Εκδόσεις του Αύριο, 2026. Με προλογική σημείωση της σχεδιάστριας και δισέλιδη εισαγωγή της Κατερίνας Μάτσα. Για το κείμενο στην πλήρη λογοτεχνική του μορφή βλ. Charlotte Perkins Gillman, Η κίτρινη ταπετσαρία, εκδ. Έρμα, 2002, σε μτφρ. Δήμητρας Σταυρίδου.
Η απόφαση δεν ελήφθη από κάποιον τρίτο αλλά από τον υψηλού κύρους γιατρό και σύζυγό της, με συμφωνία και του αδελφού της: η γυναίκα θα πρέπει ζήσει σε ένα σπίτι στην εξοχή όπου θα μείνει για δυο μήνες. Δεν έχει, την διαβεβαιώνουν, τίποτα παραπάνω από μια μικρή νευρική κατάθλιψη, ίσως και μια ελάχιστη τάση προς την υστερία. Η ξεκούρασή της είναι επιβεβλημένη γιατί τα νεύρα της μετά την γέννα είναι ταραγμένα. Μαζί τους θα βρίσκεται και η αδελφή του για να φροντίζει το μωρό τους. Και αφού όλοι επιμένουν ότι και είναι θέμα χρόνου να νοιώσει καλύτερα, δίκιο θα έχουν. Η δική της άποψη δεν ζητήθηκε, άλλωστε ποτέ δεν συμφωνούσε με τις ιδέες τους και έχει την αίσθηση ότι αυτοί φταίνε που δεν είναι καλά· αν όμως οι σκέψεις της αυτές εκφραστούν ποιος ξέρει τι θα ακολουθήσει. Προτιμά συνεπώς να τις γράφει και να λυτρώνεται· όμως και αυτό της απαγορεύεται, όπως και οιαδήποτε μορφή κοινωνικότητας, ενώ η ίδια είναι βέβαιη πως τα σχετικά ερεθίσματα θα ήταν ευεργετικά και η οιαδήποτε δημιουργικότητα θα την βοηθούσε να βρει «τον παλιό της ενθουσιασμό». Προς το παρόν το καζανάκι της τουαλέτας καλύπτει τον ήχο της πένας.
Το νοικιασμένο σπίτι είναι μυθιστορηματικό· ήσυχο, πνιγμένο στη βλάστηση, στην μέση του πουθενά. Όταν η γυναίκα απορεί που είναι ακατοίκητο, ο σύζυγος διασκεδάζει με την φαντασία της αλλά πρέπει και σε αυτήν να μπουν όρια. Δεν της κάνει εντύπωση που γελάει μαζί της γιατί το να μη σε παίρνει στα σοβαρά ο άντρας σου αποτελεί μέρος του γάμου. Η επιθυμία της να μείνει στο ισόγειο για να μυρίζει τα λουλούδια του κήπου απορρίπτεται. Το κατάλληλο δωμάτιο είναι πνιγμένο σε κίτρινη ταπετσαρία με λουλουδένια σχέδια. «Το πιο φωτεινό δωμάτιο για το φως της ζωής μου»!, κραυγάζει ενθουσιασμένος ο σύζυγος, μπροστά στον τρόμο της. Ίσως παλιά να ήταν παιδικό δωμάτιο, γι’ αυτό έχουν κάγκελα τα παράθυρα. Η παράκλησή της για αλλαγή απορρίπτεται με ψίθυρο στο αυτί – «θα το συνηθίσεις». Όσο κι αν επιμένει δεν ακούγεται: κάθε της μέρα είναι άδεια και αβάσταχτη. Δεν πρέπει να απασχολείται το «μυαλουδάκι» της με τέτοια· πρέπει να σκέφτεται με βάση την λογική. Όπως όμως η ίδια αναρωτιέται μονάχη της σε ένα από τα «κρισιμότερα» καρέ: «Ναι αλλά ποιος ορίζει το λογικό;».
Η διαμονή της έχει μια συνταγή αγωγής για κάθε ώρα της ημέρας, συνεπώς αν η γυναίκα αισθάνεται ολοένα και πιο εξαντλημένη και ευαίσθητη, φταίει η πάθηση και όχι τα φάρμακα ούτε η κίτρινη ταπετσαρία. Η προσπάθειά της να επανέλθει σχετίζεται με την επιθυμία της να είναι μια σωστή σύζυγος· από μικρή την ετοίμαζαν γι’ αυτό τον ρόλο και την πονάει που δεν τα καταφέρνει. Αισθάνεται πως έχει γίνει βάρος στον αγαπημένο της αντί να είναι η χαρά και η ανακούφισή του. Γονατισμένη του ζητά συγνώμη για τη ναυτία της εξαιτίας του εφιαλτικού χρώματος αλλά υποχρεωνεται να εμφανιστεί στην γιορτή που ετοιμάστηκε προς τιμήν της φορώντας ένα φόρεμα στο επιβεβλημένο κίτρινο. Οι παρευρισκόμενοι γιατροί συζητούν πως η ανάγκη για προσοχή και η υστερία είναι ίδιον της γυναικείας φύσης· ως εκ τούτου είναι ανέφικτη η πλήρης ίαση.
