ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥΣ
Τα πράγματα και η απώλειά τους κλείνουν αισίως 5 (πέντε!) έτη. Απίστευτο μού φαίνεται! Πέντε χρόνια με βιβλία και ιστορίες βγαλμένες μέσα από τη ζωή και την καθημερινότητα. Μέσα στα χρόνια αυτά η στήλη έχει μπλέξει στις λέξεις της πάνω από 135 βιβλία.
Στο εορταστικό κείμενο αυτού του μήνα, όμως, τα βιβλία μάς πάνε ένα βήμα παραπέρα. Δεν συνομιλούν μόνο με προσωπικές, μικρές μας ιστορίες αλλά συνομιλούν και με άλλα βιβλία· διανοίγουν μονοπάτια τη στιγμή της ανάγνωσης και, κάποτε, μας ξαναβγάζουν στη ζωή μας.
Προ μηνών, ανέλαβα να μιλήσω για την πρώτη ποιητική συλλογή μίας φίλης από τα παλιά από τη Θεσσαλονίκη, της Ν.Β. Διαβάζοντας το βιβλίο της, το Εκ μέρους, συναντήθηκα με τον χαρακτήρα τις Σίμπιλ Βέιν. Αναρωτήθηκα τι μου θυμίζει αυτό το όνομα. Η Ν.Β. δε με άφησε να αναρωτιέμαι και πολύ. Στο τέλος του βιβλίου της εξηγούσε ότι η Σίμπιλ Βέιν είναι ο πρώτος έρωτας του ήρωα στο Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι. Ή τελοσπάντων, αυτό πιστεύει ο Ντόριαν Γκρέι για το αίσθημά του, γιατί αν με ρωτάτε εμένα, αν είναι έτσι οι έρωτες… καλύτερα να μην ερωτευτεί ποτέ κανείς. Τέλοσπάντων, επανέρχομαι, γιατί από τον Ουάιλντ ξεκίνησα και στη Μαλβίνα Κάραλη με βλέπω να καταλήγω και να μοιράζομαι εδώ συμβουλές για τον Έρωτα και άλλες πολεμικές τέχνες.
Με έπιασε μια όρεξη να ξεφυλλίσω ξανά τον Ντόριαν Γκρέι, να θυμηθώ τη Σίμπιλ Βέιν και τον ρόλο που διαδραμάτισε στην ιστορία. Είχα άλλωστε να ετοιμάσω και μια παρουσίαση. Το μυθιστόρημα αυτό με συνεπήρε ξανά. Την πρώτη φορά που το είχα διαβάσει ήμουν στη β΄ γυμνασίου. Η έκδοση ―αν είναι δυνατόν― ήταν αυτή η μικροσκοπική που έδινε η DeΑgostini στη σειρά «Αριστουργήματα της Παγκόσμιας Λογοτεχνίας σε Μινιατούρα». Είχα, όπως με όλες τις σειρές που έβγαζε η εταιρία, πάρει μόνο τα δύο πρώτα τεύχη, εκείνα που ήταν σε τιμή γνωριμίας. Οπότε είχα μόνο 4 μικρά βιβλιαράκια, όλα διαβασμένα: Άμλετ, Ο Ζητιάνος του Καρκαβίτσα (για Καρκαβίτσας καλό ήταν, αν και εμένα δεν μου άρεσε), η Απολογία του Σωκράτη κι αυτό.
Ξαναδιαβάζοντας τον Ντόριαν Γκρέι ενθουσιάστηκα ξανά, με άλλον τρόπο βέβαια. Θυμήθηκα ότι είχα κι εγώ γράψει κάποια ποιήματα εμπνευσμένη απ’ το βιβλίο και τις ιδέες του στην εφηβεία. Να είναι αυτή η επιδραστικότητα των λογοτεχνικών έργων το ύψιστο σημείο αναγνώρισης και επιτυχίας που μπορούν να φτάσουν; Σκεφτόμενη αυτά βρέθηκα μπροστά στο ερώτημα «σε ποιο βιβλίο αναφέρεται ο συγγραφέας κάνοντας λόγο για “το δηλητηριώδες γαλλικό βιβλίο που οδηγεί τον Ντόριαν στην πτώση”»;
Δεν αφήνω ποτέ τέτοιες απορίες να ξεχαστούν. Αναζήτησα στο ίντερνετ ευθύς αμέσως και βρήκα την απάντηση, ή τουλάχιστον μια αρκετά πειστική υπόθεση. Σύμφωνα με τον βιογράφο του Όσκαρ Ουάιλντ, τον Ρίτσαρντ Έλμαν, το βιβλίο αυτό δεν είναι άλλο από το À rebours
(Ανάποδα), του Ζορίς-Καρλ Ισμάν, που κυκλοφόρησε το 1884, δηλαδή 9 χρόνια πριν από το Πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι. Σε γράμματά του μάλιστα ο Ουάιλντ είχε γράψει πως είχε σκεφτεί μια «καταπληκτική παραλλαγή του έργου του και σκόπευε να προχωρήσει στη συγγραφή της. Άρα, κι ο ίδιος ο Ουάιλντ είχε δεχτεί την επίδραση ενός άλλου έργου για να γράψει αυτό το αριστούργημα. Άραγε αυτό πιάνεται ως fan fiction ή όχι;
Δεν αφήνω τέτοιες απορίες να πάνε χαμένες, είπαμε. Για να το ανακαλύψω έπρεπε να βρω το βιβλίο του Ισμάν, να καταλάβω τι είδους σχέση υπάρχει μεταξύ τους. Ευτυχώς η θεά της λογοτεχνίας με βοήθησε και το βρήκα εύκολα. Ξεκίνησα να το διαβάζω. Οι ομοιότητες είναι πολλές κυρίως σε επίπεδο αισθητικό. Διαβάζοντάς το, σκεφτόμουν ότι αυτός ο τρόπος γραφής είναι, κατά κάποιον τρόπο, ένα πρώιμο στόρυ στο ίνσταγκραμ: λεπτομερείς περιγραφές πλούσιων αισθητικών εμπειριών κάθε είδους, από ζωγραφική και μουσική μέχρι ποτό, φαγητό και σεξ. Καμία αίσθηση δεν υποτιμάται. Ακόμη και το φαινομενικά ασήμαντο εκτίθεται στα μάτια μας με τρόπο που το κάνει να αποκτά αξία. Όπως π.χ. η καθημερινότητά μας στα σόσιαλ μίντια.
