Μεταφράστηκε, κατά τη γνώμη μου, εξαιρετικά, σε ελάχιστους μήνες1 και φαίνεται ότι αποτελεί και θα αποτελέσει σταθμό στην καβαφική έρευνα η οποία τείνει πλέον να εξελιχθεί σε αυτοτελές πεδίο.
Θυμήθηκα, τελειώνοντάς το, εκείνο το τομίδιο με τίτλο «Βιογραφία» της μεταφρασμένης πλήρως μεγάλης αγγλικής σειράς «Η γλώσσα της κριτικής» της δεκαετίας του ΄70 που, αν και πέρασαν τα χρόνια και απευθύνεται αποκλειστικά σχεδόν σε αγγλόφωνο κοινό, διατηρεί ακόμη την χρησιμότητα και την αξία της.2 Μαθαίνουμε λοιπόν ότι η Virginia Woolf (Shelston, 99 κ.εξ.) με σχετικό της δοκίμιο ―για την άμεση επιρροή και παραδοχή του οποίου σε κατοπινούς βιογράφους δεν θα πρέπει να είμαστε καθόλου σίγουροι―, και γενικότερα ο κύκλος του Bloomsbury, εισηγούνταν ότι η βιογραφία πρέπει να αποτελέσει αυτόνομο λογοτεχνικό είδος το οποίο, με τη βοήθεια της τότε ανερχόμενης επιστήμης της ψυχολογίας, να προχωρήσει στη διερεύνηση των μηχανισμών της προσωπικότητας του βιογραφουμένου, να προχωρήσει δηλαδή στο χώρο της μυθοπλασίας. Αν ζούσε σήμερα, τις θεματικές ενότητες της βιογραφίας των συγγραφέων μας (οικογένεια, πόλεις που έζησε, φίλοι κ.λ.)3 θα τις θεωρούσε, από την πλευρά της λογοτεχνικής θεωρίας της, παραδοσιακές (Shelston, 101) όπως, πιστεύω, το ίδιο θα αντιδρούσε και για τις, κατά τις πόλεις που έζησε, θεματικές ενότητες του Ellmann της βιογραφίας του Joyce. Οπωσδήποτε όμως δεν θα αρνιόταν η Woolf, αλλά και η ταπεινότητά μου, ότι καλύπτουν και τους τρεις απαιτούμενους τομείς ως έργα υποδομής που, για τον Joyce βέβαια, εκτόξευσαν την έρευνα σε δυσθεώρητα ύψη τα οποία καλύπτουν, στο βαθμό που προσπαθώ να «γνωρίζω», και τις απόψεις της: βιογραφία, ιστορία, μυθιστορία και, πρέπει να είμαστε σίγουροι, κάτι ανάλογο θα συμβεί και με το έργο των συγγραφέων του βιβλίου μας.4 Αλλά και, με την ευκαιρία αυτής της παρουσίασης, και του Beaton πιστεύω για την βιογραφία του Σεφέρη. Και βέβαια δεν είναι έργο υποδομής επειδή έχει υπόψη του την υποδομή που προηγήθηκε αλλά και την δημοσιοποίηση των τριών αρχείων,5 αλλά γιατί η διάρθρωση του έργου δεν είναι γραμμική χρονολογικά ή μονοθεματική. Είναι εφ΄όλης της ύλης και, το κυριότερο, χωρίζεται σε θεματικές ενότητες. Αποτελεί δηλαδή μία σύγχρονη και ανανεωμένη πρόταση της θεωρίας της λογοτεχνίας για την τομέα της βιογραφίας. Η ειδοποιός διαφορά σε σχέση με το παρελθόν των βιογραφιών του Καβάφη έγκειται, εκτός από την πληρότητα, στη μέθοδο. Σε μένα, ας μου επιτραπεί, μου δίνει την αίσθηση ότι πρόκειται για την εκτενή παράθεση μιας πλήρους μουσειολογικά πρότασης μεγάλης περιοδικής έκθεσης για τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του ποιητή (2033): αντικείμενα, με την ευρεία έννοια της λέξης, κείμενα, εικόνες. Ενταγμένα όλα στον χώρο και στον χρόνο. Στις θεματικές αυτές ενότητες αναφέρεται απλώς, εντάσσεται, αναλύεται, ερμηνεύεται (το ερμηνεύεται είναι το βασικό!) το σύνολο του υπάρχοντος πάσης φύσεως υλικού, οπότε οι όποιες χρονολογικές εντάξεις εντάσσονται στη θεματική της κάθε ενότητας. Εννοείται ότι και οι δύο συγγραφείς μας έχουν στο παρελθόν ασχοληθεί σε βάθος με το καβαφικό έργο (μονογραφίες, άρθρα). Ήδη από τη δεκαετία του ΄80. Αλλά και με την ποιητική θεωρία του ποιητή.6
