Η βία ―από τα πολλαπλά πολεμικά θέατρα, τους επανεξοπλισμούς και την τρομοκρατία, ως την πεζή μας καθημερινότητα με τις συζυγοκτονίες και τις εφηβικές εκρήξεις μίσους― αναδύεται ξανά ως κεντρικό θέμα στον κόσμο μας. Στην επανέκδοση από την Εστία του Θεού της Σφαγής της Γιασμίνα Ρεζά, σε άρτια μετάφραση του Γιώργου Αρχιμανδρίτη, μιλάει ο Αλέν ― ένας ευφυής, πετυχημένος και κομμάτι κυνικός νομικός σύμβουλος μεγάλης φαρμακευτικής εταιρείας: «Εγώ πιστεύω στον θεό της σφαγής. Είναι ο θεός που κυβερνά, κατ’ αποκλειστικότητα, από κτίσεως κόσμου».
Στο περίφημο αυτό έργο όπου δυο ζευγάρια συναντώνται για να επιλύσουν, με τρόπο ώριμο και πολιτισμένο ένα περιστατικό βίας μεταξύ των 11χρονων αγοριών τους στην διάρκεια ενός παιχνιδιού σε μια παρισινή πλατεία, αποδεικνύεται πράγματι πως ο θεός της σφαγής επιμένει να έχει τον πρώτο λόγο. Ο γιος του Αλέν και της Ανέτ έσπασε με ένα ραβδί δύο δόντια του γιου του Μισέλ και της Βερονίκ. Ο λόγος; Ο δεύτερος είπε τον πρώτο χαφιέ, ενώ εκείνος τον κατηγόρησε πως δεν τον δεχόταν στην συμμορία του.
Τίποτα στο πολιτισμένο περιβάλλον μας δεν μας προετοιμάζει για παρόμοια περιστατικά. Προσποιούμαστε ότι η βία δεν μας αφορά. Το κεντρικό αυτό θεατρικό στη δραματουργία της Ρεζά περιγράφει την μακρόσυρτη, όπως εξελίσσεται, συνάντηση σ' ένα αστικό διαμέρισμα των δύο ζευγαριών. Όλα βαδίζουν αισίως στην αρχή, μέσα σε ένα πολιτισμένο περιβάλλον ευγενούς αλληλοκατανόησης. Σερβίρεται καφές, γλυκό σπιτικό, γίνεται κάποια κοινωνική κουβεντούλα, ενώ αργότερα η σύναξη επιτίθεται σε ένα ακριβό παλιωμένο ρούμι για το οποίο ο Μισέλ περηφανεύεται. Όμως οι αντιθέσεις, ταξικές και πολιτισμικές, σιγοβράζουν. Ποιο παιδί φταίει περισσότερο; Πώς θα τα φέρουν σε επαφή; Θα αναγνωρίσει ο ένοχος το λάθος του; Και ποιος είναι ακριβώς ο ένοχος;
Καθ’ οδόν οι τέσσερις πρωταγωνιστές χάνουν τον έλεγχο, με αποτέλεσμα να αρχίσουν να συμπεριφέρονται οι ίδιοι «σαν παιδιά». Καθώς κανείς δεν αντέχει να αναλάβει το δικό του μερίδιο ευθύνης, συγκρούονται, εφευρίσκουν συμμάχους και ανακαλύπτουν τον εχθρό στο ίδιο τους το σπίτι. Το θερμόμετρο ανεβαίνει ενόσω τα μέτωπα αναδιατάσσονται, οι στάσεις ζωής αποκλίνουν, και οι ενδοοικογενειακές αντιθέσεις διαγράφονται ανάγλυφες. Η Ανέτ κάνει εμετό, ο Αλέν προσπαθεί να συγκαλύψει από τηλεφώνου ένα εταιρικό σκάνδαλο αδιαφορώντας για το ζήτημα των παιδιών, η Βερονίκ δέχεται τις ειρωνείες των αντρών για την ανιδιοτέλειά και την αφέλειά της μιας και συγγράφει ένα βιβλίο για την γενοκτονία στο Νταρφούρ πιστεύοντας στην βελτίωση του κόσμου, ενώ ο πιο «λαϊκός» απ’ όλους, ο Μισέλ, προσπαθεί να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα.
