Γκαίτε, δέντρα γκίνγκο, Σεφέρης και Ιένα

^{ΤΑ  ΠΡΑΓΜΑΤΑ  ΚΑΙ  Η  ΑΠΩΛΕΙΑ  ΤΟΥΣ}

Το καλό και το κακό με τη δουλειά μου είναι ότι πολύ συχνά ταξιδεύω, εντός κι εκτός Ελλάδας. Και θα μου πει κάποιος, «γιατί αυτό είναι κακό;». Με τα χρόνια έχω μερικές απαντήσεις γι’ αυτό, αλλά νομίζω δεν είναι ο κατάλληλος χώρος και χρόνος για να τις αναπτύξω. Και κάθε ταξίδι βέβαια δεν είναι το ίδιο, ούτε και κάθε προορισμός. Πρόσφατα, όμως, συνειδητοποίησα ότι υπάρχουν (τουλάχιστον) δύο ειδών ταξιδιωτικά άγχη: το άγχος εκείνου που ταξιδεύει σπάνια και αγχώνεται για τις διαδικασίες, τους ελέγχους κ.λπ., και το άγχος εκείνου που ταξιδεύει συχνά και έχει φθαρεί από τις διαδικασίες, τις αναμονές, τις ακυρώσεις, τους ελέγχους για βόμβες κ.λπ. Κάποια στιγμή ίσως γράψω για τις ταξιδιωτικές μου εμπειρίες, τώρα όμως όχι. Είναι απλώς μια εισαγωγή για να φτάσω στο θέμα.
Το θέμα είναι, λοιπόν, πως πριν από μερικούς μήνες πέρασα ένα διάστημα στη Γερμανία, δουλεύοντας στο θέατρο μίας μικρής ―αλλά εξαιρετικά ιστορικής― πόλης, της Ιένας. Ο καθένας γνωρίζει την Ιένα μέσα από μία άλλη της πλευρά: από την περίφημη μάχη που έδωσε και κέρδισε εδώ ο Ναπολέων το 1806, άλλοι από τους φακούς Καρλ Τσάις, άλλοι απ’ την ομάδα με το ίδιο όνομα, άλλοι από τον Μαρξ που αναγορεύτηκε διδάκτορας εδώ με καθηγητή τον Χέγκελ κι άλλοι γιατί ήταν η πρωτεύουσα του Ρομαντισμού.
Πράγματι, η πόλη είναι ένα μικρό θεματικό πάρκο. Σε ακτίνα πέντε λεπτών μεταξύ τους βρίσκεις απ’ τη μία το εξοχικό σπίτι του Σίλερ, στο οποίο ξεκίνησε να γράφει τη Μαρία Στιούαρτ, λίγο παρακάτω συναντάς το εργαστήριο του Γκαίτε και το δέντρο γκίνκο που φύτεψε και ανθίζει ακόμη τόσα χρόνια μετά, το σπίτι του φιλόσοφου Γιόχαν Φίχτε, που τώρα είναι μουσείο ρομαντισμού... Μοιάζει πάλι να ξεφεύγει το άρθρο σε ταξιδιωτικό, αλλά εδώ πόλη και λογοτεχνία μπλέκονται αξεδιάλυτα, τουλάχιστον στα μάτια μου. Γιατί αν στέκει ακόμη εδώ το δέντρο γκίνκο που φύτεψε ο Γκαίτε και το έβλεπε απ’ το παράθυρο του εργαστηρίου του. δεν μπορώ να μη σκεφτώ το ομώνυμο ποίημά του γραμμένο το 1815 και αφιερωμένο στην αγαπημένη του, Μαριάνε φον Βίλεμερ. Το δέντρο αυτό, με τα δίλοβα φύλλα του, είναι για τον Γκαίτε ένα σύμβολο αγάπης και ένωσης, «Είναι ένα ζωντανό ον / που χωρίζεται μέσα του / είναι δύο που επέλεξαν / να τα γνωρίζουμε ως ένα».