Όμως θα αναρωτιούνταν ο απλός αναγνώστης της ποίησης του παγκόσμιου πλέον Καβάφη, από Αμερική μέχρι Αυστραλία, χωρίς καμία δόση υπερβολής: σε τι μου χρειάζεται όλος αυτός ο πακτωλός της γνώσης και ιδιαίτερα για μία βιογραφία όταν, ούτως ή άλλως, λατρεύω αυτή την ποίηση και με συγκινεί; Το συγκινεί, θα πρόσθετα, σύμφωνα με την κατά τον Richards συγκινησιακή χρήση της γλώσσας και την ελιοτική/σεφερική χρήση του όρου συγκίνηση στην ποίηση. Καταρχάς, θα του έλεγα, η βιογραφία προκύπτει ως είδος της λογοτεχνίας από την περιέργεια που είναι ενστικτώδης τάση του ανθρώπου. Εκείνο που πραγματικά χρειάζεται, θα συνέχιζα, είναι τα σχόλια και οι διευκρινήσεις όπου πραγματικά είναι απαραίτητες.7 Γιατί, κάθε ανθρώπινο δημιούργημα, από την πιο «ταπεινή» τέχνη, την τέχνη του βιοπορισμού, αλλά και την «πρωτόγονη»8 τέχνη της παλαιολιθικής εποχής μέχρι το άλογο από το αέτωμα του Παρθενώνα, ή του Καβάφη το «Ο ήλιος του απογεύματος», έχει και την ιδιότητα να προκαλεί, εκτός από την όποιας μορφής «όρεξη» (αναφέρομαι βέβαια στον Αριστοτέλη) για γνώση και βέβαια να διεγείρει αισθητική ηδονή, να δέχεται αλλά και να προκαλεί πάσης φύσεως νέες δημιουργίες9 ανάμεσα στις οποίες βέβαια και οι βιογραφίες. Και κάτι άλλο: ακόμη και αν είχαμε διεύθυνση, όροφο, φωτογραφίες και ό,τι άλλο του δωματίου του ποιήματος που αναφέραμε, αυτό δεν θα ενδιέφερε παρά την ικανοποίηση της ενστικτώδους περιεργείας μας ως αναγνωστών. Τον χώρο τον κατασκευάζει η φαντασία με βάση τη γνώση μας γι΄αυτόν και τις προσωπικές μας εμπειρίες. Ο βαθμός της λατρείας μας για ένα ποίημα εξαρτάται από τον βαθμό της ταύτισής μας με ό,τι αυτό διεγείρει στον καθένα μας χωριστά. Σε κάποιες πάντως περιπτώσεις μερικές πραγματολογικές διευκρινίσεις για ποιήματα ενός άλλου ποιητή φαίνεται ότι είναι, απολύτως ίσως, απαραίτητες, παρά την αυτοτέλεια βέβαια των ποιημάτων.10 Αλλάζουν, σε μεμονωμένες περιπτώσεις θα έλεγα, το σκηνικό και θα πρέπει να ευγνωμονούμε τον συγγραφέα, αρχιτέκτονα και βυζαντινολόγο, που τις κράτησε στη μνήμη του ως κόρη οφθαλμού.
Αρχές άνοιξης 2026
__________
Θερμές ευχαριστίες στην Λίνα Ιατρού
1. Tίτλος πρωτοτύπου: Constantine Cavafy: A New Biography, Farrar, Straus and Giroux, Nέα Υόρκη 2025.
2. Alan Shelston, Βιογραφία, μτφ. Ιουλιέττα Ράλλη-Καίτη Χατζηδήμου, στη σειρά Η γλώσσα της Κριτικής, αρ. 24, Ερμής 1982. Πρώτη έκδοση 1977, Methuen. Βλ. και στη βιβλιογραφία των συγγραφέων μας τον τίτλο κ.λ. του δοκιμίου της Virginia Woolf.