Ώσπου όλα εκρήγνυνται σε ένα χάος αλληλοκατηγοριών, ύβρεων και βίας, με τους πρωταγωνιστές να απομένουν αποσβολωμένοι με το πώς έφτασαν ως εκεί τα πράγματα. Ο περιλάλητος πολιτισμός και η ίδια η έννοια του δικαίου αποδεικνύονται ασθενή περιτυλίγματα σε ένα υποβόσκοντα ποταμό αγριότητας. Στην κοινωνική ζωή κυριαρχεί μια φρικαλέα ανισορροπία ανάμεσα στη μικρότητα του ανθρώπου και τις φιλοδοξίες του, ανάμεσα στην υποβόσκουσα βία και τη δυνατότητα της ομορφιάς του έργου τέχνης. Είμαστε βάρβαροι, δεν πρέπει να το ξεχνάμε. Τα παιδιά είναι άγρια. Ο θεός της σφαγής θριαμβεύει στην καθημερινότητά μας πριν συμπυκνωθεί στον καραδοκούντα φασισμό και τα πολεμικά μέτωπα. Αυτό είναι, μου φαίνεται, το εξαιρετικά επίκαιρο μήνυμα της Ρεζά..
Η Γιασμίνα Ρεζά λέει περισσότερα για την κοινωνία μας, τους κομφορμισμούς, τον σχολαστικισμό, τη χίμαιρα μιας κουλτούρας "προπυργίου-κατά-της-βαρβαρότητας", κι ακόμη για τον ρατσισμό και τη βία, από ό,τι οι πλέον βαρύγδουπες αναλύσεις του καιρού μας. Επιφανές παράδειγμα ο Αλαίν, που αποκαμωμένος ψυχικά από την απελευθέρωση των βίαιων ενστίχτων της συντροφιάς απευθύνεται λίγο προ του τέλους στη Βερονίκ: «…μήπως μας ενδιαφέρει τίποτ’ άλλο πέρα από τον εαυτό μας; Όλοι θα θέλαμε να πιστεύουμε σε μια πιθανή βελτίωση των πραγμάτων, που πρωτεργάτες της θα ήμασταν εμείς οι ίδιοι, χωρίς κανένα προσωπικό όφελος…. Υπάρχει όμως κάτι τέτοιο; Άλλοι σέρνονται, αυτός είναι ο τρόπος τους, κι άλλοι ενεργούν, αρνούνται να συμβιβαστούν με το πέρασμα του χρόνου – και ποια η διαφορά; … Η παιδεία, οι δυστυχίες του κόσμου... Εσείς γράφετε ένα βιβλίο για το Νταρφούρ, εντάξει, σας καταλαβαίνω. Σκέφτεστε, αφού η ιστορία τού ανθρώπου είναι φτιαγμένη από αιματοχυσίες, θα διαλέξω κι εγώ μία και θα γράψω ένα βιβλίο γι’ αυτήν. Ο καθένας σώζει τον εαυτό του όπως μπορεί.»
Στη Γιασμίνα Ρεζά οι μεγάλες ιδέες προσφέρονται σε συσκευασία λάιτ. Καταφέρνει να μας κάνει να γελάμε με τον ίδιο μας τον εαυτό. Το χιούμορ της έχει χαρακτηρισθεί εκθεμελιωτικό και δολοφονικό. Εξ αιτίας του λεπτού σαρκασμού της, είναι πιθανότατα η μοναδική εκπρόσωπος του πάλαι ποτέ γαλατικού πνεύματος που ανέβηκε σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές σκηνές, απέσπασε υψηλότατες διακρίσεις, διέσχισε τον Ατλαντικό και ανέβηκε στο Μπρόντγουει. Μέσω απλών, απολύτως ρεαλιστικών διαλόγων, αναδεύει την κοινοτυπία της καθημερινότητας. Αυτή η φαινομενική επιφανειακότητα κάνει τους δύσπιστους να την κατηγορούν για προαγωγή της ελαφρότητας των πραγμάτων ή ακόμη για έλλειψη βάθους. Άδικο, γιατί η συγγραφέας ξέρει καλά να αρμέγει το πραγματικό δράμα της ανθρώπινης ύπαρξης: από φαινομενικά ασήμαντα γεγονότα αναβλύζουν ήττες, ανασφάλειες, προδοσίες, μνησικακίες, ποταπότητες, ερωτικοί ανταγωνισμοί κι επισφαλείς συμμαχίες.