Από τις απολαύσεις του κεντρικού χαρακτήρα, του Ζαν ντεζ Εσέντ, δε θα μπορούσαν να λείψουν τα βιβλία. Έτσι, η σκυταλοδρομία των βιβλίων συνεχίζεται. Θα μπορούσαμε, λοιπόν, να πάμε όλο και πιο πίσω, όλο και πιο πίσω, να φτιάξουμε έτσι ένα γενεαλογικό δέντρο της λογοτεχνίας εκκινώντας - ποιος ξέρει από πού; απ’ την προφορική ποίηση;
Ο Ζαν ντεζ Εσέντ διαβάζει Κάρολο Ντίκενς, αποκαλώντας τα μυθιστορήματά του «τα στρυχνοειδή της λογοτεχνίας». Η στρυχνίνη, όπως έψαξα πάλι και βρήκα, προκαλεί ζωηρότητα και διαύγεια, τονώνει τον οργανισμό που είναι έτοιμος να καταρρεύσει. Τι υπέροχη σκέψη για τα μυθιστορήματα του Ντίκενς. Ο ήρωας διαβάζει το Bleak House. Το βιβλίο με πετάει πίσω στη ζωή: 2006-2007. Στο φροντιστήριο αγγλικών κάνουμε μάθημα με την αγαπημένη μου δασκάλα την κ. Δ. που με ξέρει από τις πρώτες τάξεις. Στο βιβλίο μας ένα απόσπασμα από το Bleak House. Μου κάνει εντύπωση και της το λέω. Τη ρωτάω πώς μεταφράζεται στα ελληνικά για να το βρω. Περνάνε οι μέρες, τα χρόνια, το ξεχνάω. Στο μεταξύ, η αδερφή μου γίνεται πια συνάδελφος με την αγαπημένη μου δασκάλα, και φίλες. Μια μέρα περνάω να τις χαιρετήσω σε ένα καφέ της γειτονιάς. Η κ. Δ., γνωρίζοντας πως θα περάσω, μου δίνει ένα πακέτο όταν φτάνω. Ανοίγω, το Bleak House! Τι τρυφερή κίνηση, τι μνήμη τόσα χρόνια μετά!
Πίσω στο βιβλίο, ο Ισμάν παίζει με στίχους του Μποντλέρ, ο Φλομπέρ υπάρχει σαν υπόκρουση, ο ήρωας παρομοιάζεται με τον Μπαλζάκ κι ο Έντγκαρ Άλαν Πόε επιστρέφει ως leit-motiv με τα «οδυνηρά διεγερτικά του» βιβλία. Από τον κόσμο της λογοτεχνίας και τη λογοτεχνία του κόσμου δεν υπάρχει διαφυγή.
Κάθε όνομα, κάθε βιβλίο και μια ανάμνηση. Μια ιστορία που νόμιζες πως έχεις ξεχάσει, αλλά είναι εκεί. Σαν τις παλιές ερωτικές ιστορίες είναι και τα βιβλία. Τα επόμενα σβήνουν τα προηγούμενα, μα, αν κάτι για λίγο επαναφέρει μια λεπτομέρεια, μια εικόνα, μια αίσθηση που είχες τότε, για λίγο αυτές οι ιστορίες ξαναζούν. Μπορεί να μην αναγνωρίζεις πια τον τωρινό σου εαυτό μέσα σ’ αυτές ―γι’ αυτό είναι πάντα παρακινδυνευμένο να επιστρέφεις σ’ ένα βιβλίο μετά από χρόνια― όμως η εμπειρία τους σε όρισε και σε ορίζει, κι ίσως όχι μονάχα αναγνωστικά.
Πάλι προς τη Μαλβίνα πάει το κείμενό μου, αλλά έτσι φαίνεται είναι οι μεγάλοι έρωτες όταν γιορτάζουν πέντε χρόνια επισημοποίησης της σχέσης τους στα περιοδικά.
Ε, λοιπόν χρόνια μας πολλά, χρόνια πολλά στους έρωτες των βιβλίων και στα βιβλία των ερώτων!
Το όνομα της στήλης είναι εμπνευσμένο από τη φράση του David Grossman «τα βιβλία είναι το μοναδικό μέρος στον κόσμο, όπου μπορούν να συνυπάρχουν τα πράγματα και η απώλειά τους».
