Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο: «Mυστικός πράκτορας»

Το στιλ λέει ο Κοκτό, είναι ένας απλός τρόπος να πεις πολύπλοκα πράγματα, πόσο μάλλον όταν επιλέγεις σαν βασική θεματική ν' ασχοληθείς με φασιστικές τάσεις που επιστρέφουν υπόκωφα σήμερα κάτω από τον μανδύα της δημοκρατίας. Ο «Μυστικός πράκτορας» είναι ομολογουμένως μια από τις πιο στιλάτες ταινίες του 2025. Ένα συναρπαστικό κολάζ, μια λαογραφία, δοσμένη μέσα από μια τομή στην ιστορία της Βραζιλίας των 70s και της τελευταίας επίσημης δικτατορίας. Ο σκηνοθέτης Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο στηλιτεύει σοβαρά ζητήματα της ιστορίας της πατρίδας του και της τότε στρατιωτικής δικτατορίας, συνθήκες και συμπεριφορές που μέχρι πρόσφατα κινδύνευαν να επανεγκατασταθούν με το πέρασμα του Μπολσονάρο. Μια ταινία με ευφυέστατη κινητικότητα και μια πολυφωνική δομή όπως αυτή του βραζιλιάνικου frevo, το οποίο δεν συνοδεύει απλώς την ταινία, τη συνθέτει ρυθμικά και συναισθηματικά, είναι ο παλμός της, και συντονίζεται με το καρδιοχτύπι του κοινού της κινηματογραφικής αίθουσας. Ένα έργο κινηματογραφικής πληθωρικότητας που πρώτα ξεσηκώνει και μετά προβληματίζει τον θεατή.
Φυσικά η καλλιτεχνική πληρότητα του «Μυστικού πράκτορα» δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της απλής εμπιστοσύνης του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο στο αδιαμφισβήτητο ταλέντο του να δημιουργήσει μια άπταιστη αφήγηση που ακόμα κι όταν κουράζει (η διάρκεια είναι μεγάλη) κρατά τον θεατή στη θέση του. Η εμμονή του σκηνοθέτη με την αρχειακή μελέτη προκύπτει πιθανόν από το προφίλ ενός αρκετά ανήσυχου και σοβαρού δημιουργού. Έχοντας ήδη το μικρόβιο της δημοσιογραφικής περιέργειας (ο ίδιος υπήρξε δημοσιογράφος πριν αποφασίσει να στραφεί στη σκηνοθεσία) και με μια μητέρα ιστορικό, ο Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο ξετυλίγει την ευφάνταστη αφήγηση του σε γερές βάσεις που προέρχονται από τη μελέτη αρχειακού υλικού αλλά και προσωπικού βιώματος. Εκεί είναι που το έργο του αποκτά βάθος και γίνεται πολυεπίπεδο. Ο σκηνοθέτης θα διευκρινίσει σε συνέντευξη του στο γαλλικό περιοδικό, Cahiers de cinema ορισμένες από τις πολυσυζητημένες του επιλογές: η περίφημη σεκάνς του μολυσμένου ποδιού δεν είναι ένα ξεκάρφωτο φορμαλιστικό καπρίτσιο, αναδύεται από τον τίτλο μιας δημοσιογραφικής στήλης τής τότε εποχής, δύο δημοσιογράφων που σατίριζαν τις κτηνωδίες της στρατιωτικής δικτατορίας, ένα είδος δημοσιογραφικής αντίστασης. Αντίστοιχα η σκηνή σύλληψης στο κέντρο της αστυνομίας νωρίς το πρωί εμπνέεται από τις χυδαίες μηχανορραφίες της αστυνομίας του Μπολσονάρο, να συλλάβει και να φυλακίσει τον Λούλα, τον τότε βασικό αντίπαλό του στην κάλπη. Έχουμε να κάνουμε μ' ένα δημιουργό με διακριτή ταυτότητα στο καλλιτεχνικό του έργο, μια εμμονή στην πόλη πατρίδα του (το σύνολο της φιλμογραφίας του σχεδόν συγκεντρώνεται γύρω από πολύχρονη έρευνα για την πόλη Ρεσίφε) και ένα προσωπικό βίωμα το οποίο μετουσιώνει σε μια συναρπαστική κινηματογράφηση, της οποίας δεν λείπει ούτε η ουσία ούτε και το γνωστικό και ιστορικό υπόβαθρο. Όχι δεν χρειάζεται όλες οι ταινίες να ξεκινούν από ένα τέτοιο υπόβαθρο, όταν όμως αυτό συμβαίνει δεν μπορείς παρά να χαιρετήσεις την πληρότητα ενός τέτοιου καλλιτεχνικού έργου.