3. Θεματικές ενότητες χρησιμοποιεί και η πληρέστερη, μέχρι πρότινος, βιογραφία του Καβάφη: Robert Liddell, Cavafy, a critical Biography, Gerald Duckworth. 1974, Λονδίνο και R. Liddell, Kαβάφης, Κριτική βιογραφία, μτφρ. Κ. Λογοθέτη-Άντερσον, Ίκαρος 1980, αλλά με κάπως ασαφή θεματική και βέβαια με ελάχιστη γνώση της σημερινής υποδομής (βλ. υποσ. 6). Έχω όμως την αίσθηση ότι η αφήγηση του Liddell έχει ισχυρότερη μυθιστορηματική τάση. Σχετικά με αυτή τη μετάφραση βλ. Ε. Κάντζα, “Fastering upon the bon mots of provincial witticisms”. Ο Ρομπερτ Λίντελ, βιογράφος του Καβάφη, στο ―συλλογικό και διεισδυτικό για πάσης φύσεως καβαφικά θέματα― Τάκης Καγιαλής (επιμ.), Ο Καβάφης στην εποχή του, 32 Κείμενα, Opportuna, Πάτρα 2025, 55-65.
4. Αν κρίνει κανείς από την προμετωπίδα του επιλόγου (σ.423), την παράθεση της σχετικής βιβλιογραφίας (σ. 536), αλλά και τον τίτλο του βιβλίου, γνώριζαν τα του δοκιμίου της Woolf και με την συμβολή τους ανοίγουν το δρόμο για περεταίρω, ας πούμε, εφαρμογές του. Το δοκίμιο το βρήκα στην ηλεκτρ. έκδοση The Complete Works of Virginia Woolf, Delphi Classics 2014, Delphi Publishing Ltd, The New Biography, σ. 3191-3195: https://drive.google.com/file/... . Η τελευταία λέξη που κόπηκε είναι direction.
5. Αρχείο Ιδρύματος Ωνάση, αρχαίο ΕΛΙΑ, αρχείο Μουσείου Μπενάκη. Υποδομή: Γ.Π, Σαββίδης, εκδόσεις, Δ. Δασκαλόπουλος, βιβλιογραφία, Καραμπίνη-Ιατρού, βιβλιοθήκη του ποιητή.
6. Ήδη ο Jusdanis από το 1987 στη δ.δ. του για την ποιητική του Καβάφη. Στην υποσημείωση 31 του κεφ. 11 από παραδρομή αναφέρεται Γιουσδάνης 1987, έπρεπε να αναφέρεται Jusdanis 1987 και να περιλαμβάνεται στη βιβλιογραφία. Η δ.δ. του επανεκδόθηκε αργότερα πάλι στα αγγλικά.
7. Στα σχόλια των, σε κάθε περίπτωση, μνημειωδών εκδόσεων του Γ.Π. Σαββίδη θα έπρεπε να προστεθούν τα της πρόσφατης έκδοσης των ποιημάτων του ποιητή: Κ.Π. Καβάφης, Άπαντα τα ποιητικά, Εισαγωγή-επιμέλεια-σχόλια Ε. Ayensa, Διόπτρα 2025.
8. Αναλογίζομαι, ξανακοιτάζοντας τον οδηγό της έκθεσης, το βάθος και την ποιότητα των κειμένων που προκάλεσαν τα παλαιολιθικά εργαλεία της πρόσφατης έκθεσης στο Μουσείο Μπενάκη: Ν. Γαλανίδου, T. Berlant, T. Wynn (επιμ.), Οι απαρχές της γλυπτικής. Αρχαιολογικά ευρήματα από τον Παλαιό Κόσμο και τη Λέσβο 2,5 εκατομμύρια έως 50.000 χρόνια πριν από σήμερα, Πανεπιστήμιο Κρήτης και Μουσείο Μπενάκη, 2023.
9. Π.χ., πρόσφατα, Κατερίνα Καριζώνη, Τσάι με τον Καβάφη, Καστανιώτης 2004· Έρση Σωτηροπούλου, Τι μένει από τη νύχτα, Πατάκης 2011
10. Μ.Δ. Πολυβίου, Πραγματολογικά σχόλια για το έργο του Μανόλη Αναγνωστάκη, Πατάκης 2025.
