληψη μιας διευρυμένης γυναικείας ταυτότητας που δεν αρκείται στο ατομικό «εγώ» αλλά ούτε αρνείται την ανθρώπινη/συναισθηματική διάστασή της, αλλά είναι ανοιχτή στη συνδιαμόρφωση μιας συλλογικής θηλυκής συνείδησης καθώς φαίνεται να συνομιλεί και να είναι συνυφασμένη με άλλα υλικά της φύσης.
Αυτή η αντίληψη της διάδρασης των υποκειμένων-αντικειμένων γίνεται εμφανής σε ένα άλλο σημείο της ποιητικής συλλογής Στον πρώτο παράδεισο, με την Elena Sheehan να αποτυπώνει φωτογραφικά το δειλινό ως μια ουράνια, θαλάσσια και γήινη συνύπαρξη (σελ. 155), και τη Λιάνα Σακελλίου με το ποίημα «Σύμπλευση» λεκτικά να διευρύνει το αισθητικό φωτογραφικό έναυσμα, δίνοντάς του μία υλικό-συναισθηματική διάσταση:
Υπάρχει μια θάλασσα αθέατη.
Την είδα ένα απόγευμα
με τους ήχους κρυμμένους.
Εκεί πάνε τα πράγματα
που δεν ειπώθηκαν.
Πλέουν αθόρυβα,
βαραίνουν
και σ’επιστρέφουν
λίγο πιο κάτω
κάθε φορά. (σελ. 157)
Στους παραπάνω στίχους, το θαλασσινό υδάτινο στοιχείο μετατρέπεται σε μια αμφιταλαντευόμενη δύναμη που είναι «αθέατη», αλλά η ορμή που την χαρακτηρίζει γίνεται αντιληπτή από τους «κρυμμένους ήχους» της∙ ενώ όλα όσα «Πλέουν αθόρυβα» εντός της, παρόλο που «βαραίνουν», έχουν την ικανότητα να σε επιστρέφουν όχι στο ίδιο σημείο αλλά «λίγο πιο κάτω/ κάθε φορά». Οι λέξεις που η Λιάνα Σακελλίου χρησιμοποιεί στο ποίημά συμπλέουν με τις γήινες και υδάτινες αποχρώσεις που αποπνέει το ημίφως της φωτογραφίας της Elena Sheehan, το οποίο λειτουργεί ως ένα ενδιάμεσο στάδιο μετάβασης από τον οπτικά φανερό στον υδάτινο αθέατο κόσμο. Η δυναμική μάζα του υδάτινου θαλασσινού όγκου συμπαρασύρει ότι συμπλέει εντός του – «ήχους κρυμμένους», «πράγματα/ που δεν ειπώθηκαν» – αμβλύνοντας τα μεταξύ τους όρια. Εδώ η υλική διάσταση των αντικειμένων ενσωματώνει το θηλυκό υποκείμενο που φωτογραφίζει και το θηλυκό υποκείμενο που συγγράφει, δημιουργώντας μια εναλλακτική ενσώματη εμπειρία με το θηλυκό στοιχείο να αναπροσδιορίζεται όχι ως μια ξεχωριστή οντότητα αλλά ως μέρος της υλικής ύπαρξης του κόσμου.
Kλείνοντας αυτήν την σύντομη θεωρητική προσέγγιση, αισθάνεται κανείς ότι η ποιητική συλλογή της Λιάνας Σακελλίου όντως μας προσκαλεί σε ένα ταξίδι απτών αισθήσεων ενός επίγειου ενσώματου παραδείσου. Η πρώτη λέξη στον τίτλο της ποιητικής συλλογής ―«Στον» στα ελληνικά, «This» στα αγγλικά και «În» στα ρουμανικά― μας προσκαλεί να εισέλθουμε («Στον»/«În») ως υπαρκτά («This») σώματα και αισθήσεις στη γήινη διάσταση της ζωής. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται και η δυναμική της γυναικείας ποιητικής γραφής σήμερα: στη διάχυση του θηλυκού υποκειμένου σε ό,τι απτό το περιβάλλει με σκοπό την επανένταξη και επανένωσή του με τη επίγεια διάσταση των αισθήσεων, μετασχηματίζοντάς το σε εύπλαστο υλικό που αέναα αναδημιουργείται, όπως περιγράφουν οι στίχοι που ακολουθούν από το απόσπασμα του ποιήματος της Λιάνας Σακελλίου «Προφίλ σε Προθήκη» από την συλλογή Στον πρώτο παράδεισο:
[...]
Αγγίζω τη σκόνη
όπως αγγίζετε
αυτό που επέζησε.
Δεν είναι πια φόβος.
Είναι εκείνο που μένει
όταν ο φόβος
δεν έχει εικόνα ―
ό,τι και να σημαίνει αυτό. (σελ. 62)
Όντως, η «σκόνη» που «επέζησε» σηματοδοτεί όχι την εξάλειψη αλλά τη μετουσίωση της ανθρωπόμορφης θηλυκής παρουσίας σε χειροπιαστή ύλη που όλοι την αγγίζουν, ικανή να επιβιώνει και να διαπερνά τα συναισθηματικά και ψυχολογικά όρια, προσκαλώντας μας να εισέλθουμε σε ένα άλλο παράδεισο, όπου η αφή «δεν έχει εικόνα» αλλά είναι «εκείνο που μένει», to το οποίο δεν είναι άλλο από την ίδια τη θηλυκότητα που τα ποιήματα της Λιάνας Σακελλίου και οι φωτογραφίες της Elena Sheehan ανασυνθέτουν προσφέροντας στους αναγνώστες μία συναισθησιακή ποιητική εμπειρία.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Rich, Adrienne. On Lies, Secrets, and Silence: Selected Prose 1966-1978. W.W. Norton & Company, 1979.
Behar, Katherine. Object-Oriented Feminism, υπό την επιμέλεια της Behar, U of Minnesota P, 2016, σελ. 1-36.