Κι όμως το ενδιαφέρον στο σινεμά του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο βρίσκεται εξίσου, ίσως και περισσότερο στην κινηματογραφική φόρμα, η οποία χαρακτηρίζεται από υφές και σώματα που ιδρώνουν καθώς αναμετριούνται με τον κόσμο και την εξουσία (στο «Bacurau» την προηγούμενη ταινία του η «σωματικότητα» του σινεμά του ήταν επίσης πολύ έντονη και παρούσα). Ο συγκερασμός ενός κυριολεκτικού καρναβαλισμού ―ζωτικό στοιχείο της ταυτότητας της πόλης του Ρεσίφε― κι ενός αδίστακτου κανιβαλισμού από μέρους της εξουσίας, αποκτά νόημα σαν κινηματογραφικό εργαλείο που εγγράφει την ιστορία μιας πόλης χρησιμοποιώντας τα συστατικά που προέρχονται από το πολιτισμικό φαντασιακό της Βραζιλίας. Τελικά η σάρκα και η γύμνια της, κινηματογραφημένη με πάθος και ακρίβεια στο χρώμα και τη μυρωδιά της, είναι η μόνη αμφίεση του ελεύθερου ανθρώπου. Είναι ο μόνος τρόπος να μπορέσει να υπάρξει σ' ένα καταπιεστικό καθεστώς, που προσπαθεί να καννιβαλίσει ότι προεξέχει από την ιστορία του τόπου και να θάψει τις όποιες καταβολές του ιθαγενικού στοιχείου που χαρακτηρίζει έντονα την Βόρεια Βραζιλία. Κι αν αυτή η γύμνια και η ελευθερία της δεν βρίσκουν το χώρο τους τότε θα μεταμφιεστούν και θα χορέψουν σε ρυθμούς frevo, σ' ένα θανάσιμο πανδαιμόνιο, σ' ενα καρναβάλι αμφίεσης και μεταμφίεσης, καταπιεστών και καταπιεσμένων, ο ένας για να αφανίσει ο άλλος για να αντισταθεί. Η σωματικότητα στο σινεμά του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο συνδέεται με την ταυτότητα, η ταυτότητα με την ιστορία και κάθε επικίνδυνη πολιτική στάση με την άρνηση αυτής της ιστορίας.
Το στιλ στον Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιο δεν είναι μια πρόχειρη φορμαλιστική άσκηση, αλλά μια εξαντλητική εργασία της φόρμας, πέρα δώθε να επαληθεύει τον εαυτό της στα ιστορικά δεδομένα. Μια ταινία που σε γοητεύει χωρίς απαιτήσεις, για να σου αποκαλύψει στη συνέχεια πως αυτή της η ιδιότητα είναι μόνο το πρώτο βήμα για να μπλεχτείς αν έχεις τη διάθεση σε μια ταινία τόσο πολυεπίπεδη όσο και η ιστορία της Βραζιλίας. Με όλα τα κρυπτικά συμφραζόμενα αξίζει κανείς όχι μόνο να την παρακολουθήσει αλλά και να την μελετήσει σε βάθος. Κι αυτό δεν είναι κάτι που μπορεί να πετύχει κάθε έργο που μπορεί να ψυχαγωγήσει στο βαθμό που το κάνει ο «Μυστικός πράκτορας».