Κορίτσια το ρύζι φυτεύουν
αλλά το τραγούδι τους
η λάσπη δεν τ’ αγγίζει
Μ Π Α Σ Ό
Παραμονή στο Τόκιο. Κι η παραδειγματική ετοιμότητα του Κομπαγιάσι Ίσσα. Το στόμα του ξέρει να ξεπλένει σφάλματα και ύβρεις: «Πάψτε τα μιξοκλάματα. Τα έντομα, τ’ αστέρια κι οι εραστές οφείλουν κάποτε να σβήνουν». Οι σαφέστατες προειδοποιήσεις του: «Μην ξεχνάτε! Ταξιδεύουμε προς την Κόλαση απολαμβάνοντας τη θέα ανθισμένων λουλουδιών». Στα σκοτεινά κλαράκια κατοικεί ο Εχθρός.
Η παρουσία του ζοφερού προμηνύματος μεταμφιεσμένη στα άσπιλα ανθάκια της παιωνίας. Όχι ένα ακόμη φάντασμα ή μια παραβολική σημασία, αλλά η βεβαιότητα του δαιμονικού σ’ ένα κιόσκι με χρυσάνθεμα. Η πολυπρόσωπη νύχτα, που με παραμονεύει στο Τόκιο. Η άρρηκτη απειλή, η επισήμανση του επικείμενου ολέθρου. Οι στίχοι ξέρουν πως να επιμένουν: «αυτή η παγωνιά έρχεται από το μέρος του θεού». Να υπονοείται εδώ το τέλος των βασάνων και των ηδονών μας μέσα στο χάος, που θα αφήσει πίσω της μια μεγάλη σεισμική καταιγίδα; Μάλλον.
Η σαγήνη είναι το μοιραίο χάρισμα του χάικου. Αυτό πάει να πει ότι επειδή δεν μπορούμε να του δώσουμε κάθε φορά εκείνη τη σημασία που χρειαζόμαστε για να σωθούμε, του παραδινόμαστε.
Η διάδοση του χάικου από γενιά σε γενιά πιστοποιεί μ’ άλλα λόγια όχι μόνον την εγγενή ροπή των Γιαπωνέζων να αναχθούν στην απόλυτη ακρίβεια της διατύπωσης, στην τελειομανή διακρίβωση αιτίων και αιτιατών του περιβάλλοντος κόσμου, ό,τι δηλαδή τους οδήγησε μεταπολεμικά στον σχεδιασμό και στην παραγωγή υψηλής τεχνολογίας, αλλά και στο ξεπέρασμα της νεύρωσης που προκαλεί το άγαν, στην οργανική αποβολή του ανείπωτου Τρόμου, που εμπεριέχεται ανέκαθεν στην ύλη. Να γυρίσουμε πίσω μερικούς αιώνες, για τους απαραίτητους διδακτικούς συσχετισμούς, στην άλλη άκρη του πλανήτη, να ακούσουμε τον Γαλιλαίο, το 1623, εικοσιένα ακριβώς χρόνια πριν από τη γέννηση του Ματσούο Μπασό: «Η φιλοσοφία είναι γραμμένη σ’ αυτό το πολύ μεγάλο βιβλίο που είναι μονίμως ανοικτό μπροστά στα μάτια μας (εγώ το ονομάζω σύμπαν), αλλά δεν μπορεί κανείς να το κατανοήσει αν πρώτα δεν μάθει να κατανοεί τη γλώσσα, να γνωρίσει τους χαρακτήρες με τους οποίους είναι γραμμένο. Το βιβλίο αυτό έχει γραφτεί σε μια μαθηματική γλώσσα, και οι χαρακτήρες είναι τρίγωνα, κύκλοι και άλλα γεωμετρικά σχήματα, χωρίς τα οποία είναι αδύνατο να καταλάβει κανείς έστω και μία λέξη∙ χωρίς αυτές είναι σαν να γυρίζεις ματαίως σε έναν σκοτεινό λαβύρινθο».
Αν ο Γαλιλαίος είδε στη γεωμετρία το κατεξοχήν αλφάβητο – κλειδί, ο Μπασό, παιδί – σοφός του ίδιου αιώνα, το είδε στο τριγωνικό άνθος, στους μίσχους του χαϊκού, στην αριθμητική τελειότητα των δεκαεπτά συλλαβών, στην αρμονική παράταξη των ιδεογραμμάτων. Εκεί που ο άτεγκτος μαθηματικός ορθολογισμός του Ιταλού οριοθετούσε νόμους και ήθη του σύμπαντος, η λεπτολόγος παρατηρητικότητα του Γιαπωνέζου έβλεπε τον μηχανισμό που κινεί τον κόσμο στα γεμάτα φύλλα κλωναράκια του ιβίσκου. Ο μικρόκοσμος μας αρκεί για να μάθουμε τους νόμους της Φύσης. Είναι κάτι που οι σύγχρονοι Γιαπωνέζοι, εκείνοι που θέλουν να σέβονται τον εαυτό τους, έχουν πάντα κατά νου.
Το χάικου συνιστά την ισχυρότερη απόδειξη αφιλοκέρδειας.
Ο Ίσσα επανέρχεται στο βάθος των φαινομένων και των πράξεών μας: «Μπορεί αυτός ο κόσμος να είναι ένα λάθος, αλλά οι κερασιές ανθίζουν». Προφανώς οι στίχοι επιχειρούν να απαλύνουν το ψέμα μας. Ως αμετάπειστος φορέας ενός πειστικού πάθους, το χάι κου αποτελεί πρότυπο του βιωμένου ρήματος. Εξοστρακίζοντας ό, τι μας συνδέει με τα λαγούμια των φόβων, παραμένει ακλόνητο στην ειλικρίνειά του. «Στης Κόλασης τις πύλες άνθισαν οι δαμασκηνιές: ΚΛΕΙΣΤΟΝ». Ναι, ας πούμε ότι κατά βάθος πρόκειται για έναν ένα έντιμο συμβιβασμό. Ίσως πρόσκαιρο. Η αλήθεια είναι όμως ότι κατά βάθος μας ανακουφίζει.
Πήραμε ταξί. Πλησίστιοι, έμπειροι για τα χαϊκού του μεσονυκτίου.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΘΕΜΑΤΩΝ
[Γαλιλαίος] βλ. Ίταλο Καλβίνο, Γιατί να διαβάζουμε τους κλασικούς, δοκίμια, μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, εκδ. Καστανιώτη 2003.
Ίσσα Κομπαγιάσι, Μύγες και Βούδες, μετάφραση-επίλογος: Γιώργος Μπλάνας, εκδ. Γαβριηλίδη 2002.
Πολ Κλοντέλ, Εκατό φράσεις για βεντάλιες, μετάφραση-επίμετρο: Θανάσης Χατζόπουλος, εκδ. Γαβριηλίδη 2002.
Κυρία Ντε Σουτέτζο, βλ. Γιώργος Μπρουνιάς, 91 Ιαπωνικά ποιήματα συν 1, εκδ. Το Ροδακιό 2004.
[Λευκάδιος Χερν] βλ. Εντός του κύκλου των ψυχών, πρόλογος-μετάφραση: Σωτήρης Χαλικιάς, εκδ. Ίνδικτος 1999.
