Ω υπερωκεάνειο τραγουδάς και πλέχεις
§ ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ
Όταν ένας άνθρωπος είναι γνωστός με τα ονόματα Νικήτας Ράντος, Π. Σπιέρος, Nicolas Calas και Νικόλαος Καλαμάρης, όταν δημοσιεύει σε τρεις διαφορετικές γλώσσες ελληνικά, γαλλικά και αγγλικά, όταν το αντικείμενο των γραπτών του είναι ποίηση, δοκίμια τέχνης ή κοινωνιολογίας, ανθρωπολογίας, κριτική ζωγραφικής, ο ερευνητής τού έργου του πρέπει ή να διαθέτει τον πλουραλισμό του ή ο ερευνώμενος πρέπει να διαθέσει το απόλυτο ενημερωμένο αρχείο του στον ερευνητή του.
Στην περίπτωση μου ούτε το ένα συμβαίνει ούτε το άλλο, αλλά σημειώνω όσα θυμάμαι και σημείωσα από την διάλεξη που έδωσε ο Nicolas Calas στο Harvard University, στις 4 Οκτωβρίου 1980 στο “Poetry Room” στη Lamont Library με τίτλο “The Challenge of Surrealism”(= «Η πρόκληση του σουρεαλισμού» ) και ειδικά η πρόκληση που επέβαλε ο σουρεαλισμός στον ίδιο τον Calas. Ήταν καλεσμένος του καθηγητή Γ.Π. Σαββίδη της έδρας Νεοελληνικών Σπουδών Γιώργου Σεφέρη. Η διάλεξη ήταν η αυτοβιογραφία του Calas όχι λεπτομερέστατη κι εξαντλητική αλλά αρκετή να δώσει ένα πρώτο υλικό και μια ώθηση στην έρευνα τού έργου του. Κυρίως επικεντρώθηκε στα πρώρα βήματά του στον Νέο Κόσμο
Ο Ν. Calas, δημοσιεύει τα πρώτα του ποιήματα το 1933. Νικήτας Ράντου Ποιήματα ΙΙ, τετράδιο Α΄, Αθήνα 1933. Την ίδια χρονιά που ο Νίκος Καββαδίας δημοσιεύει Το μαραμπού. Η αναγγελία της έκδοσης των ποιημάτων γίνεται από το περιοδικό Σήμερα στο τεύχος του Ιουνίου 1933 τρεις μήνες μετά τον θάνατο του
Κ.Π. Καβάφη, έτσι μπορούμε να υποθέσουμε ότι το βιβλίο κυκλοφόρησε τέλη Απριλίου με αρχές Μαΐου 1933. Στο έκτο τεύχος του περιοδικού Σήμερα (χρονιά Α΄1933 σ. 194-5) υπάρχει ένα άρθρο «Ένα κίτρινο βιβλίο» του Μ. Σπιέρου το οποίο καταφέρεται εναντίον του βιβλίου Ο ποιητής Κ.Π. Καβάφης του Τίμου Μαλάνου.
Με αυτόν τον τρόπο διαπιστώνουμε από πολύ νωρίς το ενδιαφέρον του Κάλας για τον Καβάφη και την ποίησή του. Από πολύ νωρίς έκανε γνωστό ότι τα ποιήματά του θα τα δημοσιεύει με το ψευδώνυμο Ράντος, αναγραμματίζοντας το όνομα μιας ερωμένης του ενώ τα πεζά του με το ψευδώνυμο Σπιέρος που το δημιούργησε κρατώντας το δεύτερο μισό του ονόματος Ροβεσπίερος. (Με αυτό το ψευδώνυμο νομίζω ότι δηλώνεται η επαναστατική του φύση). Τη συλλογή των ποιημάτων του τη βιβλιοέκριναν ο Άλκης Θρύλος, ο Αρ. Καμπάνης και ο Κλ. Παράσχος όλοι τους με συγκρατημένο ενθουσιασμό. Ο Ανδρέας Καραντώνης στο άρθρο του «Ένας υπερμοντέρνος λόγιος», Ιδέα,
τόμ. Β΄ τχ. 8, Αύγουστος 1933 σσ. 120-126) καταδικάζει όχι μόνο το ποιητικό έργο του Ράντου αλλά και τον ίδιο τον Καλαμάρη γιατί θεωρεί αντίφαση το να είναι κανείς πλούσιος και να υποστηρίζει το προλεταριάτο! (Το θαυμαστικό είναι δικό μου).
