Αλιγάτορες, άνθη πορτοκαλιάς, η Αήττητη Αρμάδα, ένα βαρέλι με πατάτες και δυο ήλιοι στον ουρανό

ΟΝΟΜΑΖΟΜΑΙ Δον Φρανθέσκο ντε Κουεγιάρ. Γεννήθηκα τον 16ο αιώνα στην Άβιλα, στο χωριό της εκστατικής καρμηλίτισσας Αγίας Τερέζας^[1]- αυτής που έγινε μπαρόκ άγαλμα από τον Μπερνίνι.
Όλοι εμείς οι κονκισταδόρες έχουμε ένα σωρό περιπέτειες ν’αφηγηθούμε. Η χάρη μας έφτασε ως τον Παναμά και υπήρξαν στιγμές που παραλίγο να χάσουμε τη ζωή μας από τις κακουχίες, τους πυρετούς και τα άγρια ζώα. Τα αρκεβούζια πυροβόλα τα αποφεύγαμε, γιατί η εκπυρσοκρότησή τους προκαλούσε την εμφάνιση ανθρωποφάγων ιθαγενών, που με τα βέλη τους μας εξόντωναν.
Κάποια στιγμή, έπλεα μόνος μου με κανό σ’ ένα ποτάμι και είχα μαζί μου μόνο μαστίγιο, όταν ξαφνικά είδα μπροστά μου έναν αλιγάτορα να βγάζει το κεφάλι του από το νερό. Αμέσως «Μαντόνα μου!» αναφώνησα, κι αφέθηκα στα θαυματουργά χέρια της Παναγιάς της Sonsoles. Και πράγματι, η Παναγία έβαλε το χέρι της και κατάφερα να σκοτώσω το φρικτό ερπετό, καθώς το μαστίγιό μου μεταμορφώθηκε σε σπαθί.
Την Παναγιά στην περιοχή μου τη λέμε «Sonsoles» από τη στιγμή που, εκατό χρόνια πριν, εμφανίστηκε κοντά στην Άβιλα σε μια ομάδα βοσκών. Εμφανίστηκε, λένε, με τη μορφή δύο ήλιων στο ουράνιο στερέωμα, και τότε οι βοσκοί που την είδαν τυλιγμένη σε άπλετο φως αναφώνησαν, σαν τον Πενθέα στις «Βάκχες» του Ευριπίδη: «Είναι ήλιοι! Είναι ήλιοι!»: «Son soles!». Από αυτό το επιφώνημα βγήκε και το όνομα της τοπικής μας Παναγιάς του Διπλού Ήλιου.^[2]
Προς τιμήν της έχω αναρτήσει έναν βαλσαμωμένο αλιγάτορα και ένα ομοίωμα καραβιού στην οροφή πάνω από τον βωμό του παρεκκλησιού^[3].
Και καλά τον αλιγάτορα. Το καράβι, όμως, γιατί της το αφιέρωσα;
Θα σας εξηγήσω. Πρέπει να σας εξηγήσω, επειδή ο κόσμος μας είναι άδικος.

Η ΙΣΠΑΝΙΑ ΜΑΣ του Φίλιππου του Δεύτερου έπρεπε εκείνη την εποχή σώνει και καλά να ολοκληρώσει την κυριαρχία της σε όλες τις πορτογαλόφωνες περιοχές. Μια συνδυασμένη κουρσάρικη αποστολή, ένας γαλλικός, αγγλικός και ολλανδικός στόλος με πορτογαλικές καραβέλες και καράβια καράκ, έπλευσε εναντίον μιας ναυτικής δύναμης από καστιλιάνικα πλοία, για να διατηρήσει τον έλεγχο του Αρχιπελάγους των Αζορών. Όμως, στη ναυμαχία της Πόντα Ντελγάδα, στις 26 Ιουλίου 1582, στα ανοικτά των ακτών του νησιού Σάο Μιγκέλ, οι Πορτογάλοι έχασαν οριστικά τα νησιά Αζόρες κι εμείς θριαμβεύσαμε.