Η βία στα θεατρικά της Ρεζά ―κυρίως η ψυχική βία― αναδύεται εκεί όπου τίποτα δεν την προαναγγέλλει, κατά κανόνα σε αμιγώς πολιτισμένο, μεσοαστικό περιβάλλον. Πρόκειται για ένα είδος «σοφιστικέ σκληρότητας», το οποίο μάλιστα συχνά πυκνά αναβλύζει από τη μεριά των γυναικών – προς τις οποίες η Ρεζά μπορεί να γίνει ανελέητη, με τον τρόπο που μόνο μια γυναίκα θα δικαιούτο. Οι ευκολίες της πολιτικής ορθότητας γυρίζουν τ’ απάνω κάτω. Κάποια στιγμή λ.χ. ο Αλέν δηλώνει προκλητικά πως βλέποντας την Τζέιν Φόντα να παίζει το ρόλο της κοινωνικής αγωνίστριας του ‘ρχεται να αγοράσει αφίσες της Κου Κλουξ Κλαν. Η αφελής ανεκτικότητα του δυτικού πολιτισμού αποδεικνύεται σκισμένη μάσκα.
Προϊόντος του έργου, η εικόνα του κάθε πρωταγωνιστή αποσαθρώνεται στα μάτια των άλλων. Κάτω από το επιμελές μακιγιάρισμα της κοινωνικών συμβάσεων αναδεικνύονται οι αμυχές και τα μπαλώματα. Οι ήρωες μεταβάλλονται στο αντίθετό τους, οι κρυφές τους σκέψεις ξεσκεπάζονται, όλοι συμμαχούν διαδοχικά με όλους ενώ σε άλλες στιγμές είναι έτοιμοι να τους κατασπαράξουν. Η κοινοτοπία του ανθρώπινου δράματος δεν παίρνει τη μορφή του αρχέγονου «κακού» αλλά ριζώνει στο εύφορο έδαφος της ματαιοδοξίας και της «επίδειξης «πολιτισμού».
Η καρτεσιανή πλοκή του δράματος διδάσκει και λυτρώνει. Η Ρεζά δεν μιλάει για πομπώδη πράγματα και αποφεύγει τις «ποιητικίζουσες», βαρύγδουπες ιδέες. Βάζοντας σε δεύτερο πλάνο τα λεγόμενα μεγάλα και ταλαιπωρημένα θέματα της λογοτεχνίας -τη μνήμη, τη γλώσσα ή ακόμη τον ηρωισμό, τον πόλεμο, τον θάνατο- παρασύρει θεατρικό κοινό και αναγνώστες να τεμαχίσουν την ύπαρξή τους για να συνειδητοποιήσουν τις δραματικές συνέπειες των προσωπικών τους επιλογών. Το έργο μπορεί να χαρακτηρισθεί ως τραγικωμωδία ― πάντως το βέβαιο είναι πως το γέλιο προκύπτει αβίαστα, όπως και κάνα δάκρυ. Διαβάστε το και θα ταυτισθείτε αναγνωρίζοντας φέτες από μια ζωή ενδεχομένως επιπόλαια και βαθιά την ίδια ώρα.
Και πρέπει να δείτε, αν δεν την έχετε δει, την μεταφορά του βιβλίου στο σινεμά από τον Ρομάν Πολάνσκι ως επιπρόσθετο δώρο στην εαυτό σας. Πρωταγωνιστούν σε κορυφαίες ερμηνείες ο Τζον Σ. Ρίλι, η Τζόντι Φόστερ, η Κέιτ Μπλανσέτ, και ο Κρίστοφ Γουολτζ.