Ένα άλλο άρθρο, «Παρατηρήσεις στο Καβαφικό έργο», δημοσίευσε ο Σπιέρος στο περιοδικό Κύκλος, τχ. 2, 3-4 Νοέμβριος 1932· ήταν το τεύχος αφιερωμένο στον Καβάφη. Τα εκρηκτικά ποιήματα μαζί με την εκρηκτική προσωπικότητα του Ν. Καλαμάρη τον έκαναν μια αξιοπρόσεχτη μορφή στην πνευματική σκηνή της Ελλάδας, έτσι διάφορες έρευνες που κάνουν διάφορα περιοδικά ζητούν τη γνώμη του. Στο περιοδικό Ρυθμός του Πειραιά απαντά ότι οι πιο σημαντικοί Έλληνες ποιητές είναι ο Θόδωρος Ντόρος, ο Τάκης Παπατσώνης και ο εαυτός του βέβαια και από τους παλαιότερους ο Κάλβος.
Η εγκαθίδρυση της μεταξικής δικτατορίας κάνει τον Νικόλαο Καλαμάρη να μονιμοποιήσει την παραμονή του στο Παρίσι και εκεί μεταμορφώνεται σε Nicolas Calas, όνομα που το παίρνει από τον Ροβεσπιέρο, έναν ριζοσπάστη ήρωα της Γαλλικής Επανάστασης ο οποίος και καρατομήθηκε. Με αυτό το όνομα δημοσιεύει το βιβλίο του Foyers d’ Incendie. Το βιβλίο θαυμάζεται εξαιρετικά από τους σουρεαλιστικούς κύκλους και ο André Breton στέλνει ένα αντίτυπό του στον Τρόσκι που ζούσε τότε εξόριστος στο Μεξικό. Η προέλαση του ναζισμού στην Ευρώπη κάνει τους προοδευτικούς διανοούμενους να εγκαταλείψουν την Ευρώπη και περάσουν τον Ατλαντικό ελπίζοντας ότι ο Ατλαντικός θα είναι ένα όριο που ο ναζισμός δεν θα μπορέσει να διασχίσει. Έτσι μέσω Πορτογαλίας ο Nicolas Calas φτάνει στις ΗΠΑ.
Στην Αμερική ζει σε έσχατη ένδεια, τρώει σε σπίτια γνωστών και εξαρτάται από μικροδάνεια φίλων για να αγοράσει τσιγάρα ή για τα εισιτήρια της συγκοινωνίας. Τα πρώτα χρήματα που κερδίζει έρχονται από το περιοδικό Partisan Revue· στον 8ο τόμο, τεύχος 1, Ιανουάριος- Φεβρουάριος 1940, σσ. 40-49 δημοσιεύεται ένα απόσπασμα από το βιβλίο του Foyer d’ Incedie (“Heath Stones of Arson”) με τίτλο “On Revolutionary Sadism”. Η αμοιβή που παίρνει από τον Macdonald, εκδότη του περιοδικού, είναι δεκαπέντε δολάρια, με τα οποία σαν συνεπής αστός επαναστάτης ποιητής πηγαίνει κι αγοράζει ένα καπέλο. Η επόμενη δουλειά του είναι η παραγγελία που του δίνει ο James Laughlin για το περιοδικό New Directions που διευθύνει από το Norfolk του Connecticut. Ο Calaς κάνει μια ανθολογία σουρεαλιστών συγγραφέων. Είναι ο πρώτος ευρωπαίος που με τα γραπτά του παρουσιάζει τους σουρεαλιστές συντρόφους του στο αμερικανικό κοινό. Έτσι, όταν αργότερα το 1940-41 ο Αντρέ Μπρετόν, ο Μαρσέλ Ντισάν, ο Ντέιβιντ Χερ, ο Μαξ Ερνστ και άλλοι σουρεαλιστές καταφεύγουν στην Αμερική, τα ονόματά τους και το έργο τους είναι ήδη γνωστά από την παρουσίαση που τους έκανε ο Calas.