Το βασίλειό μας υπέφερε από μεγάλη ξηρασία εκείνη τη χρονιά. Ο Φίλιππος έδωσε την εντολή να έρθει μια τεράστια ομάδα από Μαυριτανούς τεχνικούς καναλιών από τη βόρεια Αφρική, ώστε να επισκευάσει το δίκτυο άρδευσης μήκους τριών χιλιάδων χιλιομέτρων που είχαν κατασκευάσει στον 10ο αιώνα οι πρόγονοί τους.
«Αs-saqiya! Αs-saqiya!» φώναζαν οι μαυριτανοί «ακεκιέρος», και φύτευαν μια ακακία ανά δέκα μέτρα: το νερό το τραβούσαν οι ρίζες της ακακίας και, μέσα σε δύο χρόνια, δίκτυα ολόκληρα από υδροφόρα κανάλια διέσχιζαν την άλλοτε ξερή ισπανική εξοχή, εξασφαλίζοντας στις αγροτικές κοινότητες την καλλιέργεια εσπεριδοειδών: η Ισπανία γέμισε με δάση πορτοκαλιάς.
Την αμέσως επόμενη χρονιά τα ναυπηγεία της Λισαβόνας δούλευαν πυρετικά για λογαριασμό του δικού μας βασιλιά. Και, καθώς ο ανταγωνισμός με την Αγγλία της Ελισάβετ μεγάλωνε, ο Φίλιππος ονειρευόταν να κατατροπώσει τους Εγγλέζους με τα καράβια αυτά, που το σκαρί τους μοσχοβολούσε σαν πορτοκαλανθός. Ήταν απίθανο: πλησίαζες την πλώρη, έσκυβες να μυρίσεις το ξύλο κι αμέσως λιγωνόσουν από τη μυρωδιά της πορτοκαλιάς. Το ξύλο αυτό που είχε πρόσφατα κοπεί προερχόταν από το μυρωδάτο δέντρο που ευδοκίμησε στις άνυδρες εξοχές της χώρας μας χάρη στην τέχνη των Μαυριτανών τεχνιτών.
Και, βέβαια, τα καράβια γέμιζαν σιγά σιγά με προμήθειες. Τώρα, στις προμήθειες των αμπαριών, τα σιτηρά και τα άλευρα τα είχαν διαδεχθεί οι βολβοί της πατάτας, αυτοί οι τόσο θρεπτικοί βολβοί που είχαμε κουβαλήσει μαζί μας από τις κατακτήσεις μας, πέρα από τον ωκεανό.
Η γαλέρα στην οποία θα επέβαινα είχε το όνομα «San Pedro». Η νίκη κατά της Βρετανίας φάνταζε βέβαιη. H Grande y Felicísima y Invincible Armada^[4] ετοιμαζόταν, επανδρωνόταν κι εξοπλιζόταν σιγά σιγά.

Ο ΚΥΡΙΟΣ όμως αλλιώς τα είχε προγραμματίσει. Αρκεί να σας αναφέρω ότι η καταστροφή της Μεγάλης μας Αρμάδας ήταν η μεγαλύτερη ναυτική πανωλεθρία της εποχής μου: είκοσι έξι πλοία βυθίστηκαν στη μάχη του Γκραβελίν και πέντε χιλιάδες ναύτες πνίγηκαν έξω από τα στενά της Μάγχης. Μαζί και όλοι οι νέοι ευγενείς, οι γόνοι των καλύτερων οικογενειών, από τους οποίους δεν επέζησαν ούτε πέντε, μια και όσοι έφτασαν στην ακτή κολυμπώντας κομματιάστηκαν από τους Άγγλους, που τους είχε η Ελισάβετ στρατωνισμένους στο Βασίλειο της Ιρλανδίας. No se puede ganar este castillo!^[5]
Και μην βιαστείτε να κλάψετε για τις συνεχείς μου ατυχίες, γιατί εύκολα κανείς θα βρεθεί να σας πει ότι, αντίθετα, η τύχη που είχα στη ζωή μου ήταν μεγάλη! Gran fortuna!