Το πρώτο της «ξέσπασμα» λίγο πριν την γιορτή, να λύσει τα μαλλιά της από το ευπρεπές χτένισμα, προλαμβάνεται την τελευταία στιγμή. Στο επόμενο όμως είναι μόνη. Οι παράξενοι ήχοι μέσα στο κίτρινο προέρχονται από μορφές που ίσως παγιδεύτηκαν εκεί, στον εγκλεισμό από τους δεσμώτες τους, στην ζωή που γνωρίζει μόνο ένα χρώμα που εκείνοι εγκρίνουν. Αν όμως η γυναίκα σκίσει την ταπετσαρία και τις απελευθερώσει; Αν βγει μαζί τους, μπροστά στα έκπληκτα μάτια εκείνων που επικαλούνταν την λογική; Ίσως η έξοδος της γυναίκας τους προκαλέσει καταπληξία όμως τα γυμνά της πόδια θα την περπατήσουν ως την ζωή που η ίδια θα ορίσει.
Εδώ έχουμε μια κόμικς εικονογράφηση του διηγήματος The yellow wallpaper που γράφτηκε το 1892 από την Αμερικανίδα συγγραφέα και πρωτοπόρο φεμινίστρια Σάρλοτ Πέρκινς Γκίλμαν [1860-1935] και θεωρήθηκε κραυγή για την καταπίεση των γυναικών στον έγγαμο βίο και καταγγελία του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζονταν οι «γυναικείες» ασθένειες από την ανδροκρατούμενη επιστήμη. Ταυτόχρονα, όμως, και παράλληλα με την σχεδιαστική τέχνη του εγχειρήματος, το λογοτεχνικό κείμενο περίτεχνα συμπυκνώνεται όσο απαιτείται για να την ξεδιπλώσει. Σε αυτή την ιστορία η αυθεντία του άντρα συζύγου και επιστήμονα-γιατρού εξουσιάζει την γυναίκα με τον ίδιο τρόπο που η αυθεντία των αντρών και των επιστημόνων-γιατρών εξουσιάζουν τις γυναίκες ως προς την «κατάθλιψη», την «υστερία» και τα ψυχικά τους νοσήματα εν γένει σε βάθος απροσμέτρητου χρόνου. Η συντριβή της όμως δεν έχει δημιουργηθεί «από μέσα» αλλά από το περιβάλλον και τον τρόπο ζωής της, αμφότερα επιβεβλημένα από το φύλο της και τον ρόλο της ως συζύγου. Είναι χαρακτηριστικό ότι η ηρωίδα δεν αποκαλείται με το όνομά της: είναι πάντα η μικρή του, η ευλογημένη του, εκείνη με το «μυαλουδάκι» και την υπερβολική φαντασία· θεωρείται πως έχει μονίμως ιδιοτροπίες, εμμονές και καπρίτσια. Η επιβολή του συζύγου εκφράζεται με λόγο που καθίσταται κυριαρχικός και μόνο από τις κατάλληλες φράσεις: «Εγώ γνωρίζω καλά»· «Τι μπορεί να πάει στραβά όταν κάποιος έχει φροντίσει για όλα;».
Η τέχνη της Pliatsiko αποδίδει με ιδανικό τρόπο όλα τα παραπάνω. Το κίτρινο αρχικά εισδύει στο μαυρόασπρο, αργότερα το παραμερίζει και σύντομα το κατακλύζει, μέχρι την στιγμή της επιλογής, οπότε και γίνεται το αντίστροφο. Οι μορφές της αρχικά θυμίζουν μια έκκεντρη, δική της αντίληψη του Αισθητισμού και του Αρτ Νουβό όπως τα συνέμειξαν καλλιτέχνες σαν τον Aubrey Beardsley αλλά σταδιακά αποκαλύπτουν ένα εντελώς προσωπικό στυλ που ταυτόχρονα αντλεί από το φαντασιακό, το γοτθικό, το νουάρ και πλείστες άλλες πηγές. Οι εκφράσεις των προσώπων δεν θα μπορούσαν να ζωντανεύουν με παραστατικότερο τρόπο τον μύθο: η απελπισία, η παραίσθηση και η οργή στην γυναίκα, η βεβαιότητα, οι προστακτικές και η βία στον άντρα. Αισθητικά η έκδοση είναι άρτια, με ένα άνοιγμα σε σχήμα σταγόνας στο εξώφυλλο, σα να είμαστε εμείς η ταπετσαρία και η γυναίκα να καταφέρνει να μας δει μέσα από την τρύπα.
Σημ. Το κείμενο μπορεί να διαβαστεί σε παράλληλη ανάγνωση με την παρουσίαση στο παρόν τεύχος του βιβλίου της Αναστασίας Αντωνοπούλου Υστερίας λόγος: Θηλυκότητα και αρρώστια σε θεωρητικά και λογοτεχνικά κείμενα του 19ου και του 20ού αιώνα. Βλ. επίσης πλείστα κοινά σημεία με μια κινηματογραφική «αλλόφρονη» του 1974, στο τχ. 89 (Μάιος 2026) του Χάρτη, εδώ.