Δυστυχώς όμως οι σχέσεις του με τον André Breton ψυχραίνονται, στην Αμερική, διαφωνεί με την πολυτέλεια του περιοδικού VVV το οποίο κυκλοφορεί με χρηματοδότηση της Elsa Sciaparelli, της σχεδιάστριας μόδας. Πίστευε ότι σε εποχές κρίσης και πολέμου η πολυτέλεια πρέπει να παραμερίζεται και τότε γράφει “Towards the third manifesto of Surrealism” και ο André Breton γράφει το 1942 “Prolegomena to a third surrealist Manifesto or not”. Μας δήλωσε επίσης σε αυτή τη διάλεξη, ότι το όνομά του είναι Calas και γράφεται με ένα l και ότι δεν είναι τόσο πλούσιος όσο η Maria Callas να το γράφει το όνομά του με δύο ll.
Αν θεωρήσουμε ότι ο πάπας του σουρεαλισμού είναι ο Αντρέ Μπρετόν τότε ο Νικόλας Κάλας έδρασε σαν τον Ιωάννη Πρόδρομο και άνοιξε τον δρόμο του στην Αμερική.
Μετά από αυτή την διάλεξη με έπιασε μεγάλος ενθουσιασμός και έψαξα με την βοήθεια πεπειραμένων βιβλιοθηκονόμων σε προ internet περίοδο που η λέξη «ψηφιοποίηση» δεν υπήρχε στο λεξιλόγιό μας και, με μεγάλο κόπο, εντόπισα τα άρθρα του σε αυτά τα μικρά περιοδικά. Τα φωτοτύπησα. Ήθελα να τα συγκεντρώσω και με κάποια ευκαιρία να τα δημοσιεύσω. Δυστυχώς αυτή η ευκαιρία δεν ήρθε ποτέ αλλά όποιος τα θέλει ευχαρίστως του τα παραχωρώ.
Σαν υστερόγραφο του 2026 σημειώνω τα άρθρα της Vassiliki Kolotroni, “Minotaur in Manhattan, Nicolas Calas and the Fortunes of Surrealism“ Modern cultures 4 (2009) 84-102 και Vassiliki Kolokotroni ‘Nicolas Calas’ στη International Encyclopedia of Surrealism (τόμ. Β΄) επιμ. Dawn Ades, Kryzusztof Fijalkowski, Steven Harris, George Selodag, Bloomsbury 2019. Επίσης Stamatina Dimakopoulos “Europe in America. Remapping Brocken cultural lines [View (1940-7) and VVV (1942-4)] στο The Oxford Critical and Cultural History of Modern magazine 1894-1960 επιμ. Peter Brooke και Andrea Tchacker, Oxford University Press 2012, σσ. 737-758. Η δημοσίευση της αλληλογραφίας του με τον Γιώργο Θεοτοκά: Γιώργος Θεοτοκάς – Νικόλας Κάλας, Μια αλληλογραφία, Εισαγωγή, επιμέλεια Ιωάννας Κωνσταντουλάκη-Χάντζου, Πρόσπερος 1989. Βέβαια η δημοσίευση της αλληλογραφίας The Nicolas Calas – Nanos Valaoritis Correspondence, 1958-1967 από την Ελένα Κουτριάνου, Νεφέλη 2021. Το μακρύ άρθρο της Αθηνάς Ντίνου «Η αποσιωπημένη πνευματική δράση του Νικόλαου Κάλας», Book Press, 1 Ιουλίου 2019 για τις σχέσεις Κάλας-Καβάφη. Αλλά δεν σημειώνει ότι ο Κάλας στέλνει στο άρρωστο Καβάφη το 1932 μια απόπειρα μετάφρασης του ποιήματος «Από υαλί χρωματιστό» για να τον ενθαρρύνει. Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη, Άνοστον ήμαρ. Οδοιπορικό στην σκέψη του Νικόλα Κάλας, Άγρα 1997 κ.ά.