Θα σας πω γιατί.
Είχαμε ήδη φτάσει απέναντι από το Καλαί, στα Στενά του Ντόβερ, όταν μας αποτελείωσε εκείνη η απίστευτη, η αδάμαστη καταιγίδα και τα καράβια μας τσακίστηκαν κι έγιναν χίλια κομμάτια, που τα ξέβρασε η θάλασσα στις ακτές της βόρειας Αγγλίας, στην Ιρλανδία και στα νησιά Σέτλαντ. Η γαλέρα μου, η «San Pedro», βυθίστηκε από βαριές μπάλες κανονιού, με τις οποίες την εμβόλισε ο εχθρός.
Παλεύοντας με τα κύματα βγήκα στην ακτή, όμως όλοι αυτοί οι αγριάνθρωποι που ξεγύμνωναν όσους γλίτωναν από τη θάλασσα, τους έσφαζαν και πλιατσικολογούσαν ό,τι είχαν πάνω τους, ούτε που γύρισαν να με κοιτάξουν, έτσι όπως το λινό παντελόνι μου ήταν βουτηγμένο στα αίματα και το κεφάλι μου ήταν τυλιγμένο με αιματοβαμένα υφάσματα.
Μαζί με τους τριακόσιους πενήντα ναύτες που σώθηκαν πέρασα μεγάλες ταλαιπωρίες: βάδιζα γυμνός και χωρίς παπούτσια όλο τον χειμώνα.
«Hacienda Norte de las montañas!^[6]» φώναξα κάποια στιγμή στους συντρόφους μου. Αφού περιπλανήθηκα έξι μήνες καταζητούμενος στην Ιρλανδία, ανάμεσα σε βουνά με λύκους και σε δάση με άγριους Ιρλανδούς που ντύνονται με γιδοτόμαρα και κοιμούνται σε αχυρένιες καλύβες, τελικά κατάφερα να βγω σε μιαν ακτή, να φτάσω μ΄ένα λεβαντίνικο καράβι στη Δουνκέρκη, και από εκεί στις Ισπανικές Κάτω Χώρες^[7].
Γλίτωσα κι απ’ αυτούς τους εχθρούς, εγκαταλείποντας με θέρμη τον εαυτό μου και τους άνδρες μου στα χέρια του Κυρίου μας και της Υπεραγίας Θεοτόκου, της Μητέρας Του· πώς λοιπόν να μην αναρτήσω ένα ομοίωμα γαλέρας προς τιμήν της Παναγιάς του Διπλού Ήλιου;

ΥΠΑΡΧΕΙ μια ακόμη ιστορία να ειπωθεί, γιατί η δική μου ιστορία, αν και απίθανη, είναι κατά βάθος πολύ θλιβερή. Όταν, στη Φλάνδρα, πληροφορήθηκα τη βασιλική εντολή της εκτέλεσής μου, και της εκτέλεσης του Δον Κριστομπάλ της Άβιλα, με έπνιξε το δίκιο μου. Ύψωσα ανάστημα και ρώτησα, με πολύν θυμό, γιατί μου επιφύλασσαν τόσο μεγάλη προσβολή και ατιμία, αφού είχα ως τότε υπηρετήσει τον Φίλιππο ως καλός στρατιώτης και πιστός υπήκοός του σε όλες τις περιπτώσεις.
Ζήτησα να μου δοθεί ένα αντίγραφο της διαταγής και να διεξαχθεί δικαστική έρευνα για τους τριακόσιους πενήντα άνδρες μου που είχαν επιζήσει από τη «San Pedro». Αν κάποιος από αυτούς με θεωρούσε πράγματι υπεύθυνο, ας με κατήγγελλε. Vuestra Majestad^[8], δεν είστε ένας δίκαιος άρχοντας! Γρήγορα έμαθα ότι ο Πιέδρο ντε Βαλδές της ναυτικής Μοίρας της Ανδαλουσίας είχε παραδοθεί στον Σερ Φράνσις Ντρέικ.
