Η Μαίρη Σέλεϊ, σημαντική μορφή της ρομαντικής λογοτεχνίας της εποχής του Λόρδου Βύρωνα ―με τον οποίο διατηρούσε φιλία― σύζυγος του επίσης ρομαντικού ποιητή Πέρσι Σέλεϊ, είναι γνωστή στην Ελλάδα περισσότερο με το έργο Φραγκεστάιν, ο σύγχρονος Προμηθέας. Η νουβέλα Μεταμόρφωση είναι ένα επόμενο έργο τής Σέλεϊ που τώρα μόλις παρουσιάζεται στην Ελλάδα σε στρωτή μετάφραση της Τατιάνας Σεργιάδη και επιμέλεια αλλά και επίμετρο υπό μορφή δοκιμίου από την ποιήτρια και συγγραφέα Κλεοπάτρα Λυμπέρη.
Όταν διαβάζεις ―και μάλιστα στην πρώτη σελίδα του βιβλίου― διαπιστώσεις του τύπου «τη φρίκη που έζησα εξαιτίας της υπερβολικής αλαζονείας μου» ή «ήμουν θρασύς και εγωκεντρικός, αγαπούσα την επίδειξη και το κυριότερο είχα ξεφύγει από κάθε έλεγχο» καταλαβαίνεις πώς ότι θα ακολουθήσει αποτελεί μια εκ βαθέων εξομολόγηση ενός ανθρώπου που νιώθει να έχει φτάσει στα ακραία του όρια, που έχει κάνει άλλους να πονέσουν μα και που ο ίδιος έχει πονέσει αντικρύζοντας την τερατώδη πλευρά του εαυτού του. Ενός ανθρώπου όμως που διαθέτει ακόμα τη δύναμη για να σωθεί, αποδεχόμενος τον εξευτελισμό του και φτάνοντας στην ακραία ταπείνωση, τη δύναμη που αντλεί από την αγάπη και μια καθαρή καρδιά που τυχαίνει να βρίσκεται δίπλα του και μπορεί και μέσα στην κόλαση ακόμα να εξασκήσει την επιρροή της. Για να γίνουμε αντιληπτοί θα αναφέρουμε εντελώς συνοπτικά την ιστορία αυτού του βιβλίου. Ένας νέος και μια κοπέλα από τρυφερή ηλικία δίνουν αμοιβαία υπόσχεση γάμου στο μέλλον. Η επιπολαιότητα όμως του νέου και η επιθυμία μιας χωρίς όρια ελευθερίας, τον οδηγεί σε απομάκρυνσή του από το σπίτι και αναζήτηση μιας άσωτης και γεμάτης χυδαίες απολαύσεις ζωής. Κάποτε αποφασίζει να γυρίσει πίσω. Δεν αποδεικνύει όμως με την επιστροφή του παρά την ανωριμότητα του χαρακτήρα του και την έλλειψη ενσυναίσθησης για τα πρόσωπα που τον περιβάλλουν. Ενώ ο ίδιος είναι ο φταίχτης για τα γεγονότα που διαδραματίζονται κατά την εκτύλιξη της ιστορίας, τον καταλαμβάνει μια αίσθηση τρέλας, μίσους και εκδίκησης έναντι των προσώπων αυτών. Ενώ βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση ψυχικής ταραχής, συναντά ένα πλάσμα με κακάσχημα χαρακτηριστικά καβάλα σε ένα μπαούλο γεμάτο θησαυρούς. Όταν ακούει την ιστορία του νέου του ομολογεί πως είναι μάγος και πως μπορεί να του χαρίσει τους θησαυρούς του αρκεί να του δανείσει για λίγες μέρες την ωραία του όψη και μορφή. Πράγματι ο νέος παίρνει τη φριχτή μορφή του μάγου, σύντομα όμως ανακαλύπτει ότι εκείνος με τη δανεική του μορφή προσπαθεί να σφετεριστεί τη ζωή του. Δεν θα διηγηθώ για ευνόητους λόγους το τέλος της ιστορίας αλλά ούτε και τις λεπτομέρειές της. Ωστόσο από αυτά τα λίγα φαίνεται γιατί δόθηκε στη νουβέλα αυτός ακριβώς ο τίτλος.