Ο Γκαίτε εμφανίζεται συνέχεια στον δρόμο σου. Κάνοντας μια εκδρομή στους γύρω λόφους για περπάτημα και ζεστό κρασί, βρεθήκαμε μπροστά σε ένα προστατευόμενο για τη χλωρίδα και την πανίδα μέρος, όπου είναι στημένο το άγαλμα του Erlkönig, του Βασιλιά των Ξωτικών. Το όνομα κάτι μου θύμισε. Μα βέβαια! Ο Γκαίτε έχει ένα τέτοιο ποίημα! (Βλ. και Ένα μοιρολόι και μια ρομαντική μπαλάντα: «Γιατί είναι μαύρα τα βουνά» και «Το Εξωτικό» του Γιόχαν Βόλφγκανγκ Γκαίτε από το αφιέρωμα του Χάρτη στο δημοτικό τραγούδι). Το έψαξα βέβαια μετά, γιατί αυτή είμαι, και κατά μία εκδοχή η ιδέα για το ποίημα τού ήρθε περνώντας από αυτό το ίδιο ομιχλώδες τοπίο που περάσαμε εμείς ή, αν όχι, του ήρθε σε ένα πανδοχείο της Ιένας όπου άκουσε έναν λαϊκό θρύλο για τον βασιλιά αυτόν. Το εν λόγω πανδοχείο, το Grüne Tanne, υπάρχει ακόμη στην Ιένα. Όπως λέει κι η Γκ., λοιπόν, ζούμε μια χωροχρονική συγκατοίκηση. Οι άνθρωποι δεν υπάρχουν πια, αλλά, εκτός από τα κτίρια που στέκονται μετά από αιώνες, υπάρχουν οι ιδέες, οι στίχοι, η ατμόσφαιρα…
Έτσι, σε μια πρόβα έτυχε να σχολιάσω ένα κομμάτι του κειμένου, μία φράση που μου κόλλησε και τη θεωρούσα κλειδί για όλη την παράσταση «σ’ αυτήν την πόλη που ο κόσμος βυθίζεται πιο αργά». Ο σκηνοθέτης μου είπε μετά την πρόβα πως αυτή η πρόταση είναι εμπνευσμένη από μια παρόμοια πρόταση που γράφει ο Μπρεχτ σ’ ένα γράμμα του προς τον Μπένγιαμιν αναφερόμενος στη Δανία. Η πληροφορία αυτή μου ζωντάνεψε το όνειρο που είχα δει το βράδυ και που, ξυπνώντας, είχα ξεχάσει.
Στο όνειρό μου είχα δει πως η μαμά μου είχε πει ότι ο Βάλτερ Μπένγιαμιν ήτανε θείος μας! Ποιος ξέρει γιατί να δω αυτό το όνειρο, τι γινόταν στο κεφάλι μου… Στον ύπνο μου είχα χαρεί πάρα πολύ και ζητούσα εξηγήσεις απ’ τη μαμά: γιατί μας το έκρυβε τόσο καιρό; Μετά την πρόβα γκούγκλαρα Μπένγιαμιν και Ιένα. Ο Μπένγιαμιν δεν ήρθε ποτέ εδώ, όμως… όμως στο διδακτορικό του είχε ένα ολόκληρο κεφάλαιο για τον κύκλο των ρομαντικών στην Ιένα. Μετά από μέρες έτυχε να αρχίσω να διαβάζω εδώ τον Μονόδρομό του. Στις πρώτες σελίδες μοιράζεται με τους αναγνώστες τα όνειρά του. Όπως εγώ είδα – εν τη απουσία του – αυτόν στον ύπνο μου, εκείνος είδε ότι βρισκόταν στο σπίτι του Γκαίτε – συν τη δική του παρουσία. Δεν μπορείς να ξεφύγεις από πουθενά εδώ.
Ή μήπως δε θέλεις να ξεφύγεις; Μήπως είναι ο εαυτός σου αυτός απ’ τον οποίο δεν μπορείς να ξεφύγεις; Γιατί και τώρα, γράφοντας το κείμενο αυτό, έπεσα πάνω σε ένα λογοτεχνικό βραβείο μετάφρασης που δίνεται στη Γερμανία. Το όνομά του είναι «Γκίνγκο μπιλόμπα», συμβολίζοντας και πάλι αυτή τη στενή σχέση, χεράκι-χεράκι, της μετάφρασης και του πρωτότυπου κειμένου. Πού δόθηκε το πρώτο-πρώτο βραβείο «Γκίνγκο μπιλόμπα» που απονεμήθηκε ποτέ; Στην Αντρέα Σέλινγκερ που μετέφρασε τα Ημερολόγια Καταστρώματος του Γιώργου Σεφέρη.

Όπως τα πεύκα
κρατούνε τη μορφή του αγέρα
ενώ ο αγέρας έφυγε, δεν είναι εκεί
το ίδιο τα λόγια
φυλάγουν τη μορφή του ανθρώπου
κι ο άνθρωπος έφυγε, δεν είναι εκεί.

Κι όχι μόνο τα πεύκα. Και τα δέντρα γκίνγκο. Στην Ιένα τουλάχιστον.

_______________
Ο τίτλος της στήλης είναι εμπνευσμένος από τη φράση του David Grossman: «τα βιβλία είναι το μοναδικό μέρος στον κόσμο, όπου μπορούν να συνυπάρχουν τα πράγματα και η απώλειά τους».