Και ότι άλλες δύο γαλέρες – η «San Mateo» και η «San Felipe»- καταποντίστηκαν επίσης, και μάλιστα ότι μαζί με τους άλλους πνίγηκε και ο Ντον Φρανσίσκο ντε Τολέδο, ο αδερφός του Κόμητα του Οργκάθ ― αυτού του σπουδαίου άρχοντα που την ταφή του έκανε πίνακα ο Ελ Γκρέκο.
Τα κομμάτια από τα καράβια μας και τα μαδέρια που ξεβράστηκαν στις αγγλικές ακτές δεν ήταν τα μόνα λάφυρα.
Μαζί η θάλασσα έβγαλε και άθικτα τα βαρέλια με τους βολβούς της πατάτας που είχαν ταξιδέψει από τη Λατινική Αμερική και είχαν φορτωθεί στις γαλέρες για να τραφεί ο στόλος της «αήττητης» αρμάδας μας.
Μια αγγλίδα χωρική είδε τα κύματα να ξεβράζουν έναν τέτοιο βαρέλι, πλησίασε, το άνοιξε μ’ένα μικρό τσεκούρι και πήρε τον πρώτο της βολβό πατάτας.
Το ίδιο συνέβη και με μια γυναίκα Ιρλανδού ψαρά. Και το ίδιο και στις ακτές της Ολλανδίας.
Οι βολβοί πατάτας δοκιμάστηκαν απ’ αυτές τις γυναίκες, φυτεύτηκαν, οι διατροφικές συνήθειες των βορειοευρωπαίων άλλαξαν, έγιναν όλοι τους πατατοφάγοι ― όπως αυτοί στον πίνακα του Βαν Γκογκ.
Τα σιτηρά περιορίστηκαν, οι σιταποθήκες αχρηστεύτηκαν, τα ποντίκια που επέβαιναν στα καράβια πέθαναν από την πείνα, ποτέ τους δεν αποβιβάστηκαν πια στα λιμάνια μας.
Ορδές από ποντίκια ακολούθησαν τον Αυλητή του Χαμελίν της Σαξονίας^[9]. Ποτέ τους δεν ξανάφεραν μαζί τους ψύλλους και η πανούκλα εξαφανίστηκε. Ο πληθυσμός της Ευρώπης πολλαπλασιάστηκε, κι ας χάθηκαν στους πολέμους τόσοι άνδρες. Άλλαξαν όλα προς το καλύτερο. Το κλίμα το γύρισε σταδιακά προς το θερμότερο. Οι άνθρωποι επιβίωναν ευκολότερα σ’ αυτό το μεγάλο δάσος που λέγεται Ευρώπη, και που κατοικείται κυρίως από θηρία.
Και, ναι μεν η Ελισάβετ απόλαυσε τον θρίαμβό της και τα έργα του Σαίξπηρ στη σκηνή του θεάτρου της, ναι μεν το άδικο του κόσμου μας θριάμβευσε και πάλι εις βάρος του καθολικού κόσμου μας, όμως από ολόκληρη την ιστορία της ισπανικής ήττας έμεινε χαραγμένη στη μνήμη μου η θαυματουργή σωτηρία μου που ήρθε από τους ουρανούς.
Και, μαζί μ’ αυτήν, έμειναν ανεξίτηλα στη μνήμη μου τα κανάλια που άνοιξαν οι Μαυριτανοί τεχνίτες, το άρωμα των βυθισμένων καραβιών μας και το αγαπημένο τοπίο της Σιέρα Νεβάδα τον Απρίλη, τότε που γεμίζουν οι πορτοκαλιές με λευκά άνθη και ακούγονται τα τραγούδια από το ετήσιο πανηγύρι της Παναγιάς της Sonsoles.