Εδώ θα πρέπει να θυμηθούμε και την τάση γενικά της ρομαντικής σχολής για τον αποκρυφισμό, το υπερφυσικό, τη φαντασία, την επιδίωξη ανέφικτων στόχων. Αλλά και την έμφαση στο συναίσθημα ως πηγή της αυθεντικής αισθητικής εμπειρίας, την υποχώρηση της λογικής έναντι του πάθους και τη συχνή ενασχόληση με τις εσωτερικές διεργασίες της συνείδησης. Σε κάποια από τα χαρακτηριστικά αυτά βασίζεται και το παρόν βιβλίο. Αποτελεί στην ουσία ένα ψυχογράφημα αυτοεξέτασης, μια εξέγερση ενάντια στον κακό εαυτό και μια προσπάθεια αποκατάστασης της ψυχικής ισορροπίας. Το δύσμορφο πλάσμα που συναντά ο ήρωας φαίνεται να είναι η υποσυνείδητη προβολή του ίδιου του του εαυτού. Με τους όρους της σύγχρονης ψυχολογίας, θα λέγαμε ότι η κατάσταση αυτή αποτελεί μια αμυντική προβολή, αφού είναι γνωστό ότι η αμυντική προβολή είναι ένας ψυχολογικός μηχανισμός κατά τον οποίο το άτομο μεταφέρει τις δικές του αρνητικές σκέψεις, συναισθήματα και συμπεριφορές σε άλλο πρόσωπο, απαλλάσσοντας έτσι τον εαυτό του από την ενοχή, την ευθύνη και τις εσωτερικές συγκρούσεις. Μόνο που εδώ ο άλλος είναι ο ίδιος του ο εαυτός που διχάζεται ανάμεσα στις αντίθετες ροπές του. Όταν όμως η ενοχή καταφέρει να φτάσει στην επιφάνεια της συνείδησης, είναι η αρχή της σωτηρίας. Το καταπληκτικό είναι ότι αυτά γράφονται σε μια εποχή που οι ψυχολογικές θεωρίες δεν ήταν γνωστές (ο Φρόιντ γεννιέται μετά το θάνατο της Σέλεϊ).
Πέρα όμως από τις ψυχολογικές συνιστώσες της αφήγησης, εξετάζονται προβλήματα, όπως εκείνο των ορίων της ελευθερίας, η φύση της ανθρώπινης αλαζονείας που οδηγεί στο κακό ―όπως διαπιστώνει από την πρώτη κιόλας παράγραφο ο ήρωας της νουβέλας― αλλά και η δύναμη και η μεταμορφωτική ικανότητα της αγάπης. Η ανάληψη της ευθύνης για το είδος της ζωής μας είναι απαραίτητη, αλλιώς η μορφή του τέρατος με τη μορφή της ματαιοδοξίας, της έλλειψης σεβασμού στα αισθήματα και τις ζωές των άλλων, της υποταγής στα κάθε είδους πάθη, της αδιαντροπιάς, της οργής και του ανεξέλεγκτου θυμού, καιροφυλακτεί να αφανίσει τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά μας. «Οία η μορφή, τοιάδε και η ψυχή» διαβάζουμε ανάμεσα στα αρχαία ελληνικά ρητά. Η πεποίθηση ότι η αγγελική μορφή αντιστοιχεί σε μια εξ ίσου ωραία ψυχή, ενώ η δυσμορφία στις δαιμονικές φύσεις. Ωστόσο όλα αυτά είναι συμβολικά μάλλον διότι όπως συχνά διαπιστώνουμε ο άνθρωπος φέρει μέσα του και τις δυο όψεις, αυτές του Καλού και του Κακού και προσπαθεί με συνεχή αγώνα να τιθασεύσει τις κακές ροπές του και να ενδυθεί το ιδανικό εαυτό του. ‘Έτσι ή αλλιώς η εκλογή με ελεύθερο τρόπο του Καλού, από την εποχή του Ηρακλή στο μύθο της Αρετής και της Κακίας, μέχρι και σήμερα, αποτελεί την οδό προς τον εξευγενισμό του ανθρώπινου προσώπου.
Η Κλεοπάτρα Λυμπέρη στο πληρέστατο επίμετρο που ακολουθεί το αφήγημα, το χρησιμοποιεί ως αφορμή για να αναπτύξει όλη τη λογοτεχνική ιστορία των μεταμορφώσεων και τη σημασία της, δια μέσου συσχετισμών με άλλα λογοτεχνικά έργα, από την Οδύσσεια και τα μαγικά της Κίρκης, τις Μεταμορφώσεις του Λατίνου ποιητή Οβίδιου και τις αντίστοιχες του φιλοσόφου και ποιητή Απουλήιου, του μυθογράφου Αντωνίνου Λιβεράλις, τη Μεταμόρφωση του Κάφκα, το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι του Όσκαρ Ουάιλντ, κ.α. Επίσης προχωρώντας πάρα πέρα από τη λογοτεχνία, θα εξετάσει την έννοια της μεταμόρφωσης μέσα στον ιστορικό χρόνο και τον πνευματικό χώρο, όπως τη μεταμόρφωση του Χριστού στο όρος Θαβώρ, τις πρακτικές των αλχημιστών, ή των μάγων του Μεσαίωνα, τον προοδευτικό εξαγνισμό της συνείδησης κατά τις θεωρίες των μυστικών και άλλα. Θα διηγηθεί επίσης τη ζωή της Μαίρης Σέλεϊ, τις συνθήκες στις οποίες έζησε στο γάμο και την οικογένειά της και τις αντισυμβατικές της για την εποχή ιδέες για τη γυναικεία χειραφέτηση, που θεωρεί ότι τις υπόταξε κάτω από το γυναικείο χάρισμα και βίωμα μιας αλλαγής των ηθών μέσα από την αγάπη και τη συνεργασία. Στο τέλος θα υπάρξει χρονολόγιο, σχετικό με τη ζωή τής Σέλεϊ και την περιρρέουσα λογοτεχνική ατμόσφαιρα της εποχής που θα προσανατολίσει καλύτερα τον αναγνώστη για πρόσωπα και γεγονότα